Eski Antlaşma Bilgisi

Thomas Kinker

Telif Hakkı/Copyright Thomas Kinker, 2012

E-Kitap Hristiyan Kitaplar tarafından yapıldı. Daha fazla ücretsiz kitap indirmek için sitemize ziyaret edin.

Türkiye'de Kilise Adresleri

Almanca orijinalın hafifçe genişletilmiş ve düzeltilmiş versiyonu

Ceviren: Martin Bucer Seminar’da çalışanlar

Almanca Orijinalı: Bibelkunde AT, Born Verlag Yayınevinin izniyle çevrildi.

İçindekiler

İçindekiler

Giriş

Niçin bu kitap?

Sunuş biçimine ilişkin bilgi

Başlangıç için bazı genel bilgiler

EA’nın 39 kitabı

Musa’nın 5 kitabı

1. Yaratılış (veya Genesis = “Başlangıç noktası”).

2. Mısır’dan Çıkış

3. Levililer (= “Levililer’e ilişkin”)

4. Çölde Sayım (= “Sayılar”)

5. Yasa’nın Tekrarı (= “İkinci Yasa”)

Tarihsel kitaplar (Yeşu’dan Ester’e kadar)

Yeşu kitabı

Hakimler kitabı

Rut kitabı

1. ve 2. Samuel

1. ve 2. Krallar

1. ve 2. Tarihler

Ezra

Nehemya

Ester

Şiir kitapları (Eyüp’ten Ezgiler Ezgisi’ne kadar)

Eyüp

Mezmurlar

Süleyman’ın Özdeyişleri

Vaiz

Ezgiler Ezgisi

Peygamberler (Yeşaya’dan Malaki’ye kadar)

Yeşaya

Yeremya

Ağıtlar

Hezekiel

Daniel

Hoşea

Yoel

Amos

Ovadya

Yunus

Mika

Nahum

Habakkuk

Sefanya

Hagay

Zekeriya

Malaki

Kronoloji İsrail ve Dünya İmparatorlukları

Kronoloji Krallar ve Peygamberler

Giriş

Niçin bu kitap?

Kutsal Kitap Eski Antlaşma Bilgisi konusunda yeterince kitap yok mu? Büyük bir sevinçle ifade etmem gerekir ki, gerçekten de bu konuda birçok (ve iyi) kitaplar var. Ancak bu kitap biraz olsun bu çerçeveden dışarıya çıkıyor ve hedefi açısından yazılmaya değer. Benzer birçok kitaptan daha kısa olan bu çalışma (aslında benim için büyük bir meydan okuma, çünkü aslında birkaç yüz sayfa daha fazla yazmak isterdim!), her şeyden önce kişileri kendi başlarına Kutsal Kitap okumaya ve keşfetmeye teşvik etmek amacını güdüyor. Ayrıca Kutsal Kitap’ı tek başına anlayabilmek için yardımcı klavuz olmak üzere tasarlandı.

Kutsal Kitap metnini oku, keşif yolculuğuna çık ve senin için önemli olan noktaları bu kitabın içeriğiyle karşılaştır. Umut ederim burada yazılanlardan daha çoğunu keşfedeceksin (ve aslında, kitabımın devamını yazacaksın!)

Aşağıdaki birkaç soru Eski Antlaşma kitaplarının içeriğini kavramak için yararlıdır:

Bir bölümsel düzenleme, bir yapı düzeni görülebiliyor mu?

Yazarın amacı nedir, o zaman ne istiyordu ve bugün okuyucularda neyi hdefliyor?

- Olaylar hangi tarihsel çerçeveye ait? Tümü nerede ve ne zaman gerçekleşiyor?

- Başlıca olaylar (siyasal ve dinsel) nedir ve asıl kişiler kimlerdir?

- Eski Antlaşma’nın diğer bölümleriyle ve tüm Kutsal Kitap’la ne gibi bir ilişkisi içersinde?

- Kutsal Kitap’ta bir kereye mahsus ve sadece burada ele alınan durum nedir?

- Hangi bölümler senin için özellikle önemli?

- Hangi soruların yanıtları yok?

Konuyu derinleştirmek amacıyla sunulan bazı kitaplar:

LaSor/Hubbard/Bush Eski Antlaşmaya Genel Bakış, Haberci 2010

- George Bristow Vaat YYY 2000 (2. Baskı)

Bu kitapta tartışmalı bir takım konuların veya kitapların oluşumunun birbirinden farklı şekilde açıklanmaları sorunu ele alınmıyor. Her şeyin bildirildiği ve yazıldığı gibi gerçekleştiği kabul edilmektetir, çünkü bu kitabın yazarının temel kanısı, Kutsal Kitap’ın, tarihsel bildirilerde bile kesenkes güvenilir olduğu yolundadır. Bu kapsamda, İsrail’in tarihi Eski Antlaşma’da bildirildiği gibi gerçekleşmiştir.

Tarihler, Kutsal Kitap’ın açıkladığı kapsamda sunulmaktadır. Tapınağın Süleyman tarafından hizmete açılış tarihi olan İ.Ö. 966’yı sabit nokta (Kutsal Kitap dışı kaynaklardan saptanabilen tarih) olarak alır ve 480 yıl geri hesaplarsak (1Kra. 6:1), Mısır’dan çıkış tarihi olarak İ.Ö. 1446 yılına ulaşırız. Bu sabit nokta bize İsrail ve Yahuda krallarının yönetim yıllarını vermekte. Mısır’da geçirilen süreyi 430 yıl olarak hesaplarsak (Çık.12:40) ve Yaratılış kitabında verilen sayısal bilgileri dikkate alırsak, İbrahim’e dek (İ.Ö. 2166-1991) tüm tarihleri hesaplayabiliriz.

Sunuş biçimine ilişkin bilgi

Aksi bildirilmediği durumlar dışında Kutsal Kitap ayetleri (Eski Antlaşma) Kitabı Mukaddes Şirketi, 2001 ve (Yeni Antlaşma) Yeni Yaşam Yayınları 2001 çevirilerinden alınmıştır. Özel isimler bu çevirilerde yazıldığı biçimde kullanılmıştır.

Kutsal Kitap bölümlerinin kısaltmaları

Eski Antlaşma

Yar. Yaratılış

Çık. Mısır’dan Çıkış

Lev. Levililer

Say. Çölde Sayım

Yas. Yasa’nın Tekrarı

Yşu. Yeşu

Hak. Hakimler

Rut Rut

1Sa. 1.Samuel

2Sa. 2.Samuel

1Kr. 1.Krallar

2Kr. 2.Krallar

1Ta. 1.Tarihler

2Ta. 2.Tarihler

Ezr. Ezra

Neh. Nehemya

Est. Ester

Eyü. Eyüp

Mez. Mezmurlar

Özd. Süleyman’ın Özdeyişleri

Vai. Vaiz

Ezg. Ezgiler Ezgisi

Yşa. Yeşaya

Yer. Yeremya

Ağı. Ağıtlar

Hez. Hezekiel

Dan. Daniel

Hoş. Hoşea

Yoe. Yoel

Amo. Amos

Ova. Ovadya

Yun. Yunus

Mik. Mika

Nah. Nahum

Hab. Habakkuk

Sef. Sefanya

Hag. Hagay

Zek. Zekeriya

Mal. Malaki

Yeni Antlaşma

Mat. Matta

Mar. Markos

Luk. Luka

Yu. Yuhanna

Elç. Elçilerin İşleri

Rom. Romalılar’a Mektup

1Ko. Korintliler’e 1. Mektup

2Ko. Korintliler’e 2. Mektup

Gal. Galatyalılar’a Mektup

Ef. Efesliler’e Mektup

Flp. Filippililer’e Mektup

Kol. Koloseliler’e Mektup

1Se. Selanikliler’e 1. Mektup

2Se. Selanikliler’e 2. Mektup

1Ti. Timoteos’a 1. Mektup

2Ti. Timoteos’a 2. Mektup

Tit. Titus’a Mektup

Flm. Filimon’a Mektup

İbr. İbraniler’e Mektup

Yak. Yakup’un Mektubu

1Pe. Petrus’un 1. Mektubu

2Pe. Petrus’un 2. Mektubu

1Yu. Yuhanna’nın 1. Mektubu

2Yu. Yuhanna’nın 2. Mektubu

3Yu. Yuhanna’nın 3. Mektubu

Yah. Yahuda’nın Mektubu

Va. Vahiy

Örnekler:

- 1Sa. 14:2 1.Samuel, bölüm 14, ayet 2

- Yar. 3:4f Yaratılış, bölüm 3, ayet 4 ve 5

- Mez. 34:1ff 34. Mezmur, 1 ve devamdaki ayetler

- 2Kra. 6:3-7 2.Krallar, bölüm 6:3’ten 7’ye dek olan ayetler

- Yar. 1-11 Yaratılış, 1’den 11’e dek olan bölümler

Sürekli yinelenen kısaltmalar:

EA Eski Antlaşma

f izleyen bir sonraki ayet

ff izleyen sonraki ayetler

krşl. karşılaştırınız

Böl. Bölüm

A Ayet

Başlangıç için bazı genel bilgiler

Kutsal Kitap iki büyük kısımdan oluşuyor: “Eski Antlaşma” (EA) ve “Yeni Antlaşma” (YA). Kutsal Kitap’ın ¾’ünü EA ve ¼’ini YA oluşturmaktadır. “Eski Antlaşma” ismi “Eski Ahit” anlamını taşır ve Kutsal Kitap’ın bu kesiminin zaman açısından “Yeni Antlaşma” dan (Yeni Ahit) önce olduğunu vurgular. Mesih inanlıları İsa Mesih aracılığıyla Tanrı’yla yeni bir ahittedirler, bundan önce Tanrı’nın İsrail halkıyla yaptığı “Eski Ahit” vardı. Bazı tanrıbilimciler “Eski Antlaşma” sözü yerine (kulağa “eskimiş” manasını çağrıştırdığından) “İlk Ahit” anlamında “İlk Antlaşma” sözünün kullanılmasını öneriyor.

EA 39 kitaptan oluşmaktadır; görüldüğü gibi tek bir kitap değil, tersine tümden bir kütüphanedir. Türkçe çeviride aşağıdaki bölümlemelere gidilmektedir:

Musa’nın beş kitabı (Tora = “Yasa”; “Pentatefk” de denmektedir): (Yar. – Yas.)

Tarihsel kitaplar (Yşu. – Est.)

Şiir kitapları (Eyü. – Ezg.)

Peygamberler (Yşa. – Mal.)

Musa’nın beş kitabı onu izleyen tüm kitaplar için temel teşkil etmektedir: Burada İsrail halkı oluşmakta ve o andan başlayarak geçerli olan yasayı Tanrı’dan almaktadır. Peygamberler öncelikle İsrail’in yasayı tutup tutmadığı konusunda bekçi görevindedir ve Tanrı adına konuşarak duruma göre uyaran ya da teselli edenlerdir. Tarihsel kitapların konusu İsrail’in Tanrı’ya sadık olup olmadığıdır. Şiir kitaplarının başlıca konusu Tanrı’yla olan ilişkidir.

EA yaratılıştan yaklaşık İ.Ö. 400 yılına dek geçen süreye ilişkin bilgi verir (EA’nın ağırlık noktası İ.Ö. 15. yüzyıl ile İ.Ö. 400 yılları arasıdır). Kutsal Kitap’ın ilk kitabı Yaratılış, bu halkın İbrahim’in ailesinden oluşmasını anlatır; Çık.’ın başında, tarihi Tanrısı’yla birlikte EA’nın ana içeriği olan aileden bir halk meydana gelir. İ.Ö. 15. yüzyıldan İ.Ö. 400 yıllarını içeren zaman sürecinin ötesine uzanan peygamberlikler, yani geleceğe ilişkin bildiriler vardır. EA zamanının kapanmasından sonraki, özellikle İsa’nın dünyaya gelişiyle ilgili olaylar (ki, daha sonra YA’da açıklanmaktadır) önceden bildirilmektedir.

Bir yandan Yakın Doğu’daki insansal açıdan bakıldığında önemsiz bir halkın binlerce yıl önceki tarihi bildirilmekte, diğer yandansa EA bugün çok büyük önemlilik taşımaktadır. Burada, Tanrı’nın başlangıçtan beri insanla var olan kişisel ilişkisi ve insanın günahın bu ilişkiyi bozmasına karşın Tanrı’nın sürekli bu ilişkiyi arayışı dile getirilmektedir. Ayrıca, EA İsa’nın insan bedeni kuşanıp yeryüzüne gelişinin ve YA’nın temelini oluşturmaktadır; EA olmadan İsa’nın kurbansal ölümü ve Tanrı sevgisinin yüceliğini anlamak çok zor olurdu.

Bu kapsamda EA’nın önemli bazı konularını şöyle sıralayabiliriz

Tanrı’nın insanla ilişkisi,

- Tanrı’nın kendisi hakkında açıkladıkları, yani insanlara bildirdikleri,

- Tanrı’nın insan için hazırladıkları (Bereketler ve vaatler) ve talepleri,

- İsa’nın yeryüzüne gelişinin EA’da nasıl hazırlandığı,

- İnsanın Tanrı’yla nasıl ve neler yaşadıkları; O’na nerede sevinç veya üzüntü verdiği, nerede Tanrı’ya yücelik getirdiği ve nerede Tanrı öfkesinin onları vurması vs.

EA’nın 39 kitabı

Musa’nın 5 kitabı

Halkı Mısır’daki kölelikten çıkaran, İsrail halkının önderi, Çık.’tan Say.’a kadar olan bölümlerin en önemli kişisi ve rivayetlere göre yazarı Musa’nın adıyla anılan, “Musa’nın 5 kitabı” (diğer adlarıyla: Tora = “Yasa, Buyruk”; Pentatefk = “5 kitap tomarı”), tüm EA’nın temelini ve önkoşullarını oluşturmaktadır. İlerleyen süre içinde başlıca ölçüt (kıstas), İsrail halkının Tanrı’yla olan Antlaşma’ya, O’nun yasalarına önem vererek uyup uymadığı veya sadakatsizlik gösterip, Antlaşmayı’yı bozup bozmadığıdır.

Kutsal Kitap’ın ilk kitabı olan Yaratılış, yaratılıştan başlayarak günaha düşüşe ve farklı halkların ve dillerin ortaya çıkışına dek insanlığın öyküsünü anlatır (Yar. 1-11). Bunu, İbrahim’in ailesinin hikayesinden Yusuf’a dek olan bölümler izler. İsrail halkının içinden çıktığı aile Kenan Ülkesi’ne gelir, ama Tanrı’nın onlara vaat ettiği topraklarda kalmaz, tersine bir kıtlık felaketi yüzünden Mısır’a göç eder.

Çık.’tan Say.’a kadar olan bölümlerde bu aileden bir halk oluşur, köle durumuna düşer ve Musa’nın önderliği altında Tanrı tarafından özgürlüğe kavuşturulur ve Mısır’dan çıkarılır. Sina Dağ’ında Tanrı İsrail’le bir Antlaşma yapar ve onları kendi halkı kılar. İmansızlık ve sadakatsizlik nedeniyle 40 yıl çölde göçebe yaşamaya mahkum olan İsrail sonunda kendisine vaat edilen Kenan Ülkesi topraklarının sınırına ulaşır. Yas.’nda halka Yasa, yani, bu ülkede nasıl yaşamaları gerektiği hakkında tanrısal “oyun kuralları” (Buyruklar) verilir.

1. Yaratılış (veya Genesis = “Başlangıç noktası”).

Yar. kitabı başlangıç noktalarını ya da kökleri irdeler. Dünya, insan, çalışma, evlilik, günah, halklar ve diller ve sonunda da İsrail halkının ve soyundan Kurtarıcı İsa Mesih’in geleceği İbrahim’in ailesi konularını ele alınır.

Dünyanın yaratılışından sonra insan itaatsizliğe sürüklenerek Tanrı’nın huzurundan atılır ve Tanrı’yla olan ayrılık giderek büyür. İşlenilen ilk cinayetin (Yar. 4) ve insanın tanrısaymazlığına karşı Tanrı’nın ilk yıkıcı yargısı (Nuh; yalnızca sekiz kişi yaşamda kaldı) ve sonrasında Babil kulesi kurulurken halkların yeryüzüne dağıtılması anlatılır.

Tanrı kısmen kendisini kanıtlayan, kısmense beklentileri yerine getirmeyen İbrahim’le bir Antlaşma yapar. Oğlu İshak ve torunu Yakup da Tanrı’yla olan bu Antlaşma’nın içindedir. Bir kıtlık felaketi nedeniyle Yakup ve ailesi (henüz 70 kişi) Mısır’a göç eder ve Yakup’un oğlu Yusuf’un onları orada kurtarır.

Yar. bir bakımdan birçok başlangıç noktalarına ve özellikle İsrail’in köklerinin nerede olduğuna açıklık getiren tarihsel bir bilgi (rapor) niteliğinde yazılmıştır. Bir diğer açıdansa günaha düşüşten önce insanla Tanrı arasında olan ilişkiye, günaha düşüşün bu ilişkiyi nasıl bozduğuna ve buna karşın Tanrı’nın nasıl İbrahim’le bir Antlaşma’ya girdiğine ışık tutmaktadır.

Dünyanın yaratılışından Yusuf’un ölümüne (İ.Ö.1804[1]) dek geçen büyük zaman süreci ele alınır. Özellikle atalar döneminde, İbrahim, İshak, Yakup ve Yusuf’ta odaklanılmaktadır. Olayların vuku bulduğu başlıca yer Yakın Doğu’dur (Mezopotamya, Kenan Ülkesi, Mısır). En büyük tehlike, Kenan Ülkesi halklarıyla aynı yerde yaşaması gereken insanın kendi yüreği ve Kenan Ülkesi’ndeki ve Mısır’daki puta tapıcılıktır.

Kuruluş düzeni

Yaratılış ve ilk insanlık tarihi Böl. 1-11

Atalar dönemi: İbrahim, İshak, Yakup Böl. 12-36

Yusuf: İsrail’in Mısır’a gidişi Böl. 37-50

Özellikle dikkat edin:

Tanrı’nın kusursuz yaratışı (Yar. 1:31 “çok iyi”). Ancak günaha düşüş nedeniyle bu kusursuzluk bozulur (Örneğin, ölümün dünyaya girişi, (Rom. 5:12a; 8:19-22).

- Günaha düşüşten önce, yaratılış düzeni olarak evliliğin tesisi (Yar. 2:18,24f).

- Günahın insan yaşamına girişi (Yar. 2:16f; 3:1-6) ve bunun günümüze dek gelen etkileri (Yar. 3:7ff).

- Tanrı’nın Nuh’la (Yar. 9 – Antlaşma simgesi gökkuşağı) ve İbrahim’le yaptığı antlaşmalar (Yar. 12; 15; 17 – Antlaşma simgesi sünnet). Daha sonra İshak ve Yakup’la antlaşmalar yenilenir.

- İman atası İbrahim’in iman yaşamındaki bir çok iniş ve çıkışları (Örneğin, Yar. 12 Eşi Saray’ı Firavun’a bırakır; Yar. 16 Cariyeden doğan oğul).

- İbrahim’in defalarca sınan imanı (Tanrı ona bir oğul vaat eder. Ama iyice yaşlanana kadar bir oğlu olmaz; sonunda Tanrı’nın mucizesi sonucu (100 yaşında!) bir oğlu olur ancak bu sefer de onu kurban olarak sunması istenir (Yar. 22) ).

- Yar. 22:18’de İsa’ya ilişkin verilen işaret: “Soyunun aracılığıyla yeryüzündeki bütün uluslar kutsanacak. Çünkü sözümü dinledin” (bkz. Gal. 3:16).

- İshak, daha doğrusu Rebeka’nın (Yar. 27) ve Yakup’un yaptığı eğitim hataları (Yar. 37; krşl. 42:36-38).

- Yar. 3:15’te günaha düşüşün hemen ardından Kurtarıcı İsa Mesih’in gelişinin önceden bildirilmesi.

- Yar. 49:10’da İsa Mesih’e ilişkin bir diğer önbildiri ( krşl. Yar. 12:3; 17:7).

2. Mısır’dan Çıkış

Çık. doğrudan doğruya Yar.’ın takipçisidir. Yusuf’un hayatta olduğu dönemlerde İsrail Mısır’da rahatça yaşayabiliyordu ve yüzyıllar içinde bir halk haline gelmişti. Ancak durum değişir: Halk köle edilir ve Firavun’un eziyetine maruz kalır. Mısır kralının sarayında yetişen İsrailli Musa, Tanrı tarafından, İsrail’i Mısır’dan çıkarma görevine çağrılır. Mısır’ı on bela vurur ve böylece İsrail kölelikten kurtarılır. Musa halkı Kızıl Deniz’den geçirerek Sina Çölü’ne getirir, bu esnada gerçekleşen mucizeler aracılığıyla İsrail Tanrı’yı daha yakından tanır. İmansızlığına ve putperestliğine karşın Tanrı İsrail’le bir Antlaşma yapar, ilk yasaları verir ve Tanrı’nın dünyadaki konutu olacak Buluşma Çadırı’nı kurdurur.

Çık.’ın konusu kölelikten kurtuluş ve Tanrı’nın Sina Dağı’nda yaptığı Antlaşması’dır. Kitap, İsrail’in Tanrısı tarafından nasıl kurtarıldığı, bu Tanrı’nın halkını nasıl düzene soktuğu ve Tanrı insan buluşmasının sağlanması için O’nun buna nasıl yer sağladığını açıklamak için yazılmıştır.

Çık. Musa’nın doğumundan İ. kısa süre (yaklaşıkÖ. 1530’den başlayarak) öncesinden Sina Çölü’ne varıncaya kadar geçen (İ.Ö. 1446) zaman dilimini dile getirir. Olaylar coğrafi olarak Nil deltasıyla Sina yarımadasında cereyan eder. İsrail’in baş düşmanı dünya gücü Mısır’dır (Yeni İmparatorluk, III. Thutmose, II. Amenofis). İsrail Mısır’ın tanrılar dünyasıyla karşı karşıyadır (ki, On Bela bunları doğrudan doğruya vurmuştur) ve Atalarının Tanrısı Jahweh’e imanla putperestlik arasında sallanmaktadır.

Kuruluş düzeni

İsrail’in Mısır’daki köleliği Böl. 1

Musa’nın gelişimi Böl. 2-6

On Bela Böl. 7-12

Fısıh, kaçış ve Sina’ya yürüyen insan alayı Böl. 12-18

Sina Dağı’nda Antlaşma Böl. 19-24 ve 34

Buluşma Çadırı’nın yapım planı Böl. 25-31

Altın Buzağı Böl. 32-33

Buluşma Çadırının yapımı Böl. 35-40

Özellikle dikkat ediniz

İsrail’in ulus haline gelmesi (Çık. 1).

- Musa tez sinirlenen bir katilden halkın önderi’ne dönüşmesi.

- On Bela’nın Mısır’ı, tanrılarını ve Firavunu vurması.

- Kitaptaki mucizeler (Belaların dışında Musa Firavun önünde yaptığı mucizeler, Kızıl Deniz’den geçiş, bıldırcın ve man, kayadan çıkan su, vb.) – Mucizeler bu sıklıkla yalnızca İlyas ve Elişa’da (1Kra. ve 2Kra.), İsa ve Elçiler’de görülür.

- Fısıh’ın uygulamaya konması (Çık. 12) (Fısıh Yahudi inancına bugüne dek biçim verir).

- Kızıl Deniz’in aşılması (Çık. 14) ve ardından Musa’nın övgü ilahisi (Çık. 15).

- Musa’nın atanması (veya Sina antlaşması, öncelikle On Buyruk’a bakın) (Çık. 20).

- Şabat’ın tesisi ve ilk uygulama (Çık. 16; krşl. 20:10; 31:12ff; 35:2; Lev. 23:3 vb.).

- Musa’nın yardımcılara gereksinim duyması (Çık. 18).

- İsrail’in Tanrısı’na karşı daimi itaatsizliği ve güvensizliği (Örnek: Çık. 15:24; 16:2f; 17:2f; Böl. 32f).

- Tanrı’nın bir çok kez ortaya çıkan sevgisi (altın buzağının yapılıp ona tapınılmasını bile bağışlanır. Tanrı ile insanın buluştuğu ve bağışlanmanın gerçekleştiği Buluşma Çadırı kurulur).

- Dünyanın günahını taşıyan Tanrı Kuzusu İsa Mesih Çıkış Fısıh Kuzusu olarak bildirilişi (Yu.1:19) ve O’nun ölümden koruyan kanı.

3. Levililer (= “Levililer’e ilişkin”)

Musa’nın 3. kitabı ilk iki kitaptan çok farklı bir karakter yapısına sahiptir. Şimdiye dek tarihsel olayların açıklanışı ön safhadayken, şimdi yasa metinleri ve buyruklar çoklukla öne çıkar. Lev. halkın Tanrısı’yla yaşayabilmesi için yaşama düzen getirir. Kurban sunuları, insanla Tanrı arasındaki ilişkiyi yeniden yoluna koyar. Kâhinler, Tanrı ile insan arasında aracılık yapar. Paklanma ve sosyal yaşamla ilgili kuralları güncel yaşamı, Şabat günü ve bayramlar hakkındaki hükümleri ise dinsel işleri düzenler.

Lev. için şunlar bildirilebilir:

Anahtar söz: Kutsallık

- Anahtar ayet: “İsrail topluluğuna de ki, ‘Kutsal olun, çünkü ben Tanrınız RAB kutsalım’” (Lev. 19:1- krşl. 1Pet. 1:15f).

Lev. Sina’daki çok kısa bir zaman sürecine, 1446/5 yıllarına ilişkin bilgi sunar. Musa Tanrı’yla O’nun halkı arasında aracılık görevindedir. Lev. kitabının başlangıcına bakın: 1:1f: “RAB Musa’yı çağırıp Buluşma Çadırı’ndan ona şöyle seslendi: ‘İsrail halkıyla konuş, onlara de ki...’”

Kuruluş düzeni

Sunulara ilişkin kurallar Böl. 1-7

Kâhinlere ilişkin kurallar Böl. 8-10

Paklanma konularına ilişkin kurallar Böl. 11-15

Günahları Bağışlatma (Kefaret) Günü Böl. 16

Çeşitli kurallar (kutsallık, bayramlar, günlük yaşam) Böl. 17-27

Özellikle dikkat ediniz

Tanrı’nın halkıyla doğrudan doğruya konuşması. (Lev. hemen hemen sadece Tanrı’nın doğrudan doğruya konuşmasından oluşur. Lev.’de EA’nın diğer tüm kitaplarından daha sıklıkla “RAB (Yahweh) şöyle dedi” sözlerine rastlarız).

- Tanrı’nın vurgulanan kutsallığı ve bu bağlamda, halkının da kutsal olmasını isteme hakkı (yukarıda verdiğimiz anahtar ayete bakınız).

- Sıklıkla karşımıza çıkan “Kan”. (Tanrı’yla barışma olayı kan gerektiren bir durumdur, ve dünyanın günahı için dökülen İsa Mesih’in değerli kanına ilişkin işaret vardır).

- İsrail’in bayramlarının takvim düzeni, Şabat ve üç ana bayram (Fısıh ve Mayasız Ekmek Bayramı, Pentikost, Çardak Bayramı) vb.

- EA’daki insan sevgisine ilişkin belirgin anlatımlar. (Lev. 19:18,34 “Komşunu kendin gibi seveceksin”).

- Kitabın, Tevrat’ın ve tüm EA kapsamındaki tapınmanın doruk noktası olan büyük Bağışlanma Günü (Yom Kippur, Lev. 16). (Burada, yılda bir kez günah sorunu çözülür. Başkâhin günah sunusu kurbanın kanıyla, halkın günahlarının bağışlanmasını dilemek için Buluşma Çadırı’nda En Kutsal Yer’e girer, halkın günahlarını taşıyan tekeyi çöle salar; bir “Günah tekesi” – bkz.: İbr.’de İsa Mesih Başkâhinimiz olarak En Kutsal Yer’e kendi kanını götürüyor, yani, tüm ceza O’na yükleniyor Yşa. 53:5, ve dünyanın günahını kaldırıyor Yu.1:29).

- Kutsanma (itaatin sonucu) ve lanet ilkesi (itaatsizliğin sonucu, Lev. 26).

4. Çölde Sayım (= “Sayılar”)

Çölde Sayımkitabı adını 1-3 ve 26. bölümlerde yer alan nüfus sayımından alır. Bu nüfus sayımlarının ve Nezirler (Tanrı’ya adanmış kişiler, Say. 6) örneğinde olduğu gibi, bazı kurallar dışında, kitabın ağırlık merkezi çölde yürüyüştür. Kenan Ülkesi’ne gitmeyi reddeden yetişkin kişilerin hemen tamamı ölene ve yeni neslin yetişip Tanrı yardımıyla ülkeyi ele geçirmeye hazırlanana dek İsrail 38 yıldan fazla bir süre çölde yaşar. Savaşa hazırlığın yanısıra, çölde geçirdikleri süre içinde Tanrı’yla yaşanılanlar ve Kenan Ülkesi’ne gelmeden önce Tanrı’larıyla yaşanılanların akılda tutulup anımsanması da temel konulardandır.

Say. yaklaşık İ.Ö. 1445’den 1406’ya kadar olan yaklaşık 39 yıllık zaman sürecine ilişkin bilgi sunar. Başlangıçta Sina’da (Lev.’in devamı) ve oradan Sina yarımadasından Şeria’nın doğu yakasına, Şittim yakınlarındaki Şeria Irmağı kıyısına yapılan yolculuklar ve olaylar sunulur. Baş düşmanları başta kral Balak yönetimindeki Moavlılar olmak üzere, Amorlular (Sihon ve Og, Say.21) ve Midyanlılar’dır (Say. 31), (Say. 22-25). Dıştan gelen tehditlerden daha kötüsü içten gelen tehlikedir: Tanrı’ya karşı yakınmalar (Örnek, Say. 11), kendi ailesi’nin Musa’ya karşı çıkması (Say. 12), “Korah takımı”nın isyanı (Say. 16) ve tüm halkın başkaldırısı (Say. 17). Ama en kötüsü, onları Kenan ülkesine getirip oradaki halklara karşı zafer kazanacakları konusunda Tanrısı’na güven duymayan halkın imansızlığıdır (Say. 13+14).

Kuruluş düzeni

Nüfus sayımı Böl. 1-3 ve 26

Yola koyulma ve konaklama düzeni Böl. 4 ve 10

Çeşitli kurallar (Şabat, Tanrı’ya adanmış kişiler, vb) Böl. 5-9

Sina’dan Şittim’e Böl. 10-25

Çeşitli kurallar Böl. 27-30

Şeria Irmağı’nın doğu yakasındaki zaferler Böl. 31-32

Çölde yürüyüş dizini Böl. 33

Kenan Ülkesi’nde yaşamanın şartları Böl. 34-36

Özellikle dikkat ediniz

Tanrı düzen Tanrısı’dır (krşl. 1Ko. 14:33: “Çünkü Tanrı karışıklık Tanrısı değildir”. Nüfus sayımları, Buluşma Çadırı için verilen bağışların listesi, konaklama düzeni, halkın yola koyuluşu, halkın çölde konakladığı yerlerin listesi, ülkenin sınırları, toprakları paylaştıranların isimleri, vb. – her şey düzenleniyor, yani kaydediliyor).

- Adanmış kişinin andı, Say. 6 – kendini tümden Tanrı’ya adamak.

- Harun Kutsaması, Say. 6:24-26: RAB sizi kutsasın ve korusun; RAB aydın yüzünü göstersin ve lütfetsin; RAB yüzünü çevirsin ve esenlik versin.

- O’nun yardımını sürekli almalarına karşın isyan ve güvensizlik karşısında Tanrı’nın sert tepkisi. (Örneğin, Kenanlılar’dan korktukları için başkaldıran herkes ölene kadar çölde yaşar).

- Bilerek ve bilmeyerek işlenen günah arasındaki ayrım (Say. 15:22-36).

- Tanrı’nın Musa’ya verdiği sert ceza: tek bir itaatsizliği nedeniyle Kenan ülkesine giremeyecek (Say. 20).

- Tunç yılan (Say. 21): (Yu. 3’e göre İsa’ya ilişkin bir işaret).

- Moavlılar’ın yarattığı tehlike dolaylı yoldan hedefe ulaştı. Korkunç olan ise, doğrudan lanet okumakla gerçekleşmeyen İsrailliler’in düşüşünün (Say. 22-24 – bkz. Balam’ın konuşan eşeği, Say. 22!), onların cinsel sefahat aramaları sonucunda Moavlı kadınların baştan çıkarmasıyla gerçekleşmesidir (Say. 25). Bu öğüdü Balam vermişti (Va. 2:14).

- İsa Mesih’e ilişkin verilen işaret, Say. 24:17: “Onu görüyorum, ama şimdilik değil, Ona bakıyorum, ama yakından değil. Yakup soyundan bir yıldız çıkacak, İsrail’den bir önder yükselecek”.

- Musa’nın kendi yerini alacak önderi tam zamanında seçmesi (Say. 27:12ff);

- Ruben, Gad oymaklarıyla Manaşşe oymağının yarısının Şeria Irmağı’nın doğu yakasının ele geçirmesi ve oraya yerleşmesi (Say. 32).

5. Yasa’nın Tekrarı (= “İkinci Yasa”)

İsrail Kenan Ülkesine girmek üzeredir. Yas. kendisi Kenan’a giremeyen, ancak genç nesle Kenan’da yaşamak için kendilerine gerekli her şeyi onlara vermek isteyen Musa’nın vasiyetidir. Bunun yanında, Mısır’dan çıkışa tarihsel geri bakış (Tanrı sevgisini ve sadakatini birçok kereler kanıtlar!), her şeyden önce önemli yasaların yinelenmesi (bkz. Örneğin: Yas. 5 On Buyruk) ve Kenan’daki yaşama uyarlanması (İsrail Tanrısı’yla nasıl yaşamalı? Antlaşma’nın Kenan Ülkesi ilişkisindeki görünümü nedir?). 31-33. bölümler, özellikle “Musa’nın Ezgisi” asıl vasiyeti gösterir, bunu Musa’nın ölümü ve gömülmesinin açıklanışı izler (Yas. 34).

Yas. İ.Ö. 1406 yılında, Şeria Irmağı’nın doğu yakasından geçişten kısa zaman öncesini ve bunu izleyen Yeşu idaresinde Kenan’ın ele geçirilmesini ele alıyor. Dıştan gelen güncel bir düşman yok. Ancak, ele geçirilecek olan topraklarda oturanlar gelecekteki düşmanlar olacaklar. Yas.’nda inanç yaşamı kapsamlı bir şekilde düzenleniyor. Yas. özellikle (Musa’nın diğer kitapları yanında) ülkedeki yaşamı ve İsrail’in Tanrısı’yla olan ilişkisinin temelini oluşturuyor.

Kuruluş düzeni

Çıkışa geri bakış Böl. 1-3

Önemli yasaların yinelenişi Böl. 4-11

Kenan Ülkesi’nde yaşamanın kuralları Böl. 12-26

Antlaşmanın yenilenmesiyle kutsanma ve lanet Böl. 27-30

Musa’nın vasiyeti ve kutsaması Böl. 31-33

Musa’nın ölümü Böl. 34

Özellikle dikkat ediniz

Yasaların Kenan Ülkesindeki yaşama uyarlanışı. (Örneğin, Çık.’ta Buluşma Çadırı’nın taşınabilir bir kutsal yer olarak yapılması buyrulurken, Yas. 12’de tapınağın kurulacağı yer -Yeruşalim- seçilir).

- Yas. temel olarak, onu izleyen tüm EA kitapları için ölçüt ve önkoşul’dur. (İsrail’in yaşamı yasalarla. özellikle Yas. uygunlukla ölçülmektedir).

- Ülkeye girdikten sonra İsrail’in ana düşmanı putatapıcılık olacaktır (Yas. 4:16-19, vb.);

- On Buyruk’un yinelenişi (Yas. 5);

- Yahudiliğin bu güne dek temeli ve tanıklığı: “Dinle, ey İsrail” (İbranice: Şıma Yisrael), (Yas. 6:4f).

- Çocuk yetiştirme ilkeleri (Yas. 6:5-9).

- İsrail’in Tanrı tarafından seçilmişliği (Yas. 7:7ff).

- Yasanın özetlenişi, Yas. 10:12f: Şimdi, ey İsrail halkı, Tanrınız RAB sizden ne istiyor? Yalnız şunu istiyor: Tanrınız RAB’den korkun, O’nun yollarında yürüyün, O’nu sevin; bütün yüreğinizle, bütün canınızla O’na kulluk edin; üzerinize iyilik gelsin diye bugün bildirdiğim (RAB’bin) buyruklarına, kurallarına uyun;

- Kral’a İlişkin Kurallar. Yas. 17; buna ek olarak gelecek kralların hatalarına ilişkin peygamberlikte bulunuluyor (bkz. ilk sırada Süleyman!).

- Mesih’in gelişine ilişkin vaat, Yas. 18:15: Tanrınız RAB aranızdan, kendi kardeşlerinizden benim gibi bir peygamber çıkaracak. Onu dinleyin;

- “Kısasa kısas” diye bilinen hak. Yas. 19:21: “Cana can, göze göz, dişe diş, ele el, ayağa ayak”. (Sıklıkla “EA’nın barbar etiği” diye nitelenmekle birlikte, gerçekte zararı ödeme ilkesi, sebep olunan kaybın tazmin edilmesidir. Uğranılan zarardan daha fazlasını talep etmenin öne geçilmesi daha ileri gidilmesinın sınırlandırılmasıdır. Ayrıca bkz. Çık. 21:24; Lev. 24:20).

- Antlaşmanın yenilenişi: kutsanma ve lanet dahil (Yas. 26:16-30,20);

- Va. 15:3’de de okunacak olan Musa’nın Ezgisi, (Yas. 32).

Tarihsel kitaplar (Yeşu’dan Ester’e kadar)

Musa’nın yerini alan Yeşu yönetiminde İsrail vaat edilen Kenan topraklarını ele geçirir (Yşu.). Halk tekrar tekrar Tanrı’ya sadakatsizlik gösterdiğinden, ilerki dönemlerde (Hak.) az ya da çok derecede yabancı halkların baskısına maruz kalır ve Tanrı tarafından gönderilen hakimler aracılığıyla kurtuluşu yaşar. Samuel kitapları ilk kral Saul’la başlayan krallık döneminin başlangıcına ilişkin bilgi sunar. Tanrı tarafından Saul’un krallığı redder ve İsa Mesih’in soyundan geldiği ikinci kral Davut’un ve hanedanlığının sonsuza dek sürecek krallığını onaylar. Krallar ve paralelindeki Tarihler kitaplarında, büyük krallık Davut’un ardından tahta geçen oğlu Süleyman’ın döneminden sonra parçalanır; İsrail’in kuzey krallığı çoğunlukla Tanrısız yaşar ve İ.Ö. 722 yılında çöker. Güney krallığı Yahuda bazı tanrısaymaz krallarının yanında yenilenme ve uyanış dönemleri de yaşar ve İ.Ö. 586 yılına dek ayakta kalır. Bunu Babil sürgünü izler. Ezra’dan Ester’e dek, sürgünden dönüş, tapınağın ve Yeruşalim’in yeniden kurulması ve Pers dönemi yaşantısı yer alır. Ayrıca, tarihsel kitaplar şiir kitaplarının ve hepsinden önce EA’nın peygamberlik kitaplarının çerçevesini oluşturur.

Yeşu kitabı

Kutsal Kitap’ın savaşlarla dolu olduğu kitaplardan biri olan Yeşu, Musa’nın yerine halka önder olan ve Musa’nın başlayıp 40 yıl sürdürdüğü zor görevi tamamlama görevini üstlenen ana kişi olan Yeşu’nun adıyla tanınır. Görevi halkın başına geçmek ve onları Kenan Ülkesi’ne götürmekdir. Kenan’ın sınırını oluşturan Şeria Irmağı’nı geçmekle bu görevi üstlenir ve toprakları ele geçirirerek paylaştırır. Bunun yanında büyük zaferler (Eriha, Böl. 6) ve ağır yenilgiler (Ay, Yşu. 7) nöbetleşircesine yer değiştirir. Güney bölgeleri hemen tümden ele geçirilirken, kuzey bölgesinde vaat edilen bazı oymakların toprakları ele geçirilmemiş kalır. Bu durum özellikle Hakimler kitabında etkisini gösterir. İsrail’in ele geçirilmesi (“Ülke edinme” olarak adlandırılır) Yeruşalim’in ele geçirilmesiyle tamamlanır (yaklaşık 400 yıl sonra, 2Sa. 5). Yabancı halklar da İsrail toprakları içinde kalır (bkz. Yşu. 9).

Yşu. Kenan’daki yaklaşık İ.Ö. 1406-1375 yılları arasına rastlayan dönemi ele alıyor. Baş düşman Mısır değildir (bu dönemde Kenan üzerine hakim olsa da, görüldüğü gibi felaketlerle – 10 Bela, Kızıl Deniz – zayıflamıştı ve Kenan’a müdahele edemiyordu). Asıl düşman ülkede oturan Kenanlılar’dı. Ama bundan daha da kötü olan düşman İsrail’in kendi günahıydı. Halk Tanrısı’na sadıksa, O onlara zafer veriyordu, Yşu. 7’de olduğu gibi (Akan). Sadakatsizse, yenilgi üzerlerine geliyordu.

Bu kapsamda Yşu. kitabı şunları gösteriyor:

Tanrı’nın sadakatiyle her tür zafer olanaklıdır;

- Tanrı vaatlerinde sadıktır;

- İsrail ülkeyi yalnız Tanrı’nın etkinliğiyle ele geçirebildi.

Kuruluş düzeni

Kenan’ı ele geçirme hazırlıkları Böl. 1-5

Ülkenin ele geçirilişi Böl. 6-12

Ülkenin paylaştırılması Böl. 13-21

Antlaşmanın yenilenişi Böl. 22-24

Özellikle dikkat ediniz

İbrahim’e verilen toprak vaadinin yerine gelişi (Yar. 12:7; 13:15; 15:18; 17:8);

- Tanrısal buyrukla Kenanlılar yok edilir. Tanrıya düşman olan bu halkların açıkça işledikleri günahlar Tanrı’nın onları yargılayarak cezalandırmasını gerktirecek kadar çoğalmıştı. (bkz. Yar. 15:16: Soyunun dördüncü kuşağı buraya geri dönecek. Çünkü Amorlular’ı yaptığı kötülükler henüz doruğa varmadı).

- Fahişe Rahav’ın canının kayırılması (Yşu. 2). Adı iman yiğitleri arasında geçiyor (İbr. 11:31; krşl. Yak. 2:25) ve Davut’un ve İsa’nın soyağacında yer alıyor (Mat. 1:5).

- Şeria Irmağı’nın geçilmesi (Yşu. 4), İsrail burada da Kızıl Deniz’de olduğu gibi ayakları ıslanmadan karşı kıyıya geçer.

- Yeşu’nun zor görevinden önce Tanrı’yla buluşması (Yşu. 5:13-15 – Yşu. 1 ve Çık. 3’deki Musa’nın Tanrı’yla karşılaşmasını karşılaştırın).

- Eriha’nın çok iyi bilinen ele geçirilme hikayesi, (Yşu. 6).

- Bir tek kişinin günahı nedeniyle tüm halkın katlandığı ağır sonuçlar (Akan, Yşu. 7) – Tanrı’nın kendisine ait olanı alması çok önemlidir.

- Güneşin durdurulması (Yşu. 10:13).

- Tanrı’nın verdiği esenlik ve Sözü’nün yerine gelişi (Yşu. 21:43-45);

- Kime kulluk edileceğinin seçimi (Yşu. 24:14ff – Sina Dağı’ndaki yeminle karşılaştırınız, Çık. 19:8; 24:3-8).

- “Tanrı’nın Yasa Kitabı”nın yazarı Yeşu (Yşu. 24:26).

- Yeşu’nun kişiliği İsa Mesih’e ilişkin bir işaret (Yeşu ismi bile İsa ismiyle aynı anlamdadır, “Tanrı kurtarır.”)

Hakimler kitabı

Yeşu’yu tez gelen karanlık zamanlar izler. Sürekli yinelenen bir döngü başlar: İsrail Tanrısı’ndan ayrılır, ülke düşmanların eline verilir ve sıkıntı doruk noktasına vardığında Tanrı’ya dönüş gerçekleşir. Tanrı sadakati ve merhameti nedeniyle düşmanları yenen ve İsrail’i kölelikten kurtaran bir Hakim gönderir. Ancak kısa zaman sonra İsrail yeniden Tanrısı’ndan uzaklaşır ve felaket baştan başlar.

Özellikle son beş bölüm çok etkileyicidir. Bölümler çok anlamlı sözlerle çerçevelenmiştir (17:6; 21:25): “O dönemde İsrail’de (henüz) kral yoktu. Herkes dilediğini yapıyordu”. Burada sergilenilenden daha tanrısız bir durum olamaz. İsrail Tanrısı’nı terk etti ve O’nsuz yaşadı, bu nedenle anarşinin yargısına bırakıldı. Buna göre Hak. kitabının amacı, İsrail’in onları düşüşten koruyacak inanlı bir krala gereksinimleri olduğunu ve kendi yasaları uyarınca sürdürülen yaşamınsa felakete sürükleyeceğini göstermektir.

Hak. yaklaşık İ.Ö. 1375’ten 1075’e dek olan Kenan’daki uzun zaman sürecine değinir. Ülke tümden ele geçirilmemiştir ve İsrail’in bazı kesimleri tekrar tekrar saldıran yabancı halkların denetimine girer. Başdüşmanlar birçok işgalcilerin yanında ilk sırada yer alan Filistliler’dir. Yeşu’nun ölümünden sonra, 300 yıldan uzun süre güçlü bir birlik yönetimi yoktur İsrail’de. Dinsel açıdan, her şeyden önce Yahweh’den ayrılmak daimi tehlikedir. Bunun dışında göze çarpan konu, resmen Kenan üzerinde hakim ülke olmasına karşın tüm kitapta Mısır’ın adının hiç geçmeyişidir.

Kuruluş düzeni

Ülkenin ele geçirilmesi Böl. 1-2

Otniel, Ehut, Şamgar Böl. 3

Debora Böl. 4-5

Gidyon Böl. 6-8

Avimelek Böl. 9

Tola, Yair, Yiftah, İvsan, Elon, Avdon Böl. 10-12

Şimşon Böl. 13-16

Karanlık dönemler Böl. 17-21

Özellikle dikkat ediniz

Hakimler’in görevleri: Aslında yargıçlıktan önce askeri önderlik ve kurtarıcılıktı.

- Hakimler kitabında yer alan düzenli dönüşüm:

İsrail’in Tanrı’dan uzaklaşması ve bunu izleyen Tanrı öfkesi;

Ardından gelen ceza: Yabancı bir halk İsrail’e baskı uygular, ülkeye saldırıp İsrail’i zulmü altına alır

- Sıkıntı anında halk Rabbi’ne haykırır;

- Tanrı onlara kurtarıcı olarak bir hakim gönderir;

İtaatsizliğin laneti (Tanrı’yla alay edilmez).

- Barak’la birlikte İsrail’i kurtaran hakim ve peygamber Debora’nın rolü (Hak. 4-5).

- Gidyon’un Tanrı’yı denemesi (Hak. 6:37-40).

- Tanrı tarafından atanmayan bir kral örneği olarak Avimelek’in trajik krallığı (Hak. 9);

- Hakim Yiftah’ın Tanrı önünde düşüncesizce içtiği ant (Hak. 11:35ff) ve bunun neticesi olarak tek kızını kurban olarak sunması.

- Şimşon’un anne ve babasının Tanrı’yla özel bir şeklide karşılaşması (Hak. 13) ve RAB’bin meleğinin Tanrı’nın kendisi olduğunun açıkça ortaya çıkması (Hak. 13:21-23).

- Tanrı tarafından üstün yeteneklerle donatılan hakim Şimşon’un istediği yaşamı yaşamayı (özellikle karşı cinse karşı bağımlılık kapsamında) bırakmaması ve bunun hazin sonu (Hak. 14-16).

- Defalarca bir kral istedikleri çağrısı yinelenir. Çünkü kral olmadığı için anarşi hüküm sürmektedir(Hak. 17:6; 18:1; 19:1; 21:25).

- Danoğullarının göçleri ve düşüşleri (Böl. 17+18) ve Benyaminoğulları’na İsrail tehditi (Böl. 19-21).

- Aynı anda hüküm süren bazı hakimler. (Herhalde, bazı hakimler tüm İsrail üzerinde değil, bölgesel yönetimdeydi, aynı zamanda Hak.’de bildirilen veriler ışığında yılların toplamı olan 410 sene, Mısır’dan Çıkış’tan ilk kral Saul’a dek geçen dönem için fazla bir rakam (İ.Ö. 1446 – yaklaşık İ.Ö. 1050 = 396 yıl).)

Rut kitabı

Kısa bir kitap olan Rut, Yahweh’i Tanrısı olarak kabul eden ve kitaptaki ana karakter olan Moavlı Rut’un adını taşır, Hakimler zamanında geçer (Davut’tan yaklaşık 100 yıl önce, yani İ.Ö. 12. yüzyılda) ve Hak. kitabının doğrudan bir devamı değildir (bu, 1Sa.’de gerçekleşir). Rut Hak. 17-21’e olumlu bir karşıttır: Hak.’in son bölümlerinde anarşi ve tanrısaymazlık hüküm sürerken, burada Tanrı halkına ait olmayan bir kadın iman eder ve olumlu yaşamıyla göze çarpar. Beytlehem’de de düzenli koşullar hakimdir.

Rut İsrailli Naomi’nin gelinidir. Yahuda’daki kıtlıktan kaçmak için Naomi’nin Moav’a gidişinden sonra, aileden sağ kalan bu iki kadın İsrail’e geri gelir. Beytlehem’e geri dönen bu iki kadın akrabaları Boaz onları kollayana ve Rut’la evlenene dek çok fakir bir yaşam sürer. Böylece Naomi’nin talihsizliği büyük mutluluğa dönüşür.

Kuruluş düzeni

Naomi’nin Rut’la birlikte Beytlehem’e dönüşü Böl. 1:1-22

Rut’la Boaz’ın karşılaşması Böl. 2:1-3:18

Boaz’ın Rut’la evlenmesi Böl. 4:1-22

Özellikle dikkat ediniz

Rut’un imana gelişi, (Rut 1). (Aslında Moav’lı bir kadın evlenme yoluyla Tanrı halkına alınamazdı)

- Tanrı halkından olmayan Rut’un örnek imanı.

- Rut EA’da kadın adı taşıyan iki kitaptan (Ester’le birlikte) biridir. (Rut bir kralın, Davut’un ataları arasına girer, Ester’se bir kralla evlenir).

- Rut kendine özgü bir kadın. Hakimler döneminde birkaç kez görüldüğü gibi, bir kadın merkezde yer almaktadır. (krşl. Debora, Avimelek’i öldüren Yael, Yiftah’ın kızı, Şimşon’un annesi).

- Davut’un soyağacı, (Böl. 4, krşl. Mat.1:5).

- Rut’un Boaz’ın harman yerinde geçirdiği ve gerçekte onun iffetine leke getirebilecek gece. Böylece Rut Mat.1’deki Mesih’in soyağacında yer alan beş kadından biri olur. Bu kadınların her birisinin geçmişinde insanların sürçebileceği bir durum var.

1. ve 2. Samuel

Samuel kitapları İbranice EA’da aslında tek bir kitaptı; Grekçe EA’da (Septuaginta) isimleri, “1.Krallar” ve “2.Krallar” idi. Kitapların ismi, ilk ana kişisi olan Samuel’den gelir (Yahudi geleneği uyarınca 1Sa.’in de yazarıdır). Burada, karanlık Hakimler döneminden Davut’un parlak krallığına geçiş dönemi anlatılmaktadır.

1Sa.’in başlangıcında İsrail yeniden Hakimler döneminin derin ruhsal çöküntü içersinde bulunuyor: Görevdeki başkâhin birisinin dua mı ettiğini yoksa sarhoş mu olduğunu bile anlayamayacak durumdadır. Oğulları halkı soyuyordı ve Tanrı’nın sesi hemen hiç duyulmuyordu. Hatta Tanrı’nın Antlaşma Sandığı bile bir süre için Filistliler’in eline düşmüştü. Bu dönemde, çocukken Buluşma Çadırı için RAB’be adanan Samuel, İsrail üzerine hakim olur ve yaşamı boyunca kutsiyetle dolu bir hizmet sergiler. Halk bir kral talep edince, Tanrı Saul’u ilk kral olarak Samuel’e meshettirir. Ancak Saul’un iyi başlangıcı kötü bir sonla biter: Düşüşü ilk itaatsizlikten ağır günahlara, ruhlara danışmaya ve sonunda intihara dek tepe aşağı uzanır. Saul henüz yönetimdeyken Davut Samuel tarafından yeni kral olarak meshedilir. Saul acıklı ölümüne dek Davut’u kovalar. Davut ise devamlı Saul’un önünden kaçar. . Ama Saul’dan tahtı ele geçirmeye çaba göstermez, tersine sabırla kendi vaktinin gelmesini bekler. Davut 2Sa.’de ilkin Yahuda üzerine Hevron’da kral olur, ardından da tüm İsrail üzerine Yeruşalim’de. Çevredeki tüm düşmanlara karşı zafer kazanır ve İsrail’e rahat ve huzur sağlar. Ağır günaha düşünce acıklı bir değişim oluşur ve yönetimi sarsılır. Kendi oğullarından gelen tehdit altında kalır (Davut’un onlardaki eğitim hataları ağır etkileri beraberinde getiriyor).

1Sa. İ.Ö. yaklaşık 1100 (Samuel’ın doğumu) ile İ.Ö. 1010 (Saul’un ölümü) yılları arasındaki döneme ve 2Sa. ise Saul’dan sonra tahta geçen Davut’un yönetiminin sonuna dek geçen döneme ilişkin bilgi sunar (yaşlaşık İ.Ö. 970). Olaylar İsrail’de, kısmen de Filist toprakları gibi sınır ülkelerinde geçer. Baş düşman, düşmanlığını giderek arttıran ve sahil bölgesinde yaşayan Filistliler. Bu dönemde dünya güçleri olan Mısır ve Mezopotamya sürekli zayıfladığından hemen hiç tehlike oluşturmamaktalar. Bundan başka, İsrail Aram ve Doğu Şeria’da yaşayan halkların baskısı altındadır. Davut bu halklara karşı zafer kazanır ve oğlu Süleyman’ın yönetimindeki barış döneminin temellerini atar. Samuel kitaplarının konusu, İsrail için bir kralın ortaya çıkışı, 1Sa.’de Davut’un hanedanlığının hazırlanması ve 2Sa.’de Davut’un krallığıdır.

Kuruluş düzeni 1Sa.

Şilo’daki Tapınak Böl. 1-3

Antlaşma Sandığı Filistliler’in elinde Böl. 4-7

Krallık döneminin başlangıcı ve ilk kral Saul Böl. 8-15

Davut’un kral olarak meshedilmesi ve Golyat’la dövüşü

Böl. 16-17

Davut kaçışta Böl. 18-27

Saul’un sonu Böl. 28-31

Kuruluş Düzeni 2Sa.

Davut Hevron’da Yahuda üzerine kral Böl. 1-4

Davut Yeruşalim’de tüm İsrail üzerine kral Böl. 5-10

Davut’un günahı ve tövbesi Böl. 11-12

Avşalom’un ayaklanması ve Davut’a karşı gelişi Böl. 13-19

Davut’un yönetiminin sona ermesi ve vasiyeti Böl. 20-24

Özellikle dikkat ediniz

Eli ve oğullarının dönemindeki tanrısaymazlık (1Sa. 1-3).

- Başkâhin olarak görevde olan, ama Tanrı’yı artık hemen hiç tanımayan ve oğullarının sürekli günaha düşmesine seyirci kalan Eli’nin acıklı durumu.

- Tanrı buyruğu uyarınca kralları (Saul ve Davut) atayan Samuel’in rolü ve onların krallıklarına Tanrı adına bekçilik yapması.

- Hanna’nın tutumu ve duası (Böl. 1-2).

- Samuel’in çağrılışı (Böl. 3).

- Tanrı’nın konut kurduğu ve bulunduğu yeri, İsrail’in sadakatsizliği nedeniyle tümden terk edebileceğinin bir göstergesi niteliğinde Antlaşma Sandığı’nın düşman eline geçmesi (1Sa.4-7). – İ.Ö. 586 yılında Tanrı konutu olan Tapınak en Kutsal Yer’le birlikte yıkılıyor ve Antlaşma Sandığı (olasılıkla İ.Ö. 600’lü yıllarda) kaybediliyor.

- Halkın diğer halklar gibi olmak amacıyla bir krala sahip olma isteği (1Sa. 8 – bkz. ayrıca, kayıtsızca Tanrı’yı reddetmeleri).

- Saul’un basamak basamak düşüşü.

- Davut’un kral olarak meshedilişi (1Sa. 16 – “Tanrı’nın gönlüne göre olan kişi”), Golyat’a karşı büyük zaferi (1Sa. 17) ve ardından öfkeyle kudurmuş Saul’dan uzun kaçışı.

- Davut ve Saul’un oğlu Yonatan arasındaki olağanüstü dostluk (1Sa. 18-20).

- Tanrı onu Davut’un eline verdiğinde, Saul’un canının iki kez bağışlanışı (1Sa. 24+26).

- Avigayil’in bilgeliği, Davut’un çok eşliliği (1Sa. 25).

- Ruhlara danışma, (1Sa.28) Ölmüş olan Samuel Saul’la konuşuyor.

- Davut’un kendisini öldürmek için peşine düşmüş olan ve ölen düşmanları Saul (2Sa. 1) ve Avşalom (2Sa. 18) için tuttuğu yas. Ayrıca Yonatan’ın oğlu Mefiboşet’i sarayına alarak gösterdiği iyilikseverlik (2Sa. 9) ve Saul’un ailesinin gömülmesini sağlaması (2Sa. 21).

- Yeruşalim’in alınmasıyla Kenan Ülkesi’nin ele geçirilişi sona erer (2Sa. 5).

- Davut’un sayısız zaferleri.

- Buluşma Çadırı’nın Şilo, Nov, Givon ve Filist topraklarından Yeruşalim’e dek izlediği yol.

- Tanrı’nın Davut’la ve İsa Mesih’e kadar olan soyuyla antlaşması (bkz. 2Sa. 7:12-15).

- Davut’un kendisi gelecek mesianik kral İsa Mesih’e ilişkin bildiridir. Davut EA’da İsa’yı işaret eden en belirgin kişidir (krallık, davranışlar; İsa, “Davut oğlu” diye adlandırılıyor [Mat.1:1], vb);

- Davut’un arzusu Tanrı’ya bir ev inşa etmek, ama bunu daha sonra yerine geçen Süleyman gerçekleştirecektir.

- Davut’un büyük günahı, zina ve adam öldürmeye kışkırtma (2Sa. 11f) ve takibinde Davut’un yaşamındaki dönüm noktası: zaferler kesilir, krallığı kendi oğulların tarafından tehdit edilir, hatta bir süre kaçmak zorunda kalır.

- Davut’un pişmanlığı ve suçunu ikrar etmesi (krşl. Mez. 51; ayrıca bkz. Mez. 32) ve peygamber Natan tarafından verilen bağışlanma sözü. 2Sa. 12 suçunu ikrar eden kişinin (zina ve cinayet için hiçbir kurban yetmezdi) Tanrı’nın salt lütuf aracılığıyla bağışlamasının EA’daki en belirgin örneğidir.

- Eğitim hatalarının doğurduğu sonuçlar (Örneğin, Ammon’un kötülüğünü bilmesine karşın Davut buna müdahele etmemesi, 2Sa.13:21). Davut’un aile ilişkileri sürekli bozulmaktadır.

- İsrail’e karşı öfkesi yeniden alevlenen Tanrı’nın korkunç yargısı (2Sa. 24:1ff).

- Kurulacak Tapınak için Moriya tepesinin arsa olarak satın alınması (2Sa. 24).

1. ve 2. Krallar

Krallar kitapları İbranice EA’da aslında tek bir kitaptı. Grekçe EA’da (Septuaginta) isimleri, “3. Krallar” ve “4. Krallar” idi (1Sa. = “1. Krallar”, 2Sa. “2. Krallar”). Kitapların ismi en önemli kişiler olan İsrail ve Yahuda krallarından ya da İbranice metindeki ilk sözler olmasından geliyor: (1Kr. 1:1: “ve kral”). Burada, Davut’tan sonra Tanrı’ya sadık ve O’ndan uzaklaşma arasında bir döngüde yaşanan İsrail tarihinin gelişimi anlatılmakta. Tanrı’nın tarihsel akışı nasıl değerlendirdiği bize gösteriliyor.

Davut, Süleyman’ın kendi yerini alacak kral olmasını sağlar. O bilge bir hükümdardır. barışın yaşandığı bir krallıkta hüküm sürmektedir ve tapınağı inşa eder. Ama daha sonra başka halklardan aldığı eşleri tarafından putperestliğe sürüklenir. Krallık, Süleyman’dan sonra İ.Ö. 722 yılına kadar ayakta kalan kuzey İsrail krallığına (Asur sürgünü) ve İ.Ö. 586 yılında Yeruşalim’in ve tapınağın yıkılmasıyla sona eren güney Yahuda krallığına bölünür. Bölünen iki krallığın tarihi, hem ikiye ayrılan İsrail’e dıştan gelen saldırılar nedeniyle, hem de iki kardeş krallık arasında geçen savaşlalarla dolu. Her ne kadar kuzey İsrail krallığı güçlü olsa ve 8. yüzyılda II.Yarovam’ın yönetimi altında ekonomik açıdan parlak bir dönem yaşasa da, halk ve kralları arasında tanrısaymazlık hüküm sürmektedir. Bu nedenle, Tanrı dünya gücü olarak yükselmeye çabalayan Asur’u bir yargı cezası olarak kuzey krallığı üzerine göndererek onu sona erdirir. Buna karşın, Yahuda’da inanlı krallar ve uyanış dönemleriyle en derin tanrısaymazlık yer değiştirerek sürür. Burada da, Manaşşe yönetiminde 7. yüzyılda parlak bir ekonomik dönem yaşanır. O en tanrısaymaz krallardan biri olur. Bu sebeple Tanrı Babilliler’e Yeruşalim’i ve tapınağı yıktırır. Yahuda Babil’e sürgüne gider.

1Kr. ve 2Kr. Davut’un zamanının sona ermesinden (İ.Ö. 970) Yehoyakin’in serbest bırakılmasına dek geçen süreye (İ.Ö. 560), bölünen krallığın İsrail parçalanana dek geçen tarihine (İ.Ö. 722), yani Babil sürgününe ilişkin bilgi sunuyor. Olaylar çoğunlukla kuzey İsrail krallığında ya da güney Yahuda krallığında geçiyor. Süleyman’ın yönetimi altındayken dıştan gelen bir tehlike yoktur ve krallık dünya güçlerinin gerçekten güçlü olmadığı dönemde en geniş sınırlara uzamıştır. Ancak Süleyman’ın oğlu Rehavam’ın krallığında Mısır Yahuda’ya saldırır. Eski düşmanlardan biri Aram’dır (Suriye). İ.Ö. 9. ve her şeyden önce 8. yüzyılda Asur (“Yeni-Asur İmparatorluğu”) dünya gücü olma yolunda yükselmektedir ve önemli bir etmen haline gelmektedir. Sonunda Kuzey İsrail krallığı çökeltilir ve Yahuda büyük baskı altında kalır. İ.Ö. 7. yüzyılın sonunda Babil dünya gücü olarak Asur’un yerini alır ve Yahuda’yı ortadan kaldırır. İnanç bakımından 400 yıllık krallık dönemi bir yandan tövbe ve uyanış, öte yandansa en derin tanrısaymazlığın izlerini sergiler. Bir Yahweh’e tapınılır, bir Aşera, Baal gibi putlara tapmakla O’na sadakatsizlikte bulunulur; Tapınma çok nadir olarak Yeruşalim’de gerçekleşir. Daha çok yüksek yerler, Baal sunakları, vb. vardır. Her ne kadar tekrar tekrar bazı peygamberlerin tövbe çağrısı (Örneğin, İlyas, Elişa) ve inanlı kralların getirdiği yenilikler (bkz. her şeyden önce, Hizkiya ve Yoşiya) olsa da, bu gibi dönemler çoğunlukla kısa sürelidir.

Bu kapsamda üç yönlü bir amaç ortaya çıkıyor:

Tarih kayıtları: Tapınağın kurulmasından yıkılışana dek geçen 400 yıl;

- Tarih açıklaması: Antlaşma’ya itaat bereketi, sadakatsizlik laneti getiriyor;

- Tarih değerlendirmesi: Ölçüt, kralın Tanrı’yla yaşayıp yaşamadığı (bu kapsamda sürekli Davut’la bir karşılaştırma yapılmakta).

Kuruluş düzeni

Davut’un halefi Süleyman 1Kr. 1-5

Tapınağın kuruluşu 1Kr. 6-8

Süleyman’ın yönetimi ve düşüşü 1Kr. 9-11

Bölünen krallıkların öyküsü 1Kr. 12-16

İlyas ve Elişa peygamberler 1Kr. 17 – 2Kr. 9

İsrail’in kuzey krallığının sonu 2Kr. 10-17

Güney krallığı Yahuda’nın öyküsü 2Kr. 18-25

- Hizkiya 18-20

- Tanrısaymazlık 21

- Yoşiya 22-23

- Yahuda’nın sonu 24-25

Özellikle dikkat ediniz

Yahuda krallarının ataları Davut’la karşılaştırılması ve Yahweh’ye karşı iki yürekli olup olmadıklarına ilişkin değerlendirme.

İsrail’in kuzey krallığının tüm kralları hakkında verilen yıkıcı hüküm: Hiçbiri olumlu değerlendirilmiyor, çünkü hepsi Yahweh’in gözünde kötü olanı yaptılar. Güney krallığı Yahuda’da durum farklı: Bazı krallar Yahweh’in gözünde doğru olanı yaptılar.

Asa, Yehoşafat, Yoaş, Yotam, Uzziya, Hizkiya ve Yoşiya gibi iyi kralların yaptığı yenilikler.

İki krala, Hizkiya (2Kr. 18:5) ve Yoşiya’ya (2Kr. 23:25) özel övgü.

Süleyman’ın çok iyi başlangıcı ve acıklı sonu (Nedeni: Aslında bu konularda önceden uyarıldığı halde, Kral’a ilişkin kurallara göre yapmaması gereken her hatayı yaptı, bkz. Yas. 17:14ff);

İstediği her şeyi dileyebileceği halde kanatkârlık gösteren genç Süleyman bilgeli dolu (itaatkar) bir yürek istiyor ve Tanrı ona bununla birlikte zenginlik ve onur da veriyor (1Kr. 3);

Arsa ve inşaat malzemesinin Davut tarafından hazırlanmasından sonra (1Kr. 6-8) tapınağın Süleyman tarafından inşa edilmesi.

Yüzlerce kadın alıp bunların kendisini puta tapmaya ayartmasından sonra Süleyman’ın yaşamındaki dönüm noktası (1Kr. 11).

Krallığın bölünmesi: “hiç beklenmedik anda” (1Kr. 12, İ.Ö. 931).

Kuzey krallığında, Beytel ve Dan’da altın buzağılara tapınma kültü (1Kr. 12 – krşl. Altın buzağı Çık.32; bkz. 1Kr. 12:28). Büyük olasılıkla Yerovam bu düşünceyi Süleyman’dan kaçarak gittiği Mısır’dan getirdi (1Kr. 11);

Ahav ve İzebel yönetimindeki İsrail’in kuzey krallığının derin düşüşü (Baal’a tapınma, vb.).

İlyas ve Elişa peygamberlerin etkinlikleri ve birçok mucize (bu oranda mucizeleri önce Mısır’dan Çıkış’ta ve sonra da İsa’da ve öğrencilerde görüyoruz).

Karmel Dağı’nda Baal’ın yüzlerce peygamberine meydan okuyan İlyas’ın iman cesareti (1Kr. 18) ve bunun hemen ardından gelen zayıflıkları: ölmek ister (1Kr. 19).

İsrail’deki Omri hanedanlığına Yehu aracılığıyla gelen Tanrı yargısı (2Kr. 9f) ve 1. sürgün (2Kr. 15). Başkent Samiriye’nin Asurlar tarafından İ.Ö. 722’de ele geçirilmesiyle 2. sürgün ve kuzey krallığının sona ermesi (2Kr. 17).

Yoaş’ın tapınağı onarması (2Kr. 12) ve Yotam tarafından Yahweh’in evinde sürdürülen inşaat işleri (2Kr. 15:35 – ayrıca bkz. Hizkiya, 2Ta. 31:11).

Hizkiya’nın dünya gücü Asur’un egemenliği altından ayrılmaya olan iman cesareti, kral Sanherib’e direnişi ve Yeşaya’nın desteği (2Kr. 18f).

Hizkiya’nın Babil elçilerine hazinelerini göstererek işlediği büyük hatası ve Babil sürgününün önceden bildirilişi (2Kr. 20).

Krallar Ahaz (2Kr. 17) ve Manaşşe (2Kr. 21) yönetimi altında Yahuda’nın büyük düşüşü;

Tanrı yasasına geri dönüş ve Yoşiya’nın getirdiği yenilikler (2Kr. 22f).

Güney krallığı Yahuda’nın sonu ve Babil’e üç sürgün (İ.Ö. 605[2], 597, 586, 2Kr. 24f). Bu sürgünler Manaşşe’nin döktüğü kan nedeniyle oldu (2Kr. 21:10-16; 23:26f; 24:3f; krşl. Yer. 15:4). Aslında dökülen kan günahın doruk noktasıydı sadece: Tanrı, isminin oturduğu yeri, İsrail’in sadakatsizliği ve antlaşmayı çiğnemesi nedeniyle tümüyle bırakıyordu.

Akla getirilemeyecek olayın gerçekleşmesiyle İsrail’de yaşanan ulusal trajedi: Yeruşalim ve tapınak yıkılır, Tanrı’nın halkı Babil’e sürgüne gider.

1. ve 2. Tarihler

Tarihler adı kilise babalarından olan Hieronymus’tan gelir; kitabın İbranice adıdır “Günlerin Sözleri”dir ve “o günlerde cereyan eden olayların neler olduğu” anlamındadır. “Bırakılanlar” Grekçe ismidir, yani Sa. ve Kr.’ı tamamlaması gereken noktalardır. Birçok soyağaçlarının ardından krallığın tarihi Samuel ve Krallar kitaplarına paralel olarak anlatılır. Bununla birlikte İsrail’in tarihi, ağırlık Tapınak (tapınma), Levililer ve kâhinler olmak üzere daha yoğunlukla Tanrı’nın bakış açısından anlatılır. Kr.’da daha çok Tanrı yargısı vurgulanırken, Tarihler kitaplarında tövbenin ve yenilemenin olanaklı ve İsrail’in sadakatsizliğine karşın tanrısal kurtuluş planının yerine getirilmiş olduğu görülmektedir (kitabın sonundaki Babil sürgününden geri dönüş olayına bakınız).

Gözler dikkatle salt Yahuda krallarına çevrilidir ve İsrail’in kuzey krallığı hemen hiç konu değildir. Burada da ölçüt Davut’un yaşamıdır: Bir kral “babası Davut” gibi mi yaşar, yoksa Rab’bi hoşnut etmeyeni mi yapar? Soyağaçlarının dışında ağırlık noktası bir yönden Davut’un öyküsünde, diğer yandan Davut’un krallığının gelişiminde toplanır.

Ta. Adem’den Pers kralı Koreş’e dek geçen süreyi içinde kapsar.Ağırlık noktası Davut’tan (İ.Ö. 1010) Babil sürgünün sona erişine (İ.Ö. 538’den itibaren) dek olan zaman sürecidir. Olaylar çoğunlukla İsrail’de, yani Yahuda’da geçer. Başdüşmanlar Aram, Filistliler, Asur ve Babil’dir. Tapınma ve İsrail’in Tanrı’yla olan antlaşmaya bağlılığı merkezdedir ve siyasal olaylar kenarda kalmaktadır.

Kuruluş düzeni

Adem’den Babil sürgününe dek soyağacı 1Ta. 1-9

İsrail’in ilk kralı Saul 1Ta. 10

Davut 1Ta. 11-29

Süleyman ve tapınağın kuruluşu 2Ta. 1-9

Bölünen krallık döneminde Yahuda 2Ta. 10-36

Özellikle dikkat ediniz

Farklı önem sırası: Sa. ve Kr. dıştaki, siyasal olayları daha fazla göz önüne alırken, Ta.’de İsrail’in inanç konuları oldukça ön plandadır (krşl. Örneğin, 2Kr. 18-20’deki Hizkiya dönemine ilişkin verilen bilgilerle [Yahuda Asur’un tehditi altında] ve 2Ta. 29-31’le [Hizkiya tapınma, Fısıh, kâhinler ve Levililer konularıyla ilgileniyor]; 2 Sa.’de Davut’u bir başkomutan olarak izlerken, 1Ta.’de Antlaşma Sandığı, tapınağın kurulması, kâhinlik ve tapınma olaylarıyla ilgilenirken görüyoruz).

- EA’nın en ayrıntılı soyağaçları;

- Zenginliğin getirdiği tehlike: Rehavam, Asa, Yehoşafat, Amatsya, Uzziya, Hizkiya.

- Tanrı’ya geri dönme ve O’nu arama konusunda yinelenen çağrı. Örneğin 2Ta. 7:14: ...adımla çağrılan halkım alçakgönüllülüğü takınır, bana yönelip dua eder, kötü yollarından dönerse, gökten onları duyacağım, günahlarını bağışlayıp ülkelerini sağlığa kavuşturacağım ya da 2Ta. 15:2: RAB’le birlikte olduğunuz sürece, O da sizinle olacaktır. O’nu ararsanız bulursunuz. Ama O’nu bırakırsanız, O da sizi bırakır.

- Yazılı kayıtlara ilişkin birçok bildiri. Örneğin, 1Ta. 29:29: Kral Davut’un krallığı dönemindeki öteki olaylar, başından sonuna dek Bilici Samuel’in, Peygamber Natan’ın, Bilici Gad’ın tarihinde yazılıdır.

- Davut’un Süleyman’a ilettiği tapınak tasarısı (1Ta. 28).

- Asa’nın iyi başlangıcı (özellikle 2Ta.15’deki getirdiği yeniliklere bakınız) ve kötü sonu (2Ta. 16).

- Yehoşafat’ın yenilikleri ve “Kutsal Kitap’a geri dönüş” uygulaması (2Ta. 17:9), ancak tekrar tekrar İsrail’in tanrısaymaz kuzey krallığına ödün veriyor.

- Yoaş’ın çok iyi başlangıcı ve kötü sonu (2Ta. 24).

- Dinsel paklanma kurallarının ayrıntılı açıklanması ve Hizkiya’nın yenilikleri (2Ta. 29-31).

- Salt 2Ta.’de bildirilen Manaşşe’nin geç kalmış tövbesi (Böl. 33).

- Babil’i yenip dünya gücü olarak onun yerini alan Pers kralı Koreş’in ilk yılında Babil sürgününden geri dönüş bildirisi.

Ezra

Başlangıçta Ezra’yla tek bir kitap oluşturan Nehemya kitabında olduğu gibi, kitap içindeki baş karakterin, Yasa Bilgini Ezra’nın adını alıyor. Kitabın konusu Babil’den dönüş ve tapınağın yeniden kurulmasıdır. Olası anahtar söz ise “Tapınağın kurulması”dır. Ezra’nın başlıca özelliği İsrail tarihini tamamlamasıdır: Tanrı’nın sert yargısının ardından halkı ülkeye geri getirir. Böylece Ezra 2Ta.’in devamı (2Ta.’in son tümceleri Ezra’nın başlangıcında yinelenir).

Tapınağın ve Yeruşalim’in yerle bir edilmesi felaketinin ardından İsrail Babil sürgününden yurduna geri dönebilecektir. Pers hükümdarı Koreş İ.Ö. 538’de Babil’i yenilgiye uğratmış ve Yahweh’in ona buyruğu üzerine İsrail’e izin vermiştir. Yurda dönüş, ilkin Şeşbassar’la / Zerubbabil (Ezra 1f), ardından Ezra’yla (Ezra 7f) dalgalar halinde gerçekleşir. Zerubbabil ve Yeşu tapınağın yeniden inşasına başlarlar, ancak kısa zaman sonra yöre sakinlerinin karşı koymalarıyla karşılaşırlar. Darius’un krallığına kadar durdurulan inşaat daha sonra yeniden başlanılarak tamamlanır. Ezra, kral Artahşasta’tan tapınakta dinsel işler için kullanılmak üzere saraydan verilen değerli hazinelerle birlikte Babil’den Yeruşalim’e gitme yetkisini alır. Ezra’yı Yeruşalim’de her şeyden önce uğraştıran sorun, İsrailli erkeklerin yabancı kadınlarla olan evlilikleridir (bu Musa’nın yasasına göre yasaktı).

Ezra ve Nehemya İ.Ö. 538 ile yaklaşık İ.Ö. 430 yılına dek geçen süreye ilişkin bilgi sunar. İsrail Babil sürgünün bitmesini ve Yeruşalim’e dönüşü özlemle beklemektedir. Geri dönüşün ardından dünya gücü Pers İmparatorluğuna bağımlı ve komşularının tehdidi altında olan zayıf bir Yahuda krallığı oluşur (İ.Ö. 539-331). Geri dönüşte ilkin uyanış ve tövbe hareketi yaşanır ve tapınak yeniden İsrail’in dinsel merkezi haline gelir. Olaylar kısmen Babil’de, çoğunlukla da Yeruşalim’de geçer.

Kuruluş düzeni

Dönüş ve Zerubbabil yönetiminde tapınağın inşasının başlaması

Böl. 1-5

Tapınağın tamamlanması Böl. 6

Ezra’nın geri dönüşü Böl. 7-8

Ezra’nın yabancılarla olan evlilikleri ortadan kaldırması

Böl. 9-10

Özellikle dikkat ediniz

(Tanrı halkından olmayan) Persli Koreş, Yahweh’in elinde bir alet olarak Yeşaya 44:28; 45:1’de önceden bildirilir ve kendisini Tanrı’nın verdiği görevi yerine getirirken görür (Ezra 1:1ff).Ayrıca Dan. 2:39; 7:5’te bildirilen Pers İmparatorluğu.

- Pers kralı Koreş’in sürgünden dönme iznini vermesi üzerinde yapılan vurgu (Ezra 1:1-3; 3:7; 4:3; 5:13; 5:17; 6:3; 6:14) ve onu izleyen krallar olan Darius ve Artahşasta’nın Koreş’in çıkardığı fermanı kabul etmeleri ve uygulamaları.

- Babil sürgününün 70 yıl sonra sona ereceği konusunda Yer. 25:11; 29:10’un yerine geliş bildirisi (krşl. Dan. 9:2). Bu kapsamda ya ilk kısmın götürülmesi olan İ.Ö. 605’ten geri dönüş olan İ.Ö. 535’e, ya da tapınağın İ.Ö. 586’da yıkılmasından tapınağın İ.Ö. 516’da tamamlanmasına dek geçen süre göz önüne alınarak hesaplama yapılmaktadır.

- EA’nın diğer kesimleri (Dan. 2:4b-7:28; Yar. 31:47 ve Yer. 10:11’deki bir yer ismi dışında) İbranice yazıldığı halde, Ezra’nın 4:8-6,18; 7:12-26 kesimi Aramice yazılmıştır.

- Ezra ve Nehemya, Hagay ve Zekeriya’nın etkinliklerinin çerçevesini oluşturmaktalar.

- Ezra 4’deki Samiriyeliler’le başlayan kavga (İsa’nın zamanında da sürmekteydi).

- Yeniden bina edilen (“2. Tapınak”) tapınağın daha sonra Haşmoniler ve ardından Herodes tarafından İsa’nın zamanında genişletilmesi.

- Ezra’nın İsrailli erkeklerin yabancı kadınlarla olan evliliklerine karşı sert tutumu (Musa bunu açıkça yasaklamıştı, Ezra 9:1’i Yas. 7:1-3 ile karşılaştırınız). Ayrıca Ezra 9’daki duaya bakınız.

- Başkâhin Yeşu hem ismiyle (Yeşu = İsa), hem de göreviyle (krşl. “Filiz” Zek. 6:12 ile Yşa. 11:1) Yahweh’in evinin kurucusu olarak İsa’ya bir işaret.

- “Kral” Zerubbabil İsa’nın atasıdır (Mat. 1:12f; Luk. 3:27).

Nehemya

Nehemya kitabı da, Pers kralı Artahşasta’nın İsrailli sakisi ve kitabın baş kişisi olan Nehemya’nın adıyla adlandırılıyor. Nehemya Pers kralı Artahşasta’dan Yeruşalim’e geri dönme iznini alıyor. Orada çeşitli yeniliklerin yanı sıra Yeruşalim surlarının yeniden yapılması ana görevi oluyor ve bunu tüm karşı direnişlere rağmen sonuçluyor. Nehemya kitabın ilk yarısına dek merkezde rol almasına karşın 8. bölümden itibaren baş oyuncu Ezra’dır. Musa’nın yasasını İsrail’in güncel yaşamında yenibaştan geçerlikli kılıyor. Kitabın sonunda Şabat gününün kutsal tutulmasını uygulatmak gibi Nehemya’nın getirdiği bazı yenilikler sıralanmakta.

Ezra ve Nehemya İ.Ö. 538 ile İ.Ö. yaklaşık 430 yılları arasında geçen süreye ilişkin bilgi sunuyor. Neh. ağırlık noktasını Ezra’nın ve Nehemya’nın zamanlarına veriyor. Neh.’daki dinsel ve siyasal hal Ezra’daki durum benzeri. Pers eyaleti olan yeni Yahuda, Pers kralına (Persler dünya gücü) ve satrapına bağımlı; yurda dönüş yapanlar arasında uyanış canlı tutulmalı ve yenilenmeli. Başlangıç Sus’ta, kitabın büyük kesimiyse Yeruşalim’de geçiyor.

Kuruluş düzeni

Nehemya’nın Yeruşalim’e yolculuğu 1:1-2:10

Yeruşalim duvarlarının kurulması ve yenilikler 2:11-7:3

Yurda dönenlerin isim listesi 7:4ff

Yasa’nın Ezra aracılığıyla uygulamaya konulması Böl. 8-10

Kente yerleşenlerin listeleri 11:1-12:26

Çeşitli yenilikler 12:27-13:31

Özellikle dikkat ediniz

Ezra aracılığıyla başlatılan din bilginleri grubu (İsa’nın zamanında bile İsrail’in dinsel yaşamında önemli rol oynamaktalar).

- Ezra ve Nehemya, Hagay ve Zekeriya’nın etkinliklerinin çerçevesini oluşturmaktalar.

- Sina Dağı’ndaki (Çık. 19+24) Antlaşma’yı ve Yşu. 24:14ff’yi anımsatan, 8. bölümdeki Ezra’nın antlaşmayı yenileyişi.

- Büyük tövbe duası (Neh. 9).

- Nehemya’nın yabancı kadınlarla olan evliliklere karşı tutumu( Neh. 13 ve bkz. Ezra).

Ester

Kutsal Kitap’ta Rut’dan sonra kadın adı alan ikinci kitap olan Ester, kitabın ana karakteri Pers kraliçesi Ester’in adını taşıyor. Ester, Hadassa adında doğuştan Yahudi bir kız ve kendisine Pers dilinde Ester (= “Yıldız”) adı verilir. Pers ülkesinde, daha doğrusu başkent Sus’ta yaşayan ve yok olma tehlikesi altındaki Yahudi halkını kurtarmak için Pers kralı Ahaşveroş’un (= I. Kserkses, İ.Ö. 486-464) gözüne girmeyi başarır ve onun kraliçesi olur. Soykırım teşebbüsünün ana girişimcisi, kralın gözüne girip ülkedeki ikinci adam olan Agaklı Haman.

Bu nedenle kitabın tarihsel konusu halkını yabancı diyarda da koruyabilen Tanrı’nın sadakatidir. Dinsel açıdan öncelikle bu güne kadar bir anımsama bayramı olan Purim’in kutlamana nedenini oluşturur. Ester diyasporada (başka bir dine ait ülkede yaşayan azınlık) yaşayan Yahudiler için bir teselli kitabı olmuştur.

Olaylar Ahaşveroş (= I. Kserkses) döneminde, yaklaşık İ.Ö. 480 yılında, başkent Sus’ta geçer (Perslerin İmparatorluk sınırları içindeki üç başkentinden Elam’da bulunanı). Halkın bir kısmı hâlâ Babil’de yaşarken, diğer bir kısmı Yeruşalim’e dönmüştür bile. Sus’ta yaşayan Yahudiler de vardı (buna şaşırmamak gerekir, çünkü krallar Koreş, Darius ve Artahşasta Yahudi dostu tutum sergiliyorlardı ve Persler’in dinsel konularda hoşgörülü tutumu vardı). Sus’ta yaşayan Yahudiler’in ruhsal durumlarına ilişkin hemen hiçbir şey okumuyoruz.

Kuruluş düzeni

Ahaşveroş’a yeni bir kraliçe Böl. 1-2

Haman’ın Yahudiler’i yok etme teşebbüsü ve sonu Böl. 3-7

Yahudiler’in kurtuluşu ve düşmanlardan öç alınması Böl. 8-9

Purim kutlamaları ve Mordekay’ın yükselişi Böl. 9-10

Özellikle dikkat ediniz

Haman’ın başka ırklara taşıdığı nefretten kaynaklanan Yahudi düşmanlığı (antisemitizm);

- Tanrı adı Yahweh’in bulunmaması (EA’da Tanrı adının geçmediği tek kitap, Ezg.’de kısa şekli olan Yah bir kez geçmekte, 8:6);

- Tanrı yardımı ve etkinliği üzerinde vurgulama (Tanrı’nın adı geçmese de, O sıkıntı ve tehlike anında onların hemen yakınında).

- Kitabın kendine özgü gerilimi (Yükselen gerilim, entrikalar, vb.).

Şiir kitapları (Eyüp’ten Ezgiler Ezgisi’ne kadar)

Şiir kitaplarından her birinin kendine özgü konusu vardır. Konu çoğu kez insan Tanrı ilişkisidir. Eyüp’te acılar çekme sorunu ele alınır. Mezmurlar, insanın kendi yaşamına ilişkin her şeyi Tanrı önüne döktüğü dualar ve ruhsal ezgiler derlemesidir. Ezgiler Ezgisi bir istisnadır: Burada konu dünyasal sevgi ezgileridir.

Eyüp

Eyüp, “Kusursuz, doğru bir adamdı” (Eyü. 1:1) ve Ûs (muhtemelen Arap çölündeydi) ülkesindendi. Tanrı’nın bereketine bollukla sahipken, bir anda elindekilerin birer birer alındığını ve yaşamından başka geriye bir şeyi kalmadığını gördü. Her şey geçici olduğunu göstermişti, zenginlik, aile, evlilik, sağlık, dostluklar. Ve Eyüp “neden?” sorusuna yanıtın insan açısından verilemeyeceğini görür – Olanların kendi kişisel suçundan kaynaklanmadığından ve bunların Tanrı’nın cezası olmadığından emin (dostları sürekli bunu kanıtlamaya çalışsalar da). Ancak, öte yandan göksel yerleri görme yetisine sahip değil, bu nedenle de olayın arka perdesini, yani Yahweh’in şeytanla konuşmasını bilmiyor: Şeytan Eyüp’ü sınayabilirdi, ancak Eyüp’ün canına dokunamazdı.

Dostlarıyla ve öfke dolu genç Elihu’yla geçen tartışmaların ardından, Tanrı’nın yanıtı geliyor ve Eyüp’ün bu konuda yeterliliği ve kavrama yeteneği olmadığından ağzını açamayacağı gösteriliyor. O ne yaratılışta oradaydı, ne de Livyata gibi düşmanlara karşı çıkabilirdi. Bu tür sorular konusunda söz sahibi olmak için kendisini Tanrı olmalıdır. Ve bu yanıt Eyüp’e yeterli geldi, sonunda Tanrı’nın yüceliğini kavradı ve zor denenmesinin son bağlamlarını kavramasa da, artık kendisini güvenle O’nun ellerine bırakabilirdi. Eyüp bunları anlayıp ikrar ettikten sonra Tanrı tarafından dostları önünde aklanır ve kaybettiği tüm maddi bereketlerin iki mislini alır.

Kitabın konusu “acı”dır. Tanrı, şeytan aracılığıyla acılara izin veriyor, böylece çocuklarının sınavlarda galip gelmesini, gelişmesini ve güçlenerek bunlardan çıkmasını amaçlıyor. Ama her şey Tanrı’nın ellerinde. Hem ağır sınavla denenen Eyüp, hem de onun canına dokunamayan ve Tanrı’nın istemi dışına çıkamayan şeytan da O’nun ellerinde (krşl. Martin Luther, şeytanı “Tanrı’nın zincire bağlı köpeği” olarak nitelendiriyor).

Bu kapsamda çifte amaca ulaşılmaktadır: İlkin, okuyucu çok zor bir konu olan neden bu denli çok acı var konusuna ilişkin daha derin bir kavram kazanmakta, ikincisi (ve öncelikle!) Tanrı’yı derinden kavramayı öğreniyor:

Tanrı çocuklarını eğitmek amacıyla acıyı araç olarak kullanır. Rom. 5:3’e göre, bu tür iman denenmeleri dayanma gücünü, dayanma gücü Tanrı beğenisini, Tanrı beğenisi de umudu yaratıyor; aynı zamanda bkz. Rom. 8:17.

- Tanrı şeytandan daha güçlü ve kudretlidir. Tanrı’dan üstün herhangi bir güç yoktur.

- Tanrı bizim ölçülerimize göre cezalandırmaz. Tanrı, bizim “Acılar hep kişisel günahların sonucudur” şeklinde değerlendireceğimiz bir basmakalıba sokulamayacak kadar büyüktür.

- Tanrı çocuklarıyla amaca ulaşır; Burada kasdedilen “Tanrı çocukları ile bir amaca ulaşır” mı? yoksa “Tanrı çocukları ile olan amacına ulaşır” mı?

Eyüp’ün atalardan İbrahim, İshak ve Yakup’un döneminde yaşadığına ilişkin şunlar gösterilebilir (yani, yaklaşık İ.Ö. 2000):

Yaşam tarzı çok yakından ataları anımsatıyor;

- Eyüp’ün ulaştığı ve 140’ı aşan uzun yaşamı (Eyü. 42:16: Bundan sonra Eyüp yüz kırk yıl yaşadı);

- Eyüp’ün kendi evindeki kâhinliği;

- Sunulan kurbanlar (Eyü. 1:5; 42:8);

- Musa’nın yasasına ilişkin herhangi bir işaret olmaması;

- Mısır’dan çıkış ve krallığa ilişkin en ufak bağ olmaması;

Kuruluş düzeni

Eyüp büyük denenmelerde Böl. 1-3

Acının nedenleri konusunda arkadaşlarıyla tartışması Böl. 4-28

Eyüp doğruda Tanrı’ya yöneliyor Böl. 29-31

Öfkeli genç Elihu dört konuşma yapıyor Böl. 32-37

Tanrı’nın yanıtı Böl. 38-41

Eyüp’ün kutluluklar dolu sonu Böl. 42

Özellikle dikkat ediniz

Kitabın yazılış tarihi. Eyüp büyük olasılıkla Kutsal Kitap’taki en eski bölüm (Yaratılış kitabına giren yazılı kaynakların yanında);

- Vurgu Tanrı’nın yüceliğine[3]

Varlığının yüceliği – 42:1-5

- Gücünün yüceliği – 1:6; 38:1ff

- Tasarılarının yüceliği – 1:6f; 19:26f

- Amaçlarının yüceliği – 1:8-12; 2:3

- Tanrı çocuklarının yüceliği – 1:20-22; 13:15; 23:10

Eyüp’ün Tanrı katındaki saygınlığı (Eyü. 1:1: kusursuz, doğru, Tanrı’dan korkan. Aynı zamanda bkz. Hez. 14:14: şu üç adam –Nuh, Daniel, Eyüp- orada olsalar bile, doğruluklarıyla ancak kendi canlarını kurtarabilirler...).

- Eyüp’ün oğulları için kaygısı (Eyü. 1:5).

- Tanrı’nın Eyüp’ten hoşnutluğu (Eyü. 1:8).

- (Bazı dillerde bir deyim haline gelen) “Eyüp’e gelen felaket haberleri” sözü (Eyü. 1:13-19).

- Eyüp’ün bu “felaket haberleri” karşısındaki olağanüstü tepkisi: (Eyüp dedi:) “Bu dünyaya çıplak geldim, çıplak gideceğim. RAB verdi, RAB aldı, RAB’bin adına övgüler olsun! Bütün bu olaylara karşın Eyüp günah işlemedi ve Tanrı’yı suçlamadı” (Eyü. 1:21f), ve karısının Tanrı’dan ayrıl üstelemelerine karşın şöyle diyor: “Eyüp, ‘Aptal kadınlar gibi konuşuyorsun’ diye karşılık verdi, ‘Nasıl olur? Tanrı’dan gelen iyiliği kabul edelim de kötülüğü kabul etmeyelim mi?’Bütün bu olaylara karşın Eyüp’ün ağzından günah sayılabilecek bir söz çıkmadı” (Eyü. 2:10).

- (Kutsal Kitap’ta çok nadir görülen) Tanrı’nın taht salonuna bakış (Eyü. 1f – krşl. Yşa. 6; Va. 4f).

- Şeytana ve maksatlarına ilişkin başlıca bilgi (Eyü. 1:6ff).

- Eyü. 12:2’deki Eyüp’ün alaylı sözleri: “Gerçek, sizler özel insanlarsınız, bilgelik de sizinle birlikte ölecek!”(Kutsal Kitap’ta çok nadir rastlanan) alaylı konuşma için ayrıca bkz. Mar. 7:9; Elç. 23:5.

- Eyüp’ün diri Tanrı’yı tanıması ve bu Tanrı’yı görme özlemi: “Oysa ben kurtarıcımın yaşadığını, sonunda yeryüzüne geleceğini biliyorum. Derim yok olduktan sonra, yeni bedenimle Tanrı’yı göreceğim. O’nu kendim göreceğim, kendi gözlerimle başkası değil. Yüreğim bayılıyor bağrımda!” (Eyü 19:25-27).

- “Acı insana hep kendi suçunun neticesi gelir” diyen görüşün çürütülmesi (aynı zamanda Yu. 9:2’de öğrencilerin niçin birisinin kör olarak dünyaya geldiği konusundaki sorusuna bakınız: “Rabbi, kim günah işledi de bu adam kör doğdu? Kendisi mi, yoksa anne babası mı”).

- Bir kıza şehvetle bakmamak için Eyüp’ün gözleriyle yaptığı antlaşma (Eyü. 31:1-4).

- Tanrı’nın yanıtı: Eyüp’ün acılarının nedeni konusundaki soruya yanıt yerine, karşıt soru sorulmakta: “Söz söylemeye hakkın var mı?” Çoğunlukla yanıtı olmayan, neden acılar var sorusuna karşı günümüze dek verilen etkin cevap ve uyarı bu.

- Birçok acıların ardından Eyüp’ün edindiği yepyeni Tanrı anlayışı ve hemen akabindeki tövbe: “Kulaktan duymaydı bildiklerim senin hakkında, şimdiyse gözlerimle gördüm seni. Bu yüzden kendimi hor görüyor, toz ve kül içinde tövbe ediyorum” (Eyü. 42:5f).

- Eyüp’ün dostları için Tanrı’nın işittiği dilek duası (Eyü. 42:8).

- Eyüp dramatik öyküsünden iki kat – sayı açısından – bereketle çıkıyor (Eyü. 42:17) ve Eyüp’ün sonu: “Kocayıp yaşama doyarak öldü” (Eyü. 42:17).

Mezmurlar

Mezmurlar (İbranice tehillim = “Övgü İlahileri”) dualardır: İnanlı Tanrı’yla konuşur. Aslında bunlar bestelenmiş dualardı. Melodileri ve ritimleri artık bilinmiyor. Burada Tanrı’yla olan ilişki ele alındığı için, Mezmurlar kitabı birçok İsa Mesih inanlısının dua kitabı da olmuştur. Mezmurlar kitabının konusu Tanrı’ya edilen her tür duadır.İnsan yaşamıyla ilgili her tür konu burada dile getirilir: en coşkun sevinç, en büyük sıkıntı, övgü ve hamt, ağıt ve ümitsizlik, güven ve korku, beklenen yardıma duyulan özlem ve kurtuluş ve aynı zamanda Mesih’e ilişkin ön bildiriler. Bu kitap (şimdiye dek öyledir) İsrail’in bayramlarda, tapınmada, sinagogda ve Yeruşalim’e olan hac yolculuklarında (her yetişkin erkek ana bayramlara katılmak için yılda üç kez Yeruşalim’e gitmeliydi) ilahi kitabıydı.

Mezmurlar’ın çok farklı çeşitleri var (Örnekler parantez içinde):

Hem bireysel olarak inanlıların, hem de tüm topluluğun Ağıt Mezmurlar’ıdır (Mez. 3; 22): Burada kişi Tanrı’ya karşı kendi sıkıntısını dile getirir. Ağıtı sıklıkla tüm olanlara karşın Tanrı’ya güven izler.

- Öç, ya da düşmanın cezalandırılması için dilekler içeren Mezmurlar (Mez. 12; 35; 59; 137): Tanrı düşmanlarını (ve İsrail’in düşmanlarını) paramparça etmelidir.

- Yitirilen insanlar, Yeruşalim veya İsrail için yas duaları (Mez. 44; 74).

- Şükran duaları (Mez. 18; 21; 138): Örneğin, kurtuluş veya yerine gelen vaatlar için.

- Tapınma ilahileri (Mez. 8; 77; 96; 103; 104): Yahweh ve bereketleri övülmektedir.

- Kral Mezmurlar’ı (çoğunluğu mesianik [Mesih’e ilişkin] Mezmurlar’dır; Mez. 2; 72; 101; 110).

- Siyon Mezmurlar’ı (Mez. 46; 48; 76; 84; 122;132): konu Yeruşalim’dir.

- Epik (anlatım) övgü ilahileri (Mez. 9; 18; 106; 124): Tanrı’nın işleri anlatılmaktadır.

- Sevgi ilahileri (Mez. 45).

- Toplulukla karşılıklı okunan (ayin) Mezmurlar (Mez. 15; 24; 118): Duahanla topluluk arasında değişerek okunurlar.

- Bilgelik Mezmurlar’ı (Mez. 1; 19; 33; 39; 49; 127).

- Hac Mezmurlar’ı (Mez. 120-134).

Kutsal Kitap Mezmurlar’ı şu yazarlara mal ediyor:

1 adet Musa (Mez. 90)

- 75 adet Davut (Davut 73 kez Mezmurlar’ın başında ismen anılıyor; YA’da Mez. 2 (Elç. 4:25) ve Mez. 95 (İbr. 4:7) Davut’a mal edilmektedir.)

- 2 adet Süleyman (Mez. 72; 127)

- 12 adet Asaf

- 20 adet Korahoğulları

- 1 adet Heman (Mez. 88)

- 1 adet Eytan (Mez. 89).

Kuruluş düzeni

150 Mezmur, beş kitaba bölünmüştür (1-41; 42-72; 73-89; 90-106; 107-150).

Özellikle dikkat ediniz

Burada dile getirilen Tanrı ilişkisinin yoğunluğu ve Tanrı’yla olan bağlantı.

- Yüreğin dili (burada insanın içi Tanrı’ya şikayete dek varan şekilde kendisini döker).

- Sıklıkla kullanılan “Şükran” ve “Haleluya” (RAB’be övgüler sun) terimleri.

- Mezmurlar’ın YA’da sıklıkla kullanımı (YA’daki EA alıntılarının hemen ⅓’ü Mezmurlar’dan).

- Öç Mezmurlar’ı Mezmur yazarının Tanrı’nın düşmanlarını yok etmesi özlemini dile getirir ve kişisel intikamı sergilemez.

- Mesianik (Mesih’e ilişkin) Mezmurlar İsa’nın gelişine ilişkin birçok ön bildiride bulunur.

- Mezmurlar’ın yazılmasında kullanılan dilin güzelliği.

- Mez. 1 tüm Mezmurlar kitabına bir başlık ve giriş niteliğinde.

- Mez. 2 hem kralları da dahil olmak üzere tanrısaymazlara karşı Tanrı’nın tutumunu sergiliyor, hem de mesianik (Mesih’e ilişkin) öğretiye sahip: Burada hem İsa’nın zamanındaki “Ulusların hiddeti” (Pilatus vb., bkz. Elç. 4:25-28), hem de Tanrı Oğlu önceden bildiriliyor (A 6f): “Ve, ‘Ben kralımı kutsal dağım Siyon’a oturttum’ diyor. RAB’bin bildirisini ilan edeceğim: Bana ‘Sen benim oğlumsun’ dedi, ‘Bugün ben sana baba oldum’”.

- Mez. 3’deki “Sabah duası” ve Mez. 4’deki “Akşam duası”.

- İnsanın yüceliği, (Mez. 8).

- İsa’ya ilişkin işaret (Mez. 16:8-11; bkz. Elç. 2:27; 13:35).

- Büyük sevinç: “Seni seviyorum, gücüm sensin, ya RAB! RAB benim kayam, sığınağım, kurtarıcımdır, Tanrım, kayam, sığınacak yerimdir, kalkanım, güçlü kurtarıcım, korunağımdır!” (Mez. 18:1f).

- Mesih’in çekeceği acılara ilişkin ön bildiri: (Mez. 22), bkz. öncelikle A 2 “Tanrım, Tanrım, beni neden terk ettin?” ( Mat. 27:46), A 15 “Gücüm çömlek parçası gibi kurudu, dilim damağıma yapışıyor; beni ölüm toprağına yatırdın” (Yu. 19:28), A 16 “Ellerimi ayaklarımı deliyorlar” ve A 18 “Giysilerimi aralarında paylaşıyorlar. Elbisem için kura çekiyorlar”(Yu. 19:24).

- Mez. 23, belki de hepsi içinde en güzeli (krşl. Yu. 10).

- Mez. 27:1’deki ümit doluluğu: “RAB benim ışığım, kurtuluşumdur, kimseden korkmam. RAB yaşamımın kalesidir, kimseden yılmam”.

- İsa’nın haç üzerinde çekeceği acılara ilişkin ön bildiri (Mez. 31:5): “Ruhumu ellerine bırakıyorum, ya RAB, sadık Tanrı, kurtar beni” (krşl. Luk. 23:46).

- Davut’un baskılar ortasındaki güveni: “Hayatım senin elinde, kurtar beni düşmanlarımın pençesinden, ardıma düşenlerden”. (Mez. 31:15; Eski çeviri: Vakitlerim senin elindedir...).

- Davut’un büyük günahları olan zina ve adam öldürmenin ardından gelen iki Tövbe Mezmuru, 32 ve 51 (büyük olasılıkla birbirine bağlı). Bkz. “Ne Mutlu!” bildirilerine, Mez. 32:1f: “Ne mutlu isyanı bağışlanan, günahı örtülen insana! Suçu RAB tarafından sayılmayan, ruhunda hile bulunmayan insana ne mutlu!”. Ama günahın ona yaptığı baskı için de (32:3f).

- Tanrı Sözü’nün güvenilirliği (Mez. 33:4): “Çünkü RAB’bin sözü doğrudur, her işi sadakatle yapar”.

- Mez. 34’deki Tanrı’ya övgü;

- Tanrı’ya susayış (Mez. 42 ve Mez. 63).

- Kendi günahlılığı karşısında yardım talebi (Mez. 51:10-12): “Ey Tanrı, temiz bir yürek yarat, yeniden kararlı bir ruh var et içimde. Beni huzurundan atma, Kutsal Ruhun’u benden alma. Geri ver bana sağladığın kurtuluş sevincini, bana destek ol, istekli bir ruh ver”.

- Tanrı önünde sessizlik (Mez. 62).

- Mesih’in Tanrı evi için olan gayreti (Mez. 69:10; krşl. Yu. 2:17).

- Mesih’in haç üzerindeki susuzluğu: “Sirke içirdiler susadığımda” (Mez. 69:21).

- Mesianik krala ilişkin işaret de taşıyan Kral Mezmuru 72.

- Büyük sıkıntılarda bile Tanrı’ya sıkı sarılmak (Mez. 73:23-26): “Yine de sürekli seninleyim, sağ elimden tutarsın beni. Öğütlerinle yol gösterir, beni sonunda yüceliğe eriştirirsin. Senden başka kimim var göklerde? İstemem senden başkasını yeryüzünde. Bedenim ve yüreğim tükenebilir, ama Tanrı yüreğimde güç, bana düşen paydır sonsuza dek”.

- Musa’nın geçiciliğe ilişkin açıklaması (90:12).

- Tanrı’nın koruması (Mez. 91:1f): “Yüceler yücesinin barınağında oturan, Her Şeye Gücü Yeten’in gölgesinde barınır. ‘O benim sığınağım, kalemdir’ derim RAB için”.

- Kayrası ve merhameti için Tanrı’ya övgü (Mez. 103).

- Tanrı’ya yaratıcı sıfatıyla sunulan övgü (Mez. 104).

- İsa’ya ilişkin ön bildiri olan, YA’da en çok alıntı yapılan EA ayeti: “RAB Rabbime: “Ben düşmanlarını ayakların altına serinceye dek sağımda otur” dedi” (Mez. 110:1).

- Mez. 110’daki ikinci mesianik bildiri; Mesih’in kâhinliğine ilişkin ön bildiri: “RAB ant içti, kararından dönmez: ‘Melkisedek düzeni uyarınca sonsuza dek kâhinsin sen’ (A 4 – krşl. İbr. 5-7).

- Köşetaşı İsa Mesih’e ilişkin ön bildiri (Mez. 118:22): “Yapıcıların reddettiği taş, köşenin başı oldu” (krşl. Mat. 21:42; Elç. 4:11; 1Pe. 2:7 ve Yşa. 28:12).

- Kutsal Kitap’ın en uzun bölümü Mez. 119; konusu “Tanrı Sözü”.

- Mezmurlar’ın kapanışı: “Bütün canlı varlıklar RAB’be övgüler sunsun! RAB’be övgüler sunun!” (Mez. 150:6).

Süleyman’ın Özdeyişleri

Süleyman’ın Özdeyişleri yaşamda yol gösterici özdeyişleri içerir. Söz konusu, bir yönden gözlemler aracılığıyla kazanılan, diğer yandansa Tanrı korkusunda uygulanması gereken bilgelik. Bu kural genelde geçerli, yani çoğukezbildirilen sonuca ulaşılır, ama her zaman değil, daha doğrusu hep bu yaşamda değil, çünkü bazı şeyler sonsuzlukta gerçekleşecek. Kitabın konusu, bilgeliğin ve Tanrı korkusunun bir insanı kişisel olgunluğa nasıl ulaştırabildiğidir. Tanrı korkusu bulunmayan bir yaşamsa kötü bir sona götürür.

Bu kitabı anlamaya yarayan anahtar, Özd. 1:2-4: (Süleyman’ın Özdeyişleri...) “bilgeliğe ve terbiyeye ulaşmak, akıllıca sözleri anlamak, başarıya götüren terbiyeyi edinip doğru, haklı ve adil olanı yapmak, saf kişiyi ihtiyatlı, genç adamı bilgili ve sağgörülü kılmak içindir”.

1-24’e bölümler için yazar olarak Süleyman verilmekte (bu oldukça uygun, çünkü 1Kr. 4:32’ye göre Süleyman 3000 özdeyişi kaleme aldı; aynı zamanda bkz. Vai. 12:9); bu özdeyişler İ.Ö. 10. yüzyılda oluştu. 25-29 bölümleri de Süleyman’ın, ancak bu özdeyişler daha sonra “Hizkiya’nın adamlarınca” (yaklaşık İ.Ö. 700) bir araya toplandı (Özd. 25:1). Böl. 30 Agur’dan (burada anılmasının dışında bilinmeyen biri), Böl. 31 Massa kralı Lemuel’den geliyor. Olasılıkla kitap Hizkiya’nın dönemine dek 1-24 bölümleri içeriyordu ve daha sonra genişletildi. İlk derleme aslında iki bölümdü, Böl. 1-9 ve 10-24 (bkz. 10:1’de 1:1 yinelemekte: Süleyman’ın Özdeyişleri).

Kuruluş düzeni

Süleyman’ın Özdeyişleri’nin birinci derlemesi 1-9

Süleyman’ın Özdeyişleri’nin ikinci derlemesi 10-24

Hizkiya’nın adamlarınca bir araya getirilen,

Süleyman’ın Özdeyişlerinin üçüncü derlemesi 25-29

Tamamlamalar 30-31

Özellikle dikkat ediniz

Süleyman’ın Özdeyişleri’nin Mezmurlar’la olan ilişkisi: Mezmurlar Tanrı’ya yönelik ve insanın Tanrı’yla olan ilişkisi söz konusuyken, Süleyman’ın Özdeyişleri insan ilişkilerini düzeltmek ve Tanrı’yı hoşnut eden yaşamı yaşamakta yardım sunmak için insana adreslidir.

- Bilgelik ve yasa arasındaki fark: Yasalar izlenilmeleri gereken yönlendirmeler vererek belirli konuları karara bağlıyor, yani Tanrı tarafından belirlenen kısmı ele alıyor. Buna karşın bilgelik Tanrı tarafından yönetmelikler aracılığıyla düzene koyulmayan, insanın özgürce doldurması gereken alanı kapsıyor ve kendine sorduğu soruların sonucu olarak bilgeliğe ulaşıyor: “İnsan bunu ya da şunu yapar veya yapmazsa ne olur?”

- Bilgelik Tanrı’dan kaynaklanır ve bu konuda eksiği olan Tanrı’dan dilemelidir (Yak. 1:5);

- Süleyman’ın Özdeyişleri’nin ana amacı: İnsanlar Tanrı korkusunda yaşamalı ve sonsuzluğa hazır olgun Tanrı çocukları olarak eğitilmeli;

- Güncel yaşama ilişkin çeşitli konular (evlilik ve zina, ebeveyne karşı itaat, ikiyüzlülük, cömertlik, gurur, vb.);

- Çünkü yaptıklarının sonucu kötü bitecek, insanlar gözünde akılsızca davranışlarından ötürü ahmak veya akılsız nitelenenlerin sıklıkla anılması. (bkz. Örneğin, 1:7: “RAB korkusudur bilginin temeli, ahmaklarsa bilgeliği ve terbiyeyi küçümser”.

- Çok sayıda harika bağımsız özdeyişler (ne yazık burada onların çok azına yer verebileceğiz).

- Yetişme çağında olan gençlere öğütler. (Örneğin Böl. 3+4 veya 1:8-10): “Oğlum, babanın uyarılarına kulak ver, annenin öğrettiklerinden ayrılma. Çünkü bunlar başın için sevimli bir çelenk, boynun için gerdanlık olacaktır. Oğlum, seni ayartmaya çalışan günahkârlara teslim olma”.

- Kadınların baştan çıkarmasına karşı uyarı (Özd. 5; 6:20ff).

- Sonsuzluktan beri Tanrı katında olan bilgelik (Özd. 8: Tanrı Oğlu İsa Mesih’e değin çağrışıma bakınız).

- Bilgeliğin anahtarı. (Özd. 9:10): “RAB korkusudur bilgeliğin temeli, akıl Kutsal Olan’ı tanımaktır”.

- Önemli konu, “konuşma” (Örneğin, 10:19).

- Sağlıklı devlet ve toplumun temeli: “Doğruluk bir ulusu yüceltir, oysa günah herhangi bir halk için utançtır” (14:34).

- Türkçe’de de bilinen atasözleri; Örneğin, (16:18): “Gururun ardından yıkım gelir” veya (26:27): “Başkasının kuyusunu kazan içine kendi düşer”.

- Kendine hakim olabilmenin önemi: “Sabırlı kişi yiğitten üstündür, kendini denetleyen de kentler fethedenden üstündür” (16:32).

- EA’da bağışlamaya ilişkin işaret, (Özd. 28:13): “Günahlarını gizleyen başarılı olamaz, itiraf edip bırakansa merhamet bulur”.

- Tanrı’nın bir Oğlu olduğuna değinilmesi (30:4);

- Özd. 31’de, Lemuel’in evliliğin ve kadınlığın doğasına ilişkin derin anlayışı (bunları annesinden öğrenmişti, Özd. 31:1) (Almanca’daki Luther 84 çevirisi 10. ayetle başlayan kesim üzerine “Çalışkan Ev Hanımına Övgü” başlığını koymuş olsa da, burada sadece evinde ve ev hizmetlilerinin başında duran biri değil, tersine, çalışan, eşine destek olan ve bu gibi başka özelliklere de sahip bir kadın resmi çiziliyor).

- Kitabın sonundaki güzel övgü: “Soylu işler yapan çok kadın var, ama sen hepsinden üstünsün. Çekicilik aldatıcı güzellik boştur, ama RAB’be saygılı kadın övülmeye layıktır. Ellerinin hak ettiğini verin kendisine, yaptıkları için kent kurulunda övülsün” (31:29-31).

Vaiz

Vaiz kitabı Tanrı’sız bir yaşamın ne denli anlamsız ve boş olduğunu gösterir. Bir kişi gerçek mutluluk ve yaşam doluluğunu ancak içersinde Tanrı korkusu hüküm süren bir yaşam yaşamasıyla bulur. Sadece bu dünya yaşamını kovalamak ümitsizliğe ve boşluğa sürükler. Yalnızca Tanrı’ya yönelenler gerçek yaşamın ne olduğunu bilir. Yazar Süleyman’dır (1:1).

Kuruluş düzeni

Tüm dünyevi şeylerin boşluğu 1-3

Tümden dünyasal bir yaşam 4-6

Bilgelik ve akılsızlık 7-10

Günü ve gençlik çağını yararlı kıl 11-12

Özellikle dikkat ediniz

Açıklıkla Süleyman’ı işaret eden başlık (Süleyman bilgeliğiyle tanınmıştı ve 3000 özdeyiş yazmıştı).

- Tanrı korkusu olmayan, tümden dünyasal yaşamın olumsuz, çok kötümser tanımlanışı (“boş“, rüzgarı kovalamaya kalkışmak”).

- Defalarca yinelenen zevki tatma çağrısı (2:1-10 vb.). (krşl. Flp. 4:4): “Rab’de her zaman sevinin; yine söylüyorum, sevinin!”.

- İnsan yaşamının zahmeti (2:20-24).

- Tadını çıkartabilmek bir Tanrı armağanıdır (2:24f; 3:12,22; 5:17; 8:15; 9:7). (bkz. Vaiz 3:13): “Her insanın yiyip içmesi, yaptığı her işle doyuma ulaşması bir Tanrı armağanıdır”.

- Zıtlı çiftler karşılaştırılması (Böl. 3), “Her şeyin zamanı var”.

- Vaiz 3:11’deki insanların yüreğine sonsuzluk kavramının konulduğu bildirisi.

- Konu, yargı ve sonsuzluk (3:17; 11:9; 12:13f).

- Tanrı’yı gençlikte aramak konusunda vurgulama (12:1): “Bu yüzden zor günler gelmeden, zevk almıyorum diyeceğin yıllar yaklaşmadan... gençlik günlerinde seni yaratanı anımsa”.

- Tanrı’nın Yaratan olarak anılması (Vaiz 12:1).;

- Yaşlılığın zengin resimlemelerle açıklanışı (Böl. 12).;

- Yazarın kitabın yazılmasında güzel anlatım dili kullanma ve özen gösterme arzusu (12:10).

- Özetleme ve yorum anahtarı olarak kitabın sonu: “Her şey duyuldu, sonuç şu: Tanrı’ya saygı göster, buyruklarını yerine getir, çünkü her insanın görevi budur. Tanrı her işi, her gizli şeyi yargılayacaktır, ister iyi ister kötü olsun” (12:13f).

Ezgiler Ezgisi

Ezgiler Ezgisi kadın erkek arasındaki sevginin güzelliğini açıklayan dünyasal, hatta erotik sevgi ezgilerin bir araya getirildiği bir yapıttır. 1:1’e göre yazarı Süleyman’dır (1Kr. 5:32’ye göre 1500 ezgi kaleme almıştı). Konu, Tanrı’nın armağan ettiği sevginin saflığı ve güzelliğidir. Kitabın başka anlama (mecaz anlamına) geldiğine ilişkin dahili bir işaret yoktur.

Kuruluş düzeni

Sevgi ezgilerinin bir araya toplandığı yapıt.

Özellikle dikkat ediniz

Başlık: Süleyman’ın Ezgiler Ezgisi[4] (1:1).

- Mez. 45’teki gelinin ezgisiyle olan benzerlik.

- Kitabın sıklıkla dinsel konulara, daha doğrusu neredeyse hiç Tanrı ilişkisine değinmemesi ve oldukça erotik olması (aslında tarihsel olarak en sonuncusu reddedilmesinin ana nedeniydi) nedeniyle geri çevrilmesi.

- Sıkça anlam aktarması yoluyla, özellikle günümüzde genellikle İsa ve gelini olan kilise arasındaki sevgi ilişkisi kapsamında kitabın yorumlanması.

- Sürekli karşımıza çıkan “Sevgilim” hitabı.

- Sevgililerin birbirlerine hayranlıkları.

- Sevginin duyumsallıkla ve türlü resimlemelerle açıklanışı.

- Gerçek içerik: Cinselliğin de buna dahil olduğu kadın ve erkek arasındaki Tanrı armağanı sevginin güzelliği.

- Kitabın trajedisi (ve yazarı Süleyman’ın yaşamı): Süleyman tek kadına olan sevginin ne denli güzel olduğunu biliyor, ancak bu mutluluğa hiç ulaşamadı (bkz. yaşamındaki sayısız kadınlar).

Peygamberler (Yeşaya’dan Malaki’ye kadar)

Peygamberlerin konusu çoğunlukla İsrail’in Tanrısı’yla olan antlaşmaya sadakati ya da sadakatsizliğidir. Bunun dışında, Yunus gibi Tanrı halkı İsrail’e değil, tersine İsrail’in düşmanlarına (burada Ninova) gönderilen ve Tanrı adına tanrısaymaz uluslara konuşan peygamberler de vardır. Ayrıca, geleceğe ilişkin, hem yakın geleceğe (EA döneminde ya da dönem sona ermeden gerçekleşecek peygamberlikler), hem de uzak geleceğe (öncelikle İsa’nın dönemine ilişkin, ama günümüz açısından bakıldığında gelecekte gerçekleşecek ve henüz gerçekleşmemiş peygamberlikler) ilişkin ön bildiriler yer almaktadır. Bir peygamberin başlıca görevi, Tanrı adına o andaki duruma ilişkin konuşmak ve antlaşmanın bekçisi olarak görev yapmaktır.

Peygamberlik kitapları dört “Büyük Peygamberler” (Yşa. Yer. Hez. Dan. – Yer.’dan sonra gelen Ağıtlar da Yer.’ya ait olarak görülmektedir) ve eskiden bir kitap sayılan “On İki Peygamberler Kitabı” diye adlandırılan on iki “Küçük Peygamberler” (Hoş.’dan Malaki’ye kadar) olarak bölümlendirilir. “Büyük Peygamberler” tanımlaması hem kitapların uzunluğundan hem de yazıların öneminden kaynaklanır. Sıralama tarihsel oluşuma göre yapılmıştır (bu kitapların Yşa. en eskisi ve Dan. en yenisidir). “Küçük Peygamberler” terimi bu kitapların kısalığını kasteder (“Büyük Peygamberler”le karşılaştırıldığında). Mevcut sıralamanın kaynağı kesin değildir. Kesin olan, altı peygamberin kuzey krallığının yıkılmasından (722) önce geldiğidir. Bundan sonra üç peygamber Yeruşalim’in yıkılmasından önce (586) ve son üçü de Babil sürgününden sonra (538’den sonra) gelmiştir.

Yeşaya

Yes. kitabı bazen de “Yeşaya’nın İncili (Müjde)” olarak adlandırılmaktadır ve İsa’nın insanların günahları için sunulan kurban olarak ölmesine ilişkin en muhteşem ön bildirileri içerir. Bu kapsamda Yeşaya peygamberler arasında en büyüğü olarak (Yeremya’nın yanında) kabul edilir. Kitabın konusu şudur: “Kurtuluş salt Yahweh’ten gelir.” Amaç üç yönlüdür:

Tanrı’nın kutsallığına, daha doğrusu “İsrail’in Kutsalı”na ilişkin işaretler:Tanrı, kendisi kutsal olduğu gibi, halkının da kutsal bir yaşam sergilemesini talep eder (Lev. 19:2’ye göre).

- Asur baskısı altında bulunan halkın Hizkiya yönetimindeki güçlü yanları.

- Haç üzerinde başkalarının yerine kurban olarak ölmesi dahil, Mesih’e ilişkin ön bildiriler.

Yeşaya, İ.Ö. 740-686[5]yılları arasında kalan 50 yıldan fazla süreyi kapsayan uzun bir zaman süreci içinde etkinlik gösterdi (Yşa. 1:1: Yahuda kralları Uzziya, Yotam, Ahaz ve Hizkiya zamanında...). İsmi adeta program niteliğindedir ve verdiği mesajıyla sıkı bağlantıdadır (İbranice Yeşayahuismi “Yahweh kurtuluştur” anlamına gelir). Yeşaya evliydi ve iki oğlu vardı. Babasının adı Amots’du. Yeşaya Yahudi geleneklerine göre kral evinden geliyordu, kral Uzziya’nın kuzeniydi ve Manaşşe döneminde iki parçaya kesilerek öldürüldü. İsrail’in kuzey krallığının yıkıldığı dönemde (İ.Ö. 722) güney krallığı Yahuda’da, Yeruşalim kentinde etkinlik gösterdi. Sanherib’in yönetiminde Asurlular’ın Yeruşalim’i kuşattığı ve Yahuda’yı ele geçirdiği dönemde Hizkiya’nın yardımcısı olarak özel bir şekilde karşımıza çıkar. Anlaşıldığına göre, bir peygamber okulunun da başında bulunuyordu (bkz. Yşa. 8:16, Yeşaya’nın öğrencileri).

Siyasal durum zordu. II. Yarovam yönetiminde İsrail’in kuzey krallığında parlak bir ekonomik dönem yaşanırken, Asur III. Tiglat-Pileser idaresinde (745-727; Kutsal Kitap’ta “Pûl” diye adlandırılıyor) dünya gücü haline geldi. Yerine geçen V. Şalmaneser (727-722) İsrail’in kuzey krallığını sona erdirdi ve başkenti Samiriye’yi ele geçirdi. II.Sargon (722-705) ve özellikle Sanherib (704-681) genişleme siyasetini sürdürdüler. Yahuda kralı Ahaz (735-715) Asur’a bağlıydı. Oğlu Hizkiya (715-686) ise Yahweh’e sadık kaldı ve Asurlular’dan ayrıldı. İnsansal açıdan Hizkiya yönetimi altındaki Yahuda için yenilgi kesindi, ama Yahweh’in yardımıyla dünya gücüne karşı ayakta kalmayı başardı.

Ahaz’ın yönetiminde felaketi andıran bir dinsel düşüş yaşandı. Hizkiya ise yenilikler ve temizleme çalışmaları yaptı. Şüphesiz Yeşaya’nın katkısı büyüktü. Ahaz Tapınak Kültü’nü Asur ibadetleriyle (bir Asur sunağı dahil) değiştirdi. Ancak durum Hizkiya yönetimi altında ataların inancı olan Yahweh’e dönüşle sonuçlandı.

Yeşaya kitabında dörde bölünme sergileniyor (aşağıya bkz. Kuruluş düzeni): Böl. 1-12’de yargı sözleri ve Yeşaya’ya ilişkin birkaç kişisel bilgi yanında Mesih’e ilişkin peygamberlikler yer alırken, Böl. 13-35’te farklı halklara karşı yargı bildirileri çok az sayıdaki kurtuluş sözleriyle kesilir. Böl. 36-39’da Yeruşalim önlerindeki Sanherib, Hizkiya’nın hastalığı ve Babil’den gelen ulaklar hakkında tarihsel rapor yer alır. Böl. 40-66’da bakış açısı değişir: Yeşaya Babil sürgünü ve sürgüne götürülerin tesellisi ve buna dahil olarak Mesih’le ilgili en büyük (her şeyden önce “Rab’bin kulu ilahileri” denilen) peygamberlikleri yaparak olacakları muhteşem bir şekilde önceden gözler önüne serer ve son olaylara, daha doğrusu yeni yaratılışa ilişkin ön bildiriler verir.

Kuruluş düzeni

Yeşaya’nın Yeruşalim’deki etkinliği Böl. 1-12

- Yeruşalim ve Yahuda üzerine gelen yargı 1-5

- Yeşaya’nın etkinliği 6-9

- Geride kalanlar 10-12

İsrail’e ve halklara yöneltilen yargı sözleri Böl. 13-35

- Halkların yargısı 13-23

- “Küçük Apokalips” 24-27

- Samarya, Mısır, Aşur 28-33

- Edom ve gelecek kurtuluş 34-35

Tarihsel kesim Böl. 36-39

Teselli kitabı Böl. 40-66

- İsrail’in kurtuluşu 40-55

- Gelecek görkem 56-66

Özellikle dikkat ediniz

Tanrı’ya verilen özel tanım “İsrail’in Kutsalı” (25 kez: Yşa. 1:4; 5:19; 5:24; vb. kısmen “Kurtarıcı” sözüyle bağlantılı: örneğin, 43:14 ya da 49:7: “Yahweh” (RAB), İsrail’in kurtarıcısı, onun Kutsalı”, krşl. 29:23: Yakup’un Kutsalı, 6:3: (Her Şeye Egemen RAB kutsal, kutsal, kutsaldır. Yüceliği bütün dünyayı dolduruyor), bunun yanında yaklaşık 60 kez “Her Şeye Egemen RAB” (Orduların RAB’bi).

- Tanrı tanımı “İsrail’in kurtarıcısı”.

- Hem uluslara ilişkin (tarih açısından denetlenebilen) hem de İsa’ya ilişkin yerine gelen çok sayıda peygamberlik.

- Doğuş sahnesi (Yşa. 1:3): “Öküz sahibini, eşek efendisinin yemliğini bilir, ama İsrail halkı bu kadarını bile bilmiyor. Halkım anlamıyor” (İsa’nın doğumuyla ilişkilendirilen öküz ve eşek geleneği kaynağını buradan alıyor).

- Günahların bağışlanması (Yşa. 1:18b): “Günahlarınız sizi kana boyamış bile olsa kar gibi ak pak olacaksınız. Elleriniz kırmız böceği gibi kızıl olsa da yapağı gibi bembeyaz olacak”.

- Göğe, Tanrı’nın tahtının bulunduğu kata bakış (Yşa. 6, krşl. Dan. 7:13f ve Va. 4-5).

- Böl. 7-10’da yer alan İmmanuel peygamberlikleri (Doruk noktası elbette Yşa. 7:14: “Bundan ötürü Rab’bin kendisi bir belirti verecek: İşte, kız gebe kalıp bir oğul doğuracak adını İmmanuel (Tanrı bizimledir) koyacak”. Bu İsa’yla gerçekleşiyor, krşl. Mat. 1:21-23)

- Ahaz’ın aldığı “İmmanuel işareti” (Yşa. 7). 2-3 yıl içinde (çocuk iyiyi kötüden ayırt edebilecek yaşa gelince) Resin ve Pekah tehlikesi bitecek. İ.Ö. 732’de Resin (Aram’ın ele geçirilmesi) ve İ.Ö. 722’de Pekah (Asurlular’ca İsrail’in kuzey krallığının ele geçirilmesi) açısında gerçek oldu.

- Yeşaya’nın iki oğlunun peygamberlik içeren isimleri: “Şear-Yaşuv” sağ kalanlar dönecek ve “Maher-Şalal-Haş-Baz” Hemen çapulla, çabuk yağmala anlamına gelir (7:3; 8:1; Yeni Çeviri).

- Karanlıkta oturan halka ışık vaadi (Yşa. 8:23-9:1) ve bunun İsa Kefarnahum’a girdiğinde yerine gelişi (Mat. 4:12-16).

- Göksel Oğul’un gelişine ilişkin ön bildiri (9:6f): “Çünkü bize bir çocuk doğacak, bize bir oğul verilecek. Yönetim onun omuzlarında olacak. Onun adı Harika Öğütçü, Güçlü Tanrı, Ebedi Baba, Esenlik Önderi olacak. Davut’un tahtı ve ülkesi üzerinde egemenlik sürecek. Egemenliğinin ve esenliğinin büyümesi son bulmayacak. Egemenliğini adaletle, doğrulukla kuracak ve sonsuza dek sürdürecek. Her Şeye Egemen RAB’bin gayreti bunu sağlayacak”.

- Tüm Yeşaya kitabında görülen İsrail’in sağ kalanları (1:9 vb.), ancak öncelikle, Böl. 10 ve 11’de Mesih’e ilişkin ön bildiri için bkz. 11:1f: “İşay’ın kütüğünden yeni bir filiz çıkacak, kökünden bir fidan meyve verecek. RAB’bin Ruhu, bilgelik ve anlayış ruhu, öğüt ve güç ruhu, bilgi ve RAB korkusu onun üzerinde olacak”.

- Yşa. 12’deki “Kurtuluş Ezgisi”;

- Şeytanın yıkılışını yansıtan (krşl. Hez. 28) dünya hükümranının yıkılışı (Yşa. 14)

- Yşa. 24-27’deki, RAB’bin Günü (“O Gün”), diriliş ve son yargı gibi konuları içeren “Küçük Apokalips”; (26:19a): “Ama senin ölülerin yaşayacak, bedenleri dirilecek. Ey sizler, toprak altında yatanlar, uyanın ezgiler söyleyin...”.

- Tanrı tarafından yerleştirilen köşe taşı (Yşa. 28:16; krşl. Mez. 118:22; Ef. 2:20);

- Siyon’a geri dönüş (Böl. 35), daha doğrusu İsrail’in yenilenmesi (Yşa. 49:9ff) ve halkının bir araya toplanması (Böl. 54).

- Paralelini (genellikle de kelimesi kelimesine) 2Kr. 18-20’de gördüğümüz, Yşa. 36-39’daki tarihsel bilgi eki.

- Böl. 40ff’taki birçok harika teselli sözleri (örneğin 41:10 ya da 43:1-5).

- Tanrı Sözü’nün kalıcılığı (Yşa. 40:8): “Ot kurur, çiçek solar, ama Tanrımız’ın sözü sonsuza dek durur”.

- Genç kartallar (Yşa. 40:31): “RAB’be umut bağlayanlarsa taze güce kavuşur, kanat açıp yükselirler kartallar gibi. Koşar ama zayıf düşmez, yürür ama yorulmazlar”.

- İsa’ya ilişkin işaret (Yşa. 42:1): “İşte kendisine destek olduğum, gönlümün hoşnut olduğu seçtiğim kulum! Ruhum’u onun üzerine koydum. Adaleti uluslara ulaştıracak”.

- Yinelenerek vurgulanan, O’ndan başka Tanrı olmadığı (43:11; 44:6; 45:5; vb. krşl. Yas. 4:35; 32:39).

- Günahın Tanrı’ya getirdiği uğraş: “...Tersine, beni günahlarınızla uğraştırdınız, suçlarınızla usandırdınız” (Yşa. 43:24b).

- Dört “Rab’bin Kulu” ilahisi (42:1-9; 49:1-9; 50:4-11; 52:13-53:12). (İçlerinden Yşa. 53’teki Rab’bin acılar çeken kuluna ilişkin kesim EA peygamberliklerinin doruğu ve İsa Mesih’in başkalarının suçu için onlar yerine öleceğinin en açık bildirildiği kesimdir).

- Putperestlik hakkında alay (Yşa. 44-46).

- Mesih’e verilen İsrail ismi (Yşa. 49:3): “Bana “Kulumsun, ey İsrail, görkemimi senin aracılığınla göstereceğim” dedi”.

- İsa’ya ilişkin işaret (Yşa. 49:5f) “Kulu olmam için, Yakup soyunu kendisine geri getirmem, İsrail önünde toplamam için rahimde beni biçimlendiren RAB şimdi şöyle diyor: ‘O’nun gözünde onurluyum, Tanrı bana güç kaynağı oldu.’ Yakup’un oymaklarını canlandırmak, sağ kalan İsrailliler’i geri getirmek için kulum olman yeterli değil. Seni uluslara ışık yapacağım, öyle ki kurtarışım yeryüzünün dört bucağına ulaşsın.

- Tanrı’nın ana sevgisi andıran kendi halkına sevgisi: “Kadın emzikteki çocuğunu unutabilir mi? Rahminden çıkan çocuktan sevecenliği esirger mi? Kadın unutabilir, ama ben seni asla unutmam. Bak, adını avuçlarıma kazıdım. Duvarlarını gözlüyorum sürekli” (Yşa. 49:15f; krşl. bir annenin tesellisi, Yşa. 66:13: “Çocuğunu avutan bir anne gibi avutacağım sizi, Yeruşalim’de avuntu bulacaksınız”).

- Her şeyden önce Yşa. 54:7-10 gibi ayetlerde dile getirilen Tanrı’nın sevgisi ve sadakati.

- Tanrı Sözü’nün ve düşüncelerinin yüceliği (Yşa. 55:6ff).;

- Yeruşalim’in gelecekteki görkemi (Böl. 60);

- Mesih’le Tanrı Ruhu arasındaki ilişki (Yşa. 61:1f): “Egemen RAB’bin ruhu üzerimdedir. Çünkü O beni yoksullara müjde iletmek için meshetti. Yüreği ezik olanların yaralarını sarmak için, tutsaklara serbest bırakılacaklarını, zindanlarda bulunanlara kurtulacaklarını, RAB’bin lütuf yılını, Tanrımız’ın öç alacağı günü ilan etmek...” (krşl. Mat. 11:5; Luk. 4:18f).

- Tanrı çocuklarının yeni giysisi: “RAB’de büyük sevinç bulacağım, Tanrım’la yüreğim coşacak. Çünkü çelenkle süslenmiş güvey gibi, takılarını kuşanmış gelin gibi, bana kurtuluş giysisini giydirdi, beni doğruluk kaftanıyla örttü” (Yşa. 61:10).

- Baba olan Tanrı (EA’da nadir olarak rastlanır ve çoğunlukla bireysel olmaktan öte, tüm halka olan babalık kastedilir, krşl. Çık. 4:22; Yas. 32:6; Yer. 3:4; 31:9; Hoş. 11:1): “Babamız sensin. İbrahim bizi tanımasa da, İsrail bizi kabul etmese de, Babamız’sın, ya RAB, ezelden beri adın ‘Kurtarıcımız’dır” (Yşa. 63:16).

- Yeni yeryüzü, yeni gök (Yşa. 65:17ff).

Yeremya

Benyamin topraklarındaki Anatot kentinden kâhin Yeremya, kitaplı peygamberler arasında büyüklük sırasında ikinci yeri alır. Babasının adı Hilkiya’dır. Yaklaşık İ.Ö. 630’dan (Yoşiya döneminden) 580 yıllarına dek hizmette bulundu (Yahudi geleneklerinin bildirisine göre yaklaşık 580’de taşlanarak öldürülmüştür) – bkz. Yer. 1:1-3. Dönemi (Yeşaya benzeri, yalnız ters yönde sıralamayla) Yoşiya’nın yönetimi altındaki ruhsal uyanış ve kendisini izleyen kralların yönetimini altındaki tanrısaymazlık, Yeruşalim’in ve tapınağın yıkılışına dek süren olayların etkisi altında kalmıştır. Kitabın ağırlık noktası Yoşiya’nın döneminden çok güney krallığı Yahuda’nın yıkılışındadır. Yeremya peygamberlikte bulunur ve çoğunlukla Yeruşalim’de etkinlik gösterirse de, zorla götürüldüğü Mısır’da da devam eder. Yeremya ilk iki sürgüne götürülme olayını (İ.Ö. 605 ve 597), Yeruşalim’in yerle bir edilişini ve akabindeki sürgünü (kendisi Mısır’a götürülene dek Yeruşalim’de kalır) de yaşar. Görevi her şeyden önce, halk onlarca yıl dinlemek istemese de Yeruşalim’de ve tapınakta tövbe vaazları vermektir. Manaşşe yönetimi altındaki parlak ekonomik dönem ve Yoşiya yönetimindeki ruhsal uyanış geçip gitmiştir. Yahuda sıklıkla değişen krallarıyla yeni dünya gücü olan Nebukadnessar’lı Babil’le, Mısır’ın (Firavun Hofra) arasında durmaktadır; hangi tarafı tutmalıdırlar? Yeremya’nın baş karşıtları Yahuda’ya zafer ve büyük gelecek peygamberliğinde bulunan sahte peygamberlerdir. Buna karşın Yeremya Babil’e teslim olma gereğini vaaz etmektedir ki, bu ona sonunda düşmanlık, baskı ve zindan getirir.

Yer. gelecek olana karşı uyarı niteliğinde yazılmıştır. Yahuda’nın asiliği nedeniyle Yeruşalim yıkıma uğrar ve halk sürgüne götürülür. Tanrısı’nı aramayan halkın çöküşüne ilişkin son bir uyarı ve Tanrı’nın yargısıyla öfkesine boyun eğme çağrısıdır.

Kuruluş düzeni

Yahuda üzerine gelecek yargı ve Yeremya’nın sorunları

Böl. 1-20

Yahuda kralları ve sahte peygamberlere ilişkin yargı sözleri

Böl. 21-28

Vaatlar: Kurtuluş ve yeni antlaşma Böl. 29-33

Babil aracılığıyla yargı ve Yeremya’nın tutsaklığı

Böl. 34-39

Yeruşalim’in düşüşü sonrası Mısır’a zorla götürülme

Böl. 40-45

Komşu halklara gelen yargı Böl. 46-49

Babil’in çöküşü ve İsrail’in kurtuluşu Böl. 50-51

Özellikle dikkat ediniz

Birçok resimlemeler ve karşılaştırmalar (Örneğin Yer. 1:11,13).

- Yeremya’nın onlar aracılığıyla bazı şeyleri açıklaması gereken sembolik eylemler (Örneğin, Yer. 13’teki çürüyen kuşak).

- Kendisini genç sayan ve Tanrı Sözleri’nin ağzına koyulduğu vaadini alan peygamberin çağrısı (Yer. 1:5ff).

- Yeremya’nın doğmadan önce seçilmiş oluşu (Yer. 1:5): “Ana rahminde sana biçim vermeden önce tanıdım seni. Doğmadan önce seni ayırdım, uluslara peygamber atadım”.

- Tanrı’dan uzaklaştıran iki adım: “Çünkü halkım iki kötülük yaptı: Beni, diri suların pınarını bıraktı, kendilerine sarnıçlar, su tutmayan çatlak sarnıçlar kazdılar” (Yer. 2:13).

- Umut peygamberi (3:16-18; 12:14f; 23:3-8; Böl. 30-33; Böl. 51f).

- Tanrı’nın sabrı, merhameti ve kendisine dönen halk için her şeye karşın yeniden sergilediği lütfu (bkz. Örneğin, Yer. 7:3): “İsrail’in Tanrısı, Her Şeye Egemen RAB diyor ki: Yaşantınızı ve uygulamalarınızı düzeltin. O zaman burada kalmanızı sağlarım (eski çeviri: ...sizi bu yerde oturturum)”.

- Ağlayan peygamber (Yer. 9:1): Keşke başım bir pınar, gözlerim bir gözyaşı kaynağı olsa! Halkımın öldürülenleri için ağlasam gece gündüz!”.

- “Gerçek övünme” (Yer. 9:23f).

- Diri Tanrı ile ölü tanrıların karşılaştırılması (Yer. 10).

- Çömlekçi benzetmesi, (Yer 18; krşl. Rom. 9).

- 20. bölümden itibaren peygambere karşı durmadan ağırlaşan düşmanlıklar ve işkenceler.

- Mesih’e ilişkin vaat (Yer. 23:5f): “İşte Davut için doğru bir dal (filiz) çıkaracağım günler geliyor. Bu kral bilgece egemenlik sürecek, ülkede adil ve doğru olanı yapacak. Onun döneminde Yahuda kurtulacak, İsrail güvenlik içinde yaşayacak. O, ‘RAB doğruluğumuzdur’ adıyla anılacak”.

- Tanrı Sözü’nün etkin gücü: “Benim sözüm ateş gibi değil mi? Kayaları paramparça eden balyoz gibi değil mi?” (Yer. 23:29).

- 70 yıl sürecek Babil sürgünlüğünün önceden bildirilişi (Yer 25:12; 29:10, bkz. Dan. 9:2 ve Ezra’nın açıklamaları).

- İhanetle suçlanan peygamber (Yer. 26).

- İçinde, Babil’in refahı konusunda çaba gösterilmesinin de öğütlendiği sürgünde bulunanlara gönderilen mektup (Yer. 29). Yer. 29:11’deki teselli sözleri ve Yer. 29:13f’de yer alan geri dönüş olanağı.

- Tanrı’nın sevgisinin sürekliliğine ilişkin verilen söz (Yer. 31:3).

- Yeni antlaşma (Yer 31:31-34; krşl. İbr. 8:8-12).

- Peygamberin tarla satın alması (Yer. 32).

- Yeni antlaşmanın Mesih’le olan bağlantısı (Yer. 33): “O günlerde, o zamanda, Davut için doğru bir dal (filiz) yetiştireceğim; ülkede adil ve doğru olanı yapacak. O günlerde Yahuda kurtulacak, Yeruşalim güvenlik içinde yaşayacak. O, RAB doğruluğumuzdur adıyla anılacak” (Yer. 33:15f).

- Yazman Baruk’un el yazması tomarının kral Yehoyakim tarafından yakılması ve tüm yazma ve yazdırma işinin (Yer 36) İ.Ö. 605 yılında yinelenmesi (A 32’ye göre birçok ilavelerin yapıldığı da görülüyor).

- Yeremya’nın bir sarnıca atılarak hapsedilmesi ve halatlarla oradan çıkarılması zorunluluğu (Yer. 37f).

- Nebukadnessar’ın Yeruşalim’i ele geçirişi.

- Yeruşalim’de kalabilenlerin acıklı durumu (Yer. 40).

- Yeremya’nın Mısır’a göç etmek konusundaki uyarısı ve zorla oraya götürülmesi (Yer. 42-44).

- Tanrı’nın eksiksiz affı: “O günlerde, o zamanda İsrail’in suçu araştırılacak ama bulunamayacak; Yahuda’nın günahları da araştırılacak ama bulunamayacak. Çünkü sağ bıraktıklarımı bağışlayacağım” (Yer. 50:20).

- Yer. 52’deki Krallar kitaplarını çokça anımsatan yazım tarzı (bkz. giriş 52:1f).

- İ.Ö. 562 yılındaki Yehoyakin’in canının bağışlanması Yer.’da son olay olarak bildirilir.

Ağıtlar

İsrail Babil’de sürgünde: düşüş en derin noktasına ulaşmış gibi, çünkü Tanrı’nın evi olan tapınak yıkılmış ve olağanüstü güzellikteki Yeruşalim şehrinin yeniden kurulması çok uzaklarda gibi görünüyor. Anahtar sözcük “harap” denilebilir. Yahudi inancının yüreği olan tapınakta artık tapınma gerçekleşmiyor, Tanrı’yla barışa ulaşılamıyor. İnsanın ağıtıyla, tanrısal cezalandırma Yeruşalim üzerine inen yargıda buluşuyor. Yakılan birçok ağıtın ve dökülen göz yaşlarının yanı başında, Böl. 3’te ilk umut ışığı da parlıyor.

Yahudi geleneği uyarınca Ağıtlar Yeremya’ya atfedilir. Buna göre İ.Ö. 586’dan sonra ya Yeruşalim’de ya da Mısır’da (zorla oraya götürülmüştü) yazılmıştır.

Özellikle dikkat ediniz

Kitabın ilk sözleri: “O kent ki, insan doluydu, nasıl da tek başına kaldı şimdi!” (bkz. Ağı.’ın İbranice isimlendirilmesi: “Nasıl”).

- Tanrı’nın dünyadaki evini reddetmesi karşısındaki korku.

- Tüm kitap boyunca rastlanılan derin günah anlayışı (Örneğin, 3: 39): “İnsan, yaşayan insan niçin günahlarının cezasından yakınır?”.

- Umut ışığı (Ağı. 3):

A 22-24: “RAB’bin sevgisi hiç tükenmez, merhameti asla son bulmaz; her sabah tazelenir onlar, sadakatin büyüktür. Benim payıma düşen RAB’dir diyor canım, bu yüzden O’na umut bağlıyorum”.

- A 31-33: “Çünkü RAB kimseyi sonsuza dek geri çevirmez. Dert verse de, büyük sevgisinden ötürü yine merhamet eder. Çünkü isteyerek acı çektirmez, insanları üzmez”.

Ağı. 3:26f’deki bilgelik: (RAB’bin kurtarışını sessizce beklemek iyidir. İnsan için boyunduruğu gençken taşımak iyidir).

- Konuyu sona erdiren cümle (Ağı. 5:22): “ Bizi büsbütün attıysan, bize çok öfkelenmiş olmalısın”.

- Ağıtlar Yahudiler ağıt kitabı olarak Av ayının (5. ay, Temmuz-Ağustos) 9’unda okunur (bkz. Yeruşalim’deki Ağıt Duvarı). 9. Av’da şunlar oldu:

- İ.Ö. 586 İlk tapınağın Babilliler’ce yıkılışı

- İ.S. 70 Romalılar’ın ikinci tapınağı yıkması (1. Yahudi Savaşı)

- İ.S. 135 Bar-Koşva ayaklanmasının Romalılar’ca bastırılması (2. Yahudi Savaşı).

Yeremya’nın halkı İsrail’e ve Yeruşalim’e olan sevgisini gösteren çektiği acıları.

Hezekiel

Hezekiel Yeremya’nın çağdaşıdır ve İ.Ö. 592-570 yılları arasında Yeruşalim’in yıkılışı sırasında ve sürgü döneminin başlangıcında etkinlik gösterir. İbranice isminin anlamı “Tanrı güçlendirir”dir. Buzi oğlu Hezekiel kâhin ve aynı zamanda da peygamberdir. İ.Ö. 597 yılında 2. sürgünde kral Yehoyakim’le birlikte Babil’e götürülür ve hem Yeruşalim’in yıkılışından önce hem de sonra, sürgünde etkinlik gösterir. Hizmeti, hem tapınağın yıkılması korkusu (ve bu kapsamda putataparlığa karşı uyarı ve tövbe içeren uyarılar), hem de ortaya çıkan felaketin ve felaketin ardından sürdürülen bir yaşamın etkisi altındadır. Sürgündekilerin tepkisi, Yeremya’nın Mısır’da gördüklerine benzerdir: Söz dinlemez kişilerdir (sıklıkla yinelenen, “Asi halk” hitabı) ve tövbeyi akıllarının ucuna bile getirmemektedirler.

Yeremya İ.Ö. 586’daki Yeruşalim’deki yıkım sırasında ve öncesindeki olaylarla yakından bağlantıdayken, Hez. zamana bağlı değildir ve güçlü betimsellik taşır. Asıl konu, hem şimdiki zamanda hem de gelecek zamandaki Tanrı görkemidir (bkz. gelecekte olacaklara ilişkin ön bildiriler çokluğuna). Hez.’in yazılış amacı:

Hem felaket öncesi hem de sonrası İsrail’i tövbeye çağırmak.

- Bakışları Ülke’nin, Kent’in ve Tapınak’ın yeniden kuruluşuna çevirerek güven ve umut aşılamak.

Kuruluş düzeni

Hezekiel’in görevi 1-3

Yeruşalim’in sonu ve sürgün 4-12

Yahuda’nın ve Yeruşalim’in isyanı 13-24

Komşu halklar üzerine yargı 25-32

Hezekiel bir bekçi 33

İsrail’in ve Yeruşalim’in yenilenişi 34-39

Gelecekteki Tanrı Kenti ve Tapınak’la ilgili görüm 40-48

Özellikle dikkat ediniz

Kâhin Hezekiel’in tapınak ve kurban sunularına ilişkin ilgisi, vb.

- Yazımda birinci tekil şahıs kullanımı “ben”. İki kez kendi ismi “Hezekiel”i yazıyor (1:3; 24:24).

- Tanrı’nın Hezekiel’e hitabı. (EA’da bunun dışında sadece 1 kez (Dan. 7:13’te Mesih için) ve YA’da İsa’nın kendisine verdiği isimlendirme olacak “İnsanoğlu” sözü 93 kez geçiyor).

- Peygamberliklerin itina ve tam olarak tarihlendirilmeleri (Örneğin, 1:1: Otuzuncu yılda, dördüncü ayın beşinci günü, Hag. benzeri); Hezekiel’in hizmeti 5.7.597’den (Hez. 1:1), 10.4.572’ye dek (40:1) sürmektedir;

- Oldukça renkli dil (Resimlemeler, görmeler, işaret taşıyan eylemler, semboller, apokalipsler, vb. krşl. Yşa., Dan., Zek., Va.).

- Sürekli yinelenen ve her şeyden önce putataparlar ilişkisinde söylenilen “Benim egemen RAB olduğumu anlayacaksınız” ifadesi: Tanrı Sözü yargıda ve vaatta yerine gelecektir.

- Kitabın başlangıcı: Hezekiel Tanrı görkemini ve Tanrı tahtının çevresini görüyor (Hez. 1) ve peygamber olarak görevlendiriliyor (Hez. 2).

- Kitap tomarının yenmesi (Böl. 3).

- Peygamberin bekçilik görevi (Böl. 3). öncelikle bkz. 3:18f: “Kötü kişiye, ‘Kesinlikle öleceksin’ dediğim zaman onu uyarmaz, yaşamını kurtarmak amacıyla onu kötü yolundan döndürmek için konuşmazsan, o kişi günahı içinde ölecek; ama onun kanından seni sorumlu tutacağım. Ancak kötü kişiyi uyardığın halde kötülüğünden ve kötü yolundan dönmezse, o günahı içinde ölecek. Ama sen canını kurtaracaksın”.;

- Yıkılışından önce tapınaktan ayrılan RAB’bin görkemi (Hez. 10:18): “RAB’bin görkemi tapınağın eşiğinden ayrılıp Keruvlar’ın üzerinde durdu” ve RAB’bin görkeminin yeni tapınağa tekrar dönüşü: “RAB’bin görkemi doğuya bakan kapıdan tapınağa girdi” (Hez. 43:4).

- EA’da yeni doğuşun en açık dille açıklanışı (Hez. 11:19f , krşl. Hez. 36:26f): “Size yeni bir yürek vereceğim, içinize yeni bir ruh koyacağım. İçinizdeki taştan yüreği çıkaracak, etten bir yürek vereceğim. Ruhumu içinize koyacağım; kurallarımı izlemenizi, buyruklarıma uymanızı sağlayacağım”.

- Tanrı yüreğindeki niyet (18:23): “Ben kötü kişinin ölümünden sevinç duymam, ancak kötü kişinin kötü yollarından dönüp yaşamasından sevinç duyarım. Egemen RAB böyle diyor”.

- İsrail’in Mısır köleliğindeki putataparlığı (Hez. 20:5-9). Çık. kitabına bir ek bilgi.

- Samiriye (İsrail’in kuzey krallığı) ve Yeruşalim’i (güney Yahuda krallığı) betimleyen günahlı iki kızkardeşin simgesel öyküsü (Hez 23).

- Hezekiel’in karısının ölümünde sergilediği simgesel eylem (Hez. 24:15ff).

- Şeytanın simgesi olan Sur kralına (Hez. 28) ilişkin yargı (bkz. A 16b: “...Seni Tanrı’nın dağından attım, yanan taşların arasından kovdum, ey koruyucu Keruv”.

- Mesih’e ilişkin peygamberlik bildirisiyle imgelenen çoban (Davut, 34:23): “Başlarına, onları güdecek tek çoban olarak kulum Davut’u koyacağım. Onları o güdecek, çobanları o olacak (krşl. 37:24)”.

- İsrail’in yenilenmesinin bir resmi olarak Tanrı nefesini ovadaki kuru kemikler üzerine üflüyor (Hez 37), ancak Davut’un yönetiminde gerçekleşecek ruhsal uyanış da: “Kulum Davut onların kralı olacak, hepsinin tek çobanı olacak. Buyruklarımı izleyecek, kurallarıma uyacak, onları uygulayacaklar” (Hez. 37:24).

- Tüm kilise tarihi boyunca sürekli kilisenin simgesel görünüşü olarak yorumlanan, ancak günümüzde (öncelikle 19. yüzyıldan itibaren Dispensasyonalizm aracılığıyla), üçüncü bin yıllık dönemin gerçekte mevcut tapınağı olarak yorumlanan Hezekiel’in yeni tapınağı (Böl. 40-46).

Daniel

Gerek Daniel’in örnek imanını sergileyen olaylar, gerek de içinde bildirilen geleceğe ilişkin ön bildirilerin yerine gelişinin (henüz bir kısmı gerçekleşti) hayranlıkla tarihte izlenilebilmesi, Daniel kitabını İsa Mesih inanlıları arasında çok sevilen bir kitap haline getiriyor. Kitabın konusu, sürgün döneminde Tanrı’nın kendisinin nasıl İsrail’in gereksinimlerini sağladığı ve halkı için bir gelecek hazırlamasıdır. Dan. Tanrı’nın diğer tanrılardan ne denli yüce ve büyük olduğu vurgulanmak için yazılmıştır. Tarih bu Tanrı’nın elindedir ve tarihi istediği yöne çevirebilir, olacaklara ilişkin ön bildiride bulunabilir. Ve O, çocuklarını en büyük denemelerden geçirebilir.

Daniel (İbranice: “Tanrı benim yargıcımdır”) İ.Ö. 606 yılındaki sürgüne ilk götürülenlerin arasında genç yaşta, yabancı tanrılara hizmet etmek ve eğitilmek üzere Nebukadnessar’ın sarayına, Babil’e getirilir, ancak o Yahweh’e sadık kalır. Bu nedenle Tanrı onun yanında olur ve onu bereketler. Babil sarayında üstün bir memuriyet derecesine ulaşır. İ.Ö. 539’daki Babil’in çöküşünü görür ve Persler döneminde kral Darius ve kral Koreş yönetimi altında en yüksek kademede görev yapar. Bununla birlikte, hem Daniel’in kendisi, hem de onunla beraber sürgüne getirilen arkadaşları, en ağır baskılara ve denenmelere karşı duran örnek inanlılardır.

Örnek yaşamı dışında Daniel geleceği kısmen birkaç yüzyıl öncesinden bildiren görümleriyle göze çarpar. Özellikle dünya güçlerini sıralar (Böl. 2 ve 7) ve bunun yanında İ.Ö. 2. yüzyıldaki olayları (Suriye kralı Antiyokus Epifanes) tamı tamına önceden bildirir.

Dan. Nebukadnessar’ın Asur’u ve Mısır’ı tümden yenilgiye uğrattığı ve Babil’in dünya gücü olduğu, Yahuda’nın da sona erdiği ilk sürgüne götürülme döneminde başlar. Daniel bu dönemde onlarca yıl (605-539) Babil sarayında yaşar. Koreş idaresindeki Persler Babil’i ele geçirip yeni dünya gücü haline gelince, kariyeri Persler arasında devam eder. Saraylardaki yaşamı ve hizmeti yaklaşık İ.Ö. 605’ten 536 yılına dek sürer.

Daniel’in doğumu ruhsal uyanış yaşanan Yoşiya’nın dönemine rastlar. Bu onu etkilemiş olmalıdır ve Babil sarayında sürdüğü yaşamı boyunca Yahweh’e sadık kalmasının bir açıklaması olabilir. Baştan beri Babil’de putataparlığın (dindar Nebukadnessar’ın Marduk’a tapması, vb.) etkisi altında yaşamasına karşın bunlardan etkilenmez.

Kuruluş düzeni

Yabancı bir diyardaki Daniel ve arkadaşları Böl. 1-6

Daniel’in görümleri Böl. 7-12

Özellikle dikkat ediniz

İlk altı bölümde olayların anlatımının, ikinci altı bölümdeyse görümlerin yer almasıyla kitabın iki parçaya bölünmesi.

- Yazımda kullanılan iki ayrı dil: 1:1-2,4a ve 8:1-12,13 normalde İbranice yazılmışken, 2:4b-7:28 kesimi Aramice’dir (EA’daki diğer Aramice elementler: Ezra 4:8-6:18; 7:12-26; Yar. 31:47; Yer. 10:11’deki yer ismi).

- Sayıların kullanılma özelliği, daha doğrusu gelecekte olacak olayların sıralanışı: 70 “yıl haftası”, birbirini izleyen 4 İmparatorluk, vb.

- Çok sayıdaki resimlemeler ve simgelerle karşımıza çıkan apokalips elementler (krşl. Yşa., Hez. Zek., Va.).

- Ulusların geleceği konusuna verilen ağırlık (İsrail ve Yahuda nadiren konu edilmekte).

- Yerine gelen peygamberliklerin kesin kontrol edilebilirliği; her şeyden önce birbirini izleyen dünya güçleri (Böl. 2 ve 7), Büyük İskender ve 8:20-22’deki diyadok (Açıklama: Diyadoklar Büyük İskender’in ölümüyle kendisini hükümdar ilan eden generallerdir.) krallıkları. Böl. 11’deki diyadoklar, Antiyokus Epifanes, İ.Ö. 2. yüzyıldaki Makkabeler ayaklanması.

- Peygamberliklerde verilen kesin tarihler (yorumunun her zaman kolay olmadığı söylenmeli). Örneğin, Yeremya tarafından bildirilmiş olan 70 yıllık Babil esareti (Dan. 9:1; geniş bilgi için bkz. Ezra); veya, 9:24-27’de bildirilen 70 “yıl haftası” (1 hafta = 7 yıl); 49 yıl (=587-538) bir hükümdara, yani İ.Ö. 538 yılına, Koreş’in Yeruşalim’in yeniden kurulması iznini verene dek; 62 hafta, yani meshedilmiş olana dek 434 yıl, yani Mesih’e dek: İ.Ö. 440’ta Nehemya’nın yeniden inşa etme çalışmalarından İsa’nın doğum yılı olması gereken İ.Ö. 6 yılına dek.

- Dan. kitabındaki birçok mucize: Kızgın fırından, aslan çukurundan kurtuluş, vb.

- Nebukadnessar’ın sarayına – henüz çocuk denecek yaşta – gelen ve orada tüm denenmelere dayanan Daniel’in sağlam imanı (Dan. 1).

- Nebukadnessar’ın düşünde gördüğü heykel ve Daniel’in bu düşü dört dünya gücü Babil, Pers, Grek ve Roma İmparatorlukları olarak yorumlaması. Ona hem düş hem de yorumu Tanrı tarafından bildirilmişti (Dan. 2; A 28’de Daniel tüm yüceliği Tanrı’ya vermesine bkz., Yar. 41:16’daki Yusuf’u ve 7. bölümdeki dört yaratık görümünü andırıyor).

- Tanrı’nın krallığının kuruluşu (Dan. 2:44): “Bu krallar döneminde Göklerin Tanrısı hiç yıkılmayacak, başka halkın eline geçmeyecek bir krallık kuracak. Bu krallık önceki krallıkları ezip yok edecek, kendisiyle sonsuza dek sürecek”.

- Ya bir melek ya da Mesih’in kendisi olan, Daniel’in üç arkadaşını kurtaran kızgın fırındaki dördüncü adam (Dan. 3).

- Nebukadnessar’ın Tanrı’yı tanıması ve Yahweh’e ilişkin tanıklığı (Dan. 3).

- Nebukadnessar’ın deliliği ve sonunda tapınışı (Dan. 4 – A 37): “Ben Nebukadnessar Göklerin Kralı’na şükrederim. O’nu över, yüceltirim. Çünkü bütün yaptıkları gerçek, yolları doğrudur; kendini beğenmişleri alçaltmaya gücü yeter”.

- Dan. 5’teki duvardaki tanınmış yazı ve Babil’in sonu, İ.Ö. 539.

- Belşassar’ın krallığında Daniel’in ülkenin “üçüncü” adamı oluşu (Dan. 5:16). (Belşassar – ülkedeki “ikinci” kişi – yönetim işlerinden elini çekmiş olan babası Nabonid’in – ülkedeki “birinci” kişi – yerini almıştı).

- Dua yasağını tanımayan ve bu nedenle aslan çukuruna atılan Daniel’in sadakati (Dan. 6) ve Darius’un tanıklığı (6:26): “Krallığımda yaşayan herkesin Daniel’in Tanrısı’ndan korkup titremesini buyuruyorum. O yaşan Tanrı’dır, sonsuza dek var olacak, krallığı yıkılmayacak, egemenliği son bulmayacak”.

- Mesih mualifine (Deccal, Antichrist) ilişkin çok sayıda değiniler (“Küçük boynuz”, Dan. 7+8; “Sonda ortaya çıkacak kral”, Dan. 11; 1260 gün, daha doğrusu kutsal yerin murdar edildiği 3 ½ yıl);

- İsa’nın göklere yükselişine ilişkin ön bildiri, (Dan. 7:13f): “Gece görümlerimde insanoğluna benzer birinin göğün bulutlarıyla geldiğini gördüm. Eskiden beri var Olan’ın yanına doğru ilerledi, O’nun önüne getirildi. O’na egemenlik, yücelik ve krallık verildi. Bütün halklar, uluslar ve her dilden insan ona tapındı. Egemenliği hiç bitmeyecek sonsuz bir egemenlik, krallığı hiç yıkılmayacak bir krallıktır”.

- Dan. 8’de, koç ve teke arasındaki savaş: Persler’le Grekler arasındaki acımasız savaşı yüzlerce yıl önceden bildiriyor ve “Teke” olarak betimlenen Büyük İskender’in savaştan zaferle çıkacaktır.

- Bu olay dışında sadece Vaftizci Yahya’nın ve İsa’nın doğum haberinin müjdelenmesinde Luk. 1’de gördüğümüz, melek Cebrail’in Dan. 8-9’da ortaya çıkışı.

- Daniel’in halkının ve atalarının günahları için onlar adına ettiği tövbe duası (Dan. 9).

- Kalıcılığı olan günah aflığına ilişkin ön bildiri (9:24).

- Baş önderlerden melek Mikail’in ortaya çıkışı (Dan. 10-12, bkz. Yah. 9; Va. 12:7).

- Tanrı’nın melekleriyle ülkelerin melek önderleri arasındaki savaşlara ilişkin bilgi (Dan. 10).

- EA’da nadiren rastlanan, ölülerin dirilişi konusunda bilgi (Dan. 12:2): “Yeryüzü toprağında uyuyanların birçoğu uyanacak: Kimisi sonsuz yaşama, kimisi utanca ve sonsuz iğrençliğe gönderilecek”.

- Daniel’e verilen kitabını “son gelinceye dek” mühürlemesi görevi: “Ama sen, ey Daniel, son gelinceye dek bu sözleri sakla, kitabı mühürle. Bilgileri artsın diye birçokları oraya buraya gidecek” (Dan. 12:4 – Va.’de bildirilenden –“beklenen zaman yakındır”– çok daha farklı, Va. 22:10: “Sonra bana, ‘Bu kitabın peygamberlik sözlerini mühürleme’ dedi, ‘Çünkü beklenen zaman yakındır’”).

Hoşea

“Küçük Peygamberler” olarak tanınan peygamberlerin ilki olan Hoşea (ve gerçekten de “Büyük Peygamberler”den olan Daniel’den daha az metin içerir) her şeyden önce korkunç bir durum sergileyen evliliğiyle göze çarpar. Tanrı’nın buyruğuyla İsrail’in Tanrısı’na olan sadakatsizliğinin bir simgesi olarak, kendisine sürekli sadakatsizlik gösteren bir fahişeyle evlenmek zorundadır. Hoşea’nın kendisine yapılanlar karşısında acı çekip ağladığı gibi, Tanrı da halkı yüzünden acı çekip ağlamaktadır. İsrail’in kuzey krallığının sona ermesinden önceki zaman ayrıca ana konular arasında yer alır. Tüm son uyarılar sonuç getirmez ve yıkım gelir. Ama bununla birlikte Hoş.’da umut ışığı da görülür: Tanrı bu halkla amaca ulaşacaktır.

Peygamberin ismi başlı başına bir program oluşturur: İbranice Hoşea“Halâs”, “Kurtuluş” anlamındadır ve Yehoşua / “İsa” = “Yahweh kurtuluştur” sözüyle aynı kökenden gelir. Anahtar sözler şunlardır: “Halkın sadakatsizliği” ve “Tanrı’nın sadakati.” Hoş.’nın konusu ilkin yargının, ardından kurtuluşun gelişidir.

Hoşea krallardan Uzziya, Yotam, Ahaz ve Hizkiya’nın (güney Yahuda krallığı) ve II. Yarovam (İsrail’in kuzey krallığı) döneminde, yani en azından yaklaşık İ.Ö. 740’la 715 yılları arasında İsrail’in kuzey krallığında ve (güney krallığı Yahuda’da etkinlik gösteren) Yeşaya’nın çağdaşı olarak yaşadı. Yarovam’ın yönetimi altındaki parlak ekonomik dönemin sona erdiği, aynı zamanda hem kuzey krallığında, hem de (Ahaz yönetimindeki) güney krallığında dinsel yozlaşmanın yaşandığı ve ardından Hizkiya’nın yeniliklerinin uygulandığı zamandır. Kısa süre önce Yunus ve Amos görev yapmıştır. Buna karşın çocukların kurban olarak sunulması, tapınak fahişeliği, sosyal adaletsizlik, vb. vardır.

Kuruluş düzeni

1. Hoşea’nın bir fahişeyle evliliği Böl. 1-3

2. İsrail’e yönelik yargı sözleri (Krallar, kâhinler) Böl. 4-10

3. Tanrı’nın sevgisi, sadakati ve ayrıca yargısı Böl. 11-14

Özellikle dikkat ediniz

Tanrı sevgisinin büyüklüğü (Hoş.’da Kutsal Kitap’ta yer alan Tanrı sevgisinin ve Tanrı’yla insan arasındaki antlaşma ilişkisinin evlilik kapsamında karşılaştırıldığı en güçlü resimlere rastlıyoruz).

- İsrail’le amacına ulaşan, Tanrı’nın sınırsız sevgisi (Hoş. şu sözlerle sona eriyor: “Ey Efrayim, artık ne işim var putlarla? Yanıtlayacak seninle ilgileneceğim. Yeşil çam gibiyim ben, senin verimliliğin benden kaynaklanıyor. Bilge kişi kavrasın bunları, anlayan anlasın. Çünkü RAB’bin yolları adildir; bu yollarda yürür doğrular, ama başkaldıranlar bu yollarda sendeler” (Hoş. 14:8f).

- Tanrı’nın ağlaması ve sadakatsiz halkını kazanmaya çalışması.

- Hoşea’nın zorluklarla dolu yaşamı (Tanrı çocuklarından bazen çok şey bekliyor).

- Hoşea’nın çocuklarının isimleri, Yizreel, Lo-Ruhama (“Merhamete ermeyecek”) ve Lo-Ammi (“Halkım değil”; Hoş. 1).

- İsrail’in sadakatsizliği içinde Tanrı’nın akıl almaz sadakati (Hoş. 2:19f): “Seni sonsuza dek kendime eş alacağım, doğruluk adalet, sevgi, merhamet temelinde seninle evleneceğim. Sadakatle seninle evleneceğim, RAB’bi tanıyacaksın”.

- İsrail’in “son günlerde” geri döneceği konusunda geleceğe dönük ön bildiri (Hoş. 3:5): “Sonra dönüp Tanrıları RAB’bi, kralları Davut’u arayacaklar. Son günlerde korkarak RAB’be ve O’nun iyiliğine yönelecekler”.

- İsrail’in sapkın dinsel hayatı: Dışsal dini görevleri yerine getir, ama aynı zamanda açık günahta yaşar (bkz. özellikle Böl. 6+10). (Hoş. 6:6): “Çünkü ben kurbandan değil, bağlılıktan hoşlanırım, yakmalık sunulardan çok beni tanımanızı isterim” (krşl. 1Sa. 15:22; Amo. 5:22; Mat. 9:13).

- Tanrı’nın Oğlu’na olan sevgisi (hem İsrail, hem de Mesih O’nun Oğlu’dur, Hoş. 11:1; Mat. 2:15).

- Tüm kitaba yayılmış olan ve özellikle son dört bölümde daha da açıkça gözler önüne çıkan iyi sona ilişkin vaatlar.

Yoel

Petuel oğlu Yoel hakkında çok az şey biliyoruz. İbranice isminin anlamı “Yahweh Tanrı’dır” aynı zamanda kitabın da bildirisidir: “Tanrınız benim” (2:27a: “Bileceksiniz ki, İsrail halkının arasındayım, Tanrı’nın RAB benim başka biri yok”. krşl. 4:17). Yoel’in konusu olan Yahweh’in Günü, bir yargı günü (tarihte tekrar tekrar ve en nihayetinde son yargıda) ve bir lütuf günüdür. İsrail tövbeye çağrılmaktadır ve yargılar (çekirge, kuraklık) aracılığıyla uyanmalıdır; Ruh’un dökülmesi ve son yargı peygamberlik bildirisi olarak verilmektedir.

Yoel (başka beş “Küçük Peygamberler” gibi) tarih taşımıyor ve sadece bazı içeriksel bilgiler sayesinde tarihlendirilebilir. Yoel Yahuda kralı Yoaş döneminde (yaklaşık İ.Ö. 825), tanrısaymaz kraliçe Atalya’dan sonra ülke yeniden kurulma aşamasındayken ve Asur dünya gücü olma yolunda yükselirken yaşamış olması olasıdır. Öyleyse, döneme, kâhin Yehoyada’nın olumlu dinsel etkisi altında geçen, ama aynı zamanda halkın dinsel kayıtsızlığının da yaşandığı bir dönemdir (bkz. 2Kra. 12:7: İ.Ö. 813’e dek tapınak bile onarılmış değil) denilebilir. Yoel bu durumda güney krallığı Yahuda’da (Yeruşalim) etkinlik göstermiştir.

Kuruluş düzeni

Çekirge belası Böl. 1-2:27

Ruh’un dökülüşü Böl. 2:28-32

Son yargı Böl. 3

Özellikle dikkat ediniz

Peygamberlerde sürekli rastlanan ve özel bir kavram olan peygamberlik sloganı “RAB’bin Günü”, Tanrı işe el atıyor, hem somut olarak tarihte, hem kurtuluş tarihindeki özel noktalarda (Pentekost), hem de “Son günlerde” son yargıda (krşl. 2:31 : “RAB’bin büyük ve korkunç günü”, bkz. Yşa. 13:6; Yoe. 1:15; 2:1; Sef. 1:14; Mal. 3:23).

- Tövbeye çağıran çekirge belası korkusu: “RAB diyor ki, ‘Şimdi oruç tutarak, ağlayıp yas tutarak bütün yüreğinizle bana dönün. Giysilerinizi değil yüreklerinizi paralayın ve Tanrınız RAB’be dönün. Çünkü RAB lütfeder, acır, tez öfkelenmez, sevgisi engindir, cezalandırmaktan vazgeçer” (2:12f).

- Eğer İsrail dönerse, vaat edilen refah ve barış (2:18ff).

- Petrus’a göre Pentikost günü gerçekleşen (Elç. 2:16-21) Yoel 2:28-32’deki Ruh’un dökülmesi olayı.

- Saban demirleri yapılması gereken kılıçlar (Yoe. 3:10; krşl. Yşa. 2:4).

- Yargısını uygularken Tanrı’nın kendisinin sığınak olması: “RAB Siyon’dan kükreyecek, Yeruşalim’den gürleyecek. Gök ve yer sarsılacak. Ama RAB kendi halkı için sığınak, İsrailliler için kale olacak” (Yoe. 3:16).

- Yargının amacı Tanrı’yı tanımak (3:17): “O zaman bileceksiniz ki, Siyon’da, kutsal dağımda oturan Tanrınız RAB benim. Yeruşalim kutsal olacak; yabancılar bir daha orayı ele geçiremeyecek”.

Amos

Amos’un asıl görevi peygamberlik değil. O aynı zamanda Tekoalı (Beytlehem’e 8 km uzaklıkta bir yer) bir koyun yetiştiricisi. Tanrı onu II. Yarovam’ın yönetimi altında ekonominin parlak olduğu dönemin ortasında, yaşanan sosyal adaletsizlik ve sözde tapınış günahları karşısında uyarıcı olarak İsrail’in kuzey krallığına gönderiyor. Konusu büyük adaletsizlikler karşısındaki Tanrı adaleti.

Amos II. Yarovam (kuzey krallığı) ve Uzziya (güney krallığı) dönemlerin yaklaşık İ.Ö. 760 yılında etkinlik gösterir. Asur dünya gücüdür. Kuzey krallığıysa sona erişinden kısa süre önce görülmemiş parlak bir ekonomik dönem yaşasa da, ahlak ve inanç açısından derin bir yozlaşma yaşamaktaydı. Musa’nın yasasının içerdiği sosyal kurallar ayaklar altında çiğnenirken, yöneticiler ve zenginler Tanrı’nın yaklaşan yargısı karşısında uyarılmaktadır. Amos’un mesajı sosyal adaletsizliğe yönelik ağır eleştirilerin izlerini taşır. Hem açıkça günah işlenmektedir, hem de dıştan dinsellik sergilenir. Amos’un gönderildiği ve konuşması yasaklandığı yer olan Beytel’de putataparlık parlak bir dönem yaşamaktadır.

Kuruluş düzeni

İsrail’e ve komşularına yargı Böl. 1-6

Amos’un görümleri Böl. 7-9

İsrail’in gelecekteki kurtuluşu Böl. 9

Özellikle dikkat ediniz

Sosyal adalet konusundaki vurgu. Ama bu eksikliğin insan tarafından giderilmesi olanaksızdır, tersine, salt Tanrı’yla olan ilişkiyle mümkündür.

- Amos’un etkinlik gösterdiği yerde, Beytel’deki buzağılara tapınma olayının anılmaması (I.Yarovam tarafından İ.Ö 10. yüzyılda oraya ve Dan’a yerleştirildi, 1Kr. 12:28-30).

- Tüm Amos kitabındaki sert yargı sözleri.

- Kırsal hayata ilişkin kullanılan birçok sözler ve karşılaştırmalar (Amos koyun yetiştiricisidir).

- Tanrı tarafından seçilmişliğin ciddiyeti: “Yeryüzündeki bütün halklar arasından yalnız sizi tanıdım, bu yüzden suçlarınızı karşılıksız bırakmayacağım” (Amo. 3:2).

- Tanrı’nın bütün uyarılarına kulak asmamak (Amo. 4).

- Durumun ciddiyeti (Amo. 4:12): Bu yüzden sana şunu yapacağım, ey İsrail. Yapacaklarım için Tanrın’ı karşılamaya hazırlan, ey İsrail!.

- Gerçek yaşama kavuşabilmek için yapılan, diğer tanrılar yerine Yahweh’i arama çağrısı (Amo. 5:4-6; krşl. Amo. 5:14).

- Açıkça günah işlenirken yalnız dıştan görülen dinselliğe karşı sert reddediş. (bkz. Amo. 5:21-24).

- Tevrat’ta yer almayan ve epey geçmişte kalmış çölde geçen zamana ilişkin ek bilgi (Amo. 5:25f bkz. 2Ti. 3:8’de isimleri geçen Musa’ya karşı duran Mısırlı büyücüler Yannis ve Yambris).

- Simgeler ve resimlemeler dolu Amos’un görümleri.

- Amos’a konuşma yasağı koyan Beytelli kâhin Amatsya’ya ilişkin sert peygamberlik: “Bu yüzden RAB şöyle diyor: ‘Karın kentte fahişe olacak, oğulların kızların kılıçtan geçirilecek. Ölçü ipiyle paylaşılacak toprağın, sen ise kirli sayılan toprakta can vereceksin. İsrail halkı kesinlikle ülke dışına, sürgüne gönderilecek’” (Amo. 7:17).

- Tanrı Sözü’ne açlık (Amo. 8:11): “‘İşte o günler geliyor, ülkeye kıtlık göndereceğim’ diyor Egemen RAB, ‘Ekmek ya da su kıtlığı değil, RAB’bin sözlerine susamışlık göndereceğim”.

- İsrail’in yenilenişi ve “Davut’un çardağı”nın yeniden kurulması: “O gün Davut’un yıkık çardağını yeniden kuracağım, gediklerini kapayacak, yıkık yerlerini onaracağım, onu eskisi gibi yapacağım” (Amo. 9:11; Elç. 15:16f’deki uluslara İyi Haber’in ulaşması kapsamındaki Petrus’un yorumuyla karşılaştırınız).

Ovadya

Ovadya hakkında da ismi dışında (“RAB’bin Kulu”) çok az şey biliyoruz. Edom’a karşı peygamberlikte bulunur. Bu durum onu Edom konusun ele alınmasına rağmen ana konu olmadığı diğer peygamberler arasında tek kılıyor. Ova.’nın konusu Yahuda’dan ayrılan (kendi krallığını kuran) Edom’a karşı Tanrı yargısının dışında, İsrail’in yeniden kurulması ve Yahweh’in krallığı.

Değinilen zaman, Edom’un da katıldığı, Yeruşalim’in kuşatılıp, ele geçirildiği dönem olmalı. İ.Ö. 9. ve 6. yüzyıl söz konusu edilse de, 9. yüzyıl daha olasıdır. Edom’un Yahuda’dan ayrıldığı İ.Ö. 845 yılı (2Kr. 8:20-22), Filistliler’le birlikte Yahudiye’yi yağmaladıkları (2Ta. 21:16f) ve Asur’un dünya gücü olarak yükseldiği dönem, zaman olarak verilebilir. Edom üzerinde Yahudiyeli bir vekil aracılığıyla hüküm süren inanlı kral Yehoşafat’tan sonra (1Kr. 22:48), Ahav’ın kızı olan karısı Atalya ile birlikte Yahuda’ya Baal inancını sokan tanrısaymaz Yehoram Yahuda’da yönetime geçti. İlyas ve Elişa’nın etkinlik gösterdiği dönem.

Kuruluş düzeni

Edom’un cezalandırılması 1-14

Rab’in günü 15-21

Özellikle dikkat ediniz

Tüm ulusların adil yargıyla yaptıklarının karşılığını bulacakları “Yahweh’in Günü” (Ova. 15).

- İsrail’in kardeş halkı Edom’un acı kaderi.

- Yakup’un kardeşi, Esav soyundan gelen Edomlular. (İki kardeş daha o zamanlar kavgalı yaşıyorlardı ve bu iki halkın tarihinde yüzlerce yıllık savaş bulunuyor).

- Edomlular ve Filistliler’in baskısı altında bulunan Siyon’un altın geleceği (Ova. 17): “Ama kurtulanlar Siyon Dağı’nda toplanacak ve orası kutsal olacak”.

Yunus

Ninova’ya gitmesi istenilen, ancak tam aksi yöne kaçan, onu karaya kusana dek bir balığın karnında kalan Yunus “Küçük Peygamberler” arasında belki de en tanınmışıdır. Sonunda –yarı gönüllü– Tanrı’ya itaatle Ninova’ya gider. Orada yalnız yargıyı vaaz eder, büyük kent Ninova kendi Tanrısı olmasa da, yine de Tanrı’ya döner ve Tanrı’nın lütufuna kavuşur. İsrail’in düşmanlarının başına gelen yargıya sevinmiş olan Yunus, bunun üzerine sonunda kendisine bir ders verecek olan Tanrı’ya karşı çok öfkelenir. Ders ise şudur: Tanrı’nın kime lütuf göstereceğini Yunus seçemez, aksine ne zaman kime karşı isterse lütfunu sunar O. Mesaj, bir yandan Tanrı’nın peygamberiyle hedefine ulaştığı, diğer yandan da Tanrı’nın yargısında ve lütufunda egemen olduğudur.

Yunus’a ilişkin de çok az kişisel bilgiye ulaşıyoruz. Yunus, eğer 2Kr. 14:25’te bildirilen aynı kişiyse (Her ikisi de “Ammitay oğlu” olarak nitelenmekte) Nasıra’ya 3 km mesafedeki Gat-Hefer’den gelir. Yunus II. Yarovam zamanında peygamberdir. İsrail’in dışa sergilenen parlak dönemini yaşar ve Kutsal Kitap sınırları çerçevesinde İsrail’in yeniden kuruluşunu önceden bildirir ve bu Yarovam yönetimi altında gerçekten yerine gelir. Kuzey krallığında, Celile’de yaşar. Yunus, ileride İsrail’i ortadan kaldıracak olan dünya gücü Asur’a ve başkenti Ninova’ya sanki özellikle gönderilir; doğuya gitmek yerine tam aksi yöne, (Tarşiş’in İspanya’da olduğu sanılmaktadır) batıya gitmesine şaşmamalı. Yunus İsrail’in ekonomik ve siyasal açıdan parlak olduğu, ama aynı zamanda İsrail’in tanrısız zamanında yaşar. Dünya gücü olan Asur, gururu ve hunharlığıyla tanınırdı.

Kuruluş düzeni

Peygamberin kaçışı ve kurtuluşu Böl. 1-2

Yunus’un yargı haberi ve Ninova’nın kurtuluşu Böl. 3-4

Özellikle dikkat ediniz

Peygamberliklerin olmayışı (krşl. İlyas ve Elişa peygamberler).

- Gerçek Tanrı Yahweh’i tanıyan ulusların iman etmesi: ilkin gemi mürettebatı (1:14) ve ardından büyük kent Ninova (Böl. 3) iman ederken, Tanrı adamı inat etmektedir (Yunus’un tövbe ettiğine ilişkin kitapta hiçbir bilgi yer almaz).

- Ninova’nın 120.000 nüfusa sahip büyüklüğü ve girişten kent merkezine dek mesafesinin bir gün sürmesi.

- Tanrı’yı tanımayan gemi mürettebatının Yahweh’i tanımasındaki harikalık: “RAB’be seslenerek, ‘Ya RAB, yalvarıyoruz’ dediler. ‘Bu adamın canı yüzünden yok olmayalım. Suçsuz bir adamın ölümünden bizi sorumlu tutma. Çünkü sen kendi isteğini yaptın, ya RAB” (1:14; bkz. A 16’daki sunulan kurbanlar).

- Tanrı’nın mucizeler aracılığıyla egemen eylemi (“Küçük Peygamberler”de sadece burada): Tanrı bir fırtına gönderir (1:4), ve onu dindirir; Yunus’u yutan bir balık gönderir (2:1) ve balığa Yunus’u karaya kusması için buyruk verir (2:10); gölge salacak keneotu yetiştirir (4:6) ve bir bitki kurdu (olasılıkla ileride kelebeğe dönüşecek bir kurtçuk) aracılığıyla otu kurutur (4:7).

- Yunus’un gerçekten üç gün üç gece balığın karnında kaldığına ilişkin İsa’nın onayı (Mat. 12:40).

- Yunus’un inatçılığı: Tanrısaymaz gemi mürettebatı fırtına sırasında onun Tanrısı’na seslenmesini isterken ve kendileri tanımadıkları bu Tanrı’ya yakarırken, Yunus’u 2:2’de Tanrısı’yla ilk kez balığın karnındayken konuşur görüyoruz.

- Yunus’un balığın karnından kurtulacağı konusundaki güveni sergileyen Böl. 2’deki duası (bkz. 2:9: ...Kurtuluş senden gelir ya RAB);

- Bir peygamberin verdiği en kısa mesaj: “Kırk gün sonra Ninova yıkılacak!” (3:4).

- Yargı peygamberi ve “Karşıt Müjdeci” Yunus (kendisi kısa süre önce Yahweh’in kurtuluşunu yaşamasına rağmen Ninova’ya içinde tek bir umut sözü ya da lütuf Tanrı’sına dair işaret bulunmayan, salt yargı içeren bir vaaz verir).

- Ninova’da sadece insanlar değil, hayvanlar da oruç tutar (3:8);

- Kralın umudu: “Bütün insanlar ve hayvanlar çula sarınsın. Herkes var gücüyle Tanrı’ya yakararak kötü yoldan, zorbalıktan vaz geçsin. Belki o zaman Tanrı fikrini değiştirip bize acır, kızgın öfkesinden döner de yok olmayız” (3:8f).

- Dünya gücü Asur’un başkentinin tövbesi (Yun. 3) ve olayın gerçekten cereyan ettiğine ilişkin İsa’nın onayı (Mat. 12:41).

- Tanrı’nın pişmanlığı (Yun. 3:9f. krşl. Yar. 6:6; 1Sa. 15:11; Yer. 18:7-10; 26:3; 36:3; Yoe. 2:14).

- İlkin kaçan ardından da sadece yargıyı vaaz eden Yunus’u harekete geçiren asıl neden: Asur’un tövbesini ve Tanrı’nın onlara lütfuyla davranmasını istemiyor! (Yun. 4:2);

- Kayba giden insanları gören Tanrı’nın, onlara acımasından kaynaklanan son mesajı (Yun. 4:11; bkz. Hez. 18:23; 33:11; Mat. 9:36): “Ben Ninova’ya, o koca kente acımayayım mı? O kentte sağını solundan ayırt edemeyen yüz yirmi bini aşkın insan, çok sayıda hayvan var”.

Mika

Moreşetli (Filisti sınırında, Yahuda’nın kırsal yöresi) Mika, Yeşaya’nın[6]çağdaşıdır. İsminin anlamı “Yahweh gibi kim var?” dır (krşl. Mi. 7:18). Samiriye’nin ele geçirilmesinden (İ.Ö. 722) kısa süre öncesi, kral Yotam, Ahaz ve Hizkiya döneminde peygamberlik eder ve sadakatsiz Yahuda halkına karşı ağır suçlamalarda bulunur: Tanrı günahlar, sosyal adaletsizlikler, salt dıştan dinsellik ve aynı zamanda sayısız zorbalıklar karşısında öfkelidir. Ama Tanrı bir çoban gibi sürüsü hakkında kaygı da duyar. Bundan başka Mika Mesih’in gelişini de duyurur.

Kuruluş düzeni

Tanrı’nın halkı üzerine yargısı Böl. 1-3

Gelecekteki kurtuluş Tanrı’dan gelir Böl. 4-5

Kötü durum ve lütuf umudu Böl. 6-7

Özellikle dikkat ediniz

Kitabın sosyal durumu sergilemesi (Mika baskı altındaki halkın sorunlarını tanımaktadır ve bu konulara değir).

- Yargı Tanrısı’nın korkunç resimlemesi (1:3f): “İşte, RAB yerinden çıkıp gelecek, yeryüzüne inip dağ doruklarında yürüyecek. Dağlar O’nun önünde ateş karşısında eriyen balmumu gibi eriyecek, vadiler, bayır aşağı akan sular gibi yarılacak”.

- Tüm kitaba dağılmış kurtuluş bildirileri (2:12, vb.);

- Çağdaş olan Yeşaya ve Mika arasındaki paralellik (krşl. Mik. 4:1-3 ile Yşa. 2:1-3).

- Mesih’in Beytlehem’de doğacağına ilişkin ön bildiri (Mik. 5:1; krşl. Mat. 2).

- Tanrı isteğinin özeti (Mik. 6:8): “Ey insanlar, RAB iyi olanı bildirdi; adil davranmanızdan, sadakati sevmenizden ve alçakgönüllülükle yolunda yürümenizden başka Tanrınız RAB sizden ne istedi?”.

- İsrail’in tanrısaymazlığı karşısındaki üzüntü (Mik. 7).

- Mika kitabının sonunda yer alan tanıklık ve umut: “Senin gibi suçları silen, kendi halkından geride kalanların isyanlarını bağışlayan başka Tanrı var mı? Sonsuza dek öfkeli kalmazsın, çünkü sadık olmaktan hoşlanırsın, çiğneyeceksin suçlarımızı ayak altında. Bütün günahlarımızı denizin dibine atacaksın. Geçmişte atalarımıza ant içtiğin gibi, Yakup’un ve İbrahim’in torunları olan bizlere de verdiğin sözü tutacak ve sadık kalacaksın” (Mik. 7:18-20).

Nahum

Yunus gibi etkinliği Asur’un başkenti Ninova’yı kapsayan ikinci peygamber Elkoşlu (olasılıkla Kefarnahum) Nahum’dur. Ancak konu Ninova’nın tövbesi değil, tersine dünya gücü Asur’un başkenti üzerine gelecek yargıdır. İsrail’e kendisini baskı altında tutanların üzerine gelecek yargının bildirilmesiyle teselli verilirken, Ninova’ya Tanrı’nın yargı tasarısı ayrıntılarıyla bildirilir.

Nahum büyük olasılıkla Ninova’nın yıkılışından önce (İ.Ö. 612) ve 3:8f’e göre Mısır’ın başkenti Tebes’in (=No-Amon)[7]Asurlular tarafından İ.Ö. 667’de yıkılmasının ardından etkinlik gösterdi. Asur çökmeye başlasa da, Yahuda’yı tehdit etmeyi sürdürdü. Yahuda’da Hizkiya’nın reformları unutulup Manaşşe yönetimi altında tanrısaymazlık yüz kızartıcı noktaya ulaştıktan sonra Yoşiya idaresinde yenileştirme hareketi başlar. Ninova gurur, kaba kuvvet ve putataparlığın bir simgesi olarak karşımıza çıkar.

Özellikle dikkat ediniz

Peygamberin İbranice adı Nahum = “Teselli” (İsrail Nah.’da tehdit ve uyarı değil, sadece teselli buluyor).

Tanrı’nın Ninova üzerine acımasız yargısı.

Ninova’nın karşılaşacağı Tanrı yargısıyla, aynı Tanrı’nın İsrail’e sunduğu sığınmanın karşılaştırılması: “O’nun gazabına karşı kim durabilir, kim dayanabilir kızgın öfkesine? Ateş gibi dökülür öfkesi, kayaları paramparça eder. RAB iyidir, sığınaktır sıkıntı anında. Korur kendisine sığınanları” (1:6f).

Ninova’nın fahişe olarak nitelendirilmesi (Nah. 3; krşl. Va. 17f).

Ninova’yı aşan ve diğer tüm halklara da verilen mesaj: Tanrı’yla alay edilmez! “RAB kıskanç, öç alıcı bir Tanrı’dır. Öç alır ve gazapla doludur. Hasımlarından öç alır. Düşmanlarına karşı öfkesi süreklidir” (Nah. 1:2).

Habakkuk

Habakkuk’ta (sadece ismi biliniyor) hemen hiç yapıcılık yok, buna karşın birçok yargı mesajı vardır (bkz. 1:1 Yük). Kildaniler tarafından ceza yargısına uğramanın ne demek olduğunu, doğruların tanrısızlarca cezalandırılmasının haklı olup olmadığını soruyor ve Tanrı adına yanıt veriyor. 3. bölümde Tanrı’nın korkunç yargısının bildirildiği bir ağıt yer alıyor.

Daniel’in apokrif eklerinde Habakkuk’un Daniel’e aslanlar çukurunda yardım ettiğini okuyoruz (Dan. 14:33-39). Anlaşıldığına göre Habakkuk Kildaniler’in Nebukadnessar zamanında güçlenip Yahuda’yı tehditleri altına aldıkları dönemde (Hab. 1:6), yani İ.Ö. 7. yüzyılın sonlarında yaşadı. Eğer Habakkuk gerçekten Daniel’in çağdaşıysa, o halde zaman olarak 6. yüzyıl verilmelidir. Habakkuk çöküşünden (İ.Ö. 586) kısa süre önce güney krallığı Yahuda’da yaşadı. Yoşiya’nın yenileştirme hareketleri boşa gitmiş görünür, çünkü halk yeniden putperestlik, vb. işler yapacaktır.

Kuruluş düzeni

Habakkuk’un yakınmaları ve Rab’bin yanıtı Böl. 1:1-2:4

Kötülerin korkunç sonu Böl. 2:5-20

Habakkuk’un duası Böl. 3:1-19

Özellikle dikkat ediniz

Başlık: “Peygamber Habakkuk’un görmüş olduğu yük” (1:1 Eski çeviri).

- Kildaniler’in (=Babilliler) ortaya çıkmasının nedeni: Yahuda’ya gelmeleriyle Tanrı onları yargı aracı olarak kullanıyor.

- Tanrı’nın kutsallığı üzerinde yapılan vurgulama (1:12 “Kutsal(ım)” ; 2:20; 3:3).

- Tanrı adaletine ilişkin soru: Tanrı tanrısızın doğru kişiyi alt etmesine neden seyirci kalıyor? (Hab. 1:13).

- Tanrı’nın bu soruya çifte yanıtı: Doğrular nerede ve Tanrı halkı içinde ne kadar tanrısızlık var? (Hab. 2).

- Rom. 1’de alıntı yapılan vaat (Hab. 2:4): “Bakın şu övüngen kişiye, niyeti iyi değildir. Ama doğru kişi sadakatiyle yaşayacaktır”.

- Habakkuk’un ağıt şeklindeki duası (Hab.3).

- Ağıtın (ve tüm kitabın) olumlu bitişi– (Hab. 3:18f): “Ben yine de RAB sayesinde sevineceğim, kurtuluşumun Tanrısı sayesinde sevinçten coşacağım. Egemen RAB gücümdür benim. Ayaklarıma geyik ayağının çevikliğini verir. Aşırtır beni yükseklerden”.

Sefanya

Sefanya yenilik hareketlerini uygulamaya koyan Yoşiya’nın zamanında (yaklaşık İ.Ö. 630/620) yaşadı. Hizkiya’nın torununun oğlu ve böylece soylu bir aileden gelir. Yahuda Babilliler tarafından çökertilmek üzeredir ve bu nedenle Sefanya’nın bildirisi putataparlık vb. konulara ilişkin son bir uyarı niteliği taşır. Yahweh’in Öfke Günü çok etkili bir dille bildirilmektedir. İsrail halkı önlerindeki yargılar aracılığıyla arıtılacaktır. Sefanya’da rastladığımız anahtar sözler şunlardır: “Tanrı’nın öfkesi”, “RAB’bin Günü” ya da “Yargı” ama aynı zamanda da “geride kalanlar.”

Kuruluş düzeni

Rab’bin yargı günü Böl. 1:1-2:3

İsrail’in komşularının korkunç sonu Böl. 2:4-15

Yeruşalim’in cezası ve kurtuluşu Böl. 3:1-20

Özellikle dikkat ediniz

Sefanya’nın bildirisinin başlangıcı (1:1):”Yeryüzünden her şeyi silip süpüreceğim;

- İşte böyle diyor RAB”.

Anahtar ayet (1:14): “RAB’bin büyük günü yaklaştı, yaklaştı ve çabucak geliyor. Dinleyin, RAB’bin gününde en yiğit asker bile acı acı feryat edecek” (krşl. Yşa. 13:6; Yoe. 1:15; 2:1; 3:4; Mal. 3:23).

- Tanrı’nın öfke Tanrısı olarak resimlenişi (Örneğin, 1:18): “RAB’bin öfke gününde, altınları da gümüşleri de onları kurtaramayacak. RAB’bin kıskançlık ateşi bütün ülkeyi yakıp yok edecek. RAB ülkede yaşayanların hepsini korkunç bir sona ulaştıracak”.

- 1. ve 3. bölümlerdeki dinsel yük kataloğu (diğer “Küçük Peygamberler”de daha çok sosyal yük kataloğu).

- Cezaları ortadan kaldırılan ve büyük sevince nedenleri olan, 3:9ff’deki geride kalanlar.

Hagay

Hagay (onun da yalnız ismi biliniyor) Zerubbabil ve Yeşu zamanının peygamberidir. Peygamberlik tarihini eksiksiz bildirir: Kral Darius’un krallığının 2. yılında, 6. ayın 1. günü, yani İ.Ö. 520. Sözü geçen kişi, Kambisus’tan sonra Koreş’in tahtına çıkan Pers kralı Büyük Darius’tur (522-486). Hagay sürgünden dönüldükten sonra ruhsal uyanışın tıkanıklık yaşadığı ve tapınağın inşaasının durduğu bir zamanda konuşur. Amacı, tapınağın inşaasının sonuçlanması ve inşaatı bitirmedikleri takdirde halkın bereketleri kaçıracağını bilmesidir. Hagay kitabındaki anahtar söz “Tapınağın kurulması.” Hagay Zekeriya’yla birlikte çalışır (Ezra 5:1). Beş yıl sonra, İ.Ö. 515’te tapınağın kurulması tamamlandı (Ezra 6:15:3, Darius’un krallığının 6. yılı, Adar [Şubat-Mart] ayın üçüncü günü).

Kuruluş düzeni

Tapınağı kurmak için çağrı Böl. 1:1-15

Teselli ve umut bildirileri Böl. 2:1-23

Özellikle dikkat ediniz

Hagay adeta tapınağın kurucusu olan peygamber.

- Bildirilerinin eksiksiz tarihlendirilmesi (1:1): “Kral Darius’un krallığının ikinci yılında, altıncı ayın birinci günü” ve (1:15; 2:10) İ.Ö. 01.09. – 24.12. 520.

- Tanrı’ya itaat karşılığında vaat edilen maddesel bereketler (1:5-11).

- Ruhsal uyanışın kökeni: “Böylece RAB Şealtiel’in torunu Yahuda Valisi Zerubbabil’i, Yehosadak oğlu Başkâhin Yeşu’yu ve sürgünden dönen halkın tümünü harekete geçirdi ... gelip Tanrıları Her Şeye Egemen RAB’bin Tapınağı’nda işe başladılar” (1:14).

- EA’nın kısalıkta (hem de bildirisi kapsamında) ikinci sırada (Ova.’dan sonraki) yer alan kitabı olması. 1:13’te yer alan İbranice sadece dört sözcükten (Türkçe üç sözcük) oluşan bildiri (‘Ben sizinle birlikteyim’ – RAB, diyor) EA’nın en kısa bildirisidir.

- Zerubbabil’in seçilmesi (Hag. 2:21).

Zekeriya

İddo’nun torunu, Berekya’nın oğlu Zekeriya kâhin soyundan gelir (Neh. 12:4,16). Tapınağın yeniden kurulduğu dönemde Hagay’la (krşl. Ezra 5:1) birlikte peygamberlik yapar ve Hagay gibi tapınağın acilen tamamlanması çağrısında bulunur (515’te bu gerçekleşir). İlk kısım görümlerin daha doğrusu “Gece görümleri”nin izlerini taşır. Kitabın ikinci kısmında halkı uyarır ve üçüncü kısmında Mesih’in gelişindeki Yeruşalim’in gelecek kurtuluşuna değinir.

Zengin simgeleme ve birçok (hem de apokalips) resimlemeler Zekeriya’nın özelliklerindendir. Tüm kitap görümlerle dopdoludur. Bunları peygamberin kendisi de anlamadığından, bir melek bunları ona tekrar tekrar açıklar.

Zekeriya peygamberliklerini eksiksiz olarak tarihliyor: 520’den başlayarak etkinlikte bulundu (1:1: Darius’un krallığının 2. yılının 8. ayında – bkz. Hag. 1:1), kitapta bildirilen en geç tarih Kasım / Aralık. İ.Ö. 518’dir, (7:1: Darius’un krallığının 4. yılı, Kislev ayının 4. günü). Yeni dünya gücü Pers İmparatorluğu, Koreş yönetimi altında, Darius zamanında karar verilmiş olan sürgünden dönüş ve tapınağın yeniden kurulması iznini verdi. Zekeriya yeniden kurulması geciken tapınağın inşaatının bir an önce bitirilmesi için üstelemede bulunur. Yeruşalim’de yaşadığı anlaşılıyor.

Kuruluş düzeni

Zekeriya’nın görümleri Böl. 1-6

Yeruşalim’e uyarı konuşmaları Böl. 7-8

Gelecek kurtuluş ve Mesih Böl. 9-14

Özellikle dikkat ediniz

Zekeriya kitabının zengin simgeleri ve resimlemeleri (YA’daki Va. gibi, burada da EA’nın sonunda resimlemeleri ve simgelerini zor yorumlanabilen bir tür Apokalips).

- Zek. kitabı YA’daki Va.’in anlaşılması için bir anahtar (Dan. ve Yşa’nın yanında).

- Kesin tarihlemeler (1:1,7; 7:1. örneğin, Hagay’ın çağdaşı).

- Kitabın başlangıcındaki tövbe çağrısı: “Her Şeye Egemen RAB kötü yollarınızdan ve kötü uygulamalarınızdan dönün diyor” (1:4; Vaftizci Yahya’nın tövbe edin çağrısıyla Mat. 3:2, İsa’nın çağrısını krşl. Mat. 4:17).

- Meleğin yardım eden açıklamaları (1:9ff; 2:7ff vb.): Zekeriya gizlememeli, açıklamalı.

- Tanrı’nın halkıyla yaşamak istediği konusunda verdiği söz: “RAB, ‘Ey Siyon kzı, sevinçle bağır! Çünkü aranızda yaşamaya geliyorum’ diyor” (2:10).

- Başkâhin Yeşu’nun paklanması ve onun (3:4) ve halkın (3:9) bağışlanmaları;

- Önceden bildirilen “Filiz” (Mesih’e verilen adlardan), 3:8 (Eski çeviri): “İşte, kulum Filizi meydana çıkaracağım” (krşl. Yşa. 11:1; Yer. 33:15ff).

- Ülkenin günahını sadece bir günde ortadan kaldıracağını bildiren Tanrı’nın harika haberi (3:9).

- Kutsal Ruh’a ilişkin bildiri: “RAB, ‘Güçle kuvvetle değil, ancak benim Ruhum’la başaracaksın’ diyor” (4:6).

- Tapınağı kuracak olan Mesih’in “Filiz” olduğu konusundaki ikinci bildiri: “RAB şöyle diyor: ‘İşte Filiz adındaki adam! Bulunduğu yerde filizlenecek ve RAB’bin tapınağını kuracak” (6:12).

- O’nu da dinlemek istemedikleri İsa’yı anımsatıyor (6:15b): “Böylece beni Her Şeye Egemen RAB’bin gönderdiğini anlayacaksınız. Tanrınız RAB’bin sözlerine özenle uyarsanız bütün bunlar gerçekleşecektir”.

- Sosyal adaletsizlik kol gezerken, dıştan tutulan orucun anlamsızlığı (Böl. 7).

- Yeruşalim’in gelecekte oynayacağı rol (8:22): “Her Şeye Egemen RAB’be yönelmek, O’na yalvarmak için çok sayıda halkla birçok ulus Yeruşalim’e gelecek”.

- İsa’nın Yeruşalim’e görkemle girişine ilişkin ön bildiri: “Ey Siyon kızı, sevinçle coş! Sevinç çığlıkları at, ey Yeruşalim kızı! İşte kralın! O adil kurtarıcı ve alçakgönüllüdür. Eşeğe, evet, sıpaya, eşek yavrusuna binmiş sana geliyor!” (Zek. 9:9; Mat. 21:5).

- Sahte çobanlara karşı suçlama (Böl. 11). Bu bize İsa’yı anımsatıyor (bkz. Örneğin, Mat. 9:36; Yu. 10:10).

- Kimin ellerini ayaklarını delecekleri konusunda verilen bilgi: “Davut soyuyla Yeruşalim’de oturanların üzerine lütuf ve yakarış ruhunu dökeceğim. Bana, yani deştiklerine bakacaklar; biricik oğlu için yas tutacak, ilk oğlu için acı çeken biri gibi acı çekecekler” (Zek. 12:10; krşl. Yu. 19:37’de İsa’nın elleri ayakları deliniyor ve Va. 1:7’de Zek. 12:10 yerine geliyor; bkz. Elç. 2:36).

- Sahte peygamberlerin ve putataparlığın kökünün kazınması (Böl. 13).

- Savaş kahramanı Yahweh (14:3).

- Yahweh’in Zeytin Dağı’nda durması (14:4).

- Sonuç: “RAB bütün dünyanın kralı olacak. O gün yalnız RAB, yalnız O’nun adı kalacak” (14:9).

- Kitabın sonu (14:20f): Tanrı’nın kutsallığı her yerde olacak.

Malaki

Malaki (Habercim[8]anlamına gelen bu isim peygamberin “mesleği” değil, adıdır) Babil sürgününden Yahuda’ya geri dönebilen, ama ruhsal açıdan durgunlaşan İsrail’in arta kalanlarını uyandırmak ve onları doğru yola geri iletmek istiyor. Halk Tanrı’ya karşı kayıtsız, hatta sadakatsiz, bu kapsamda Tanrı yaraşan onuru almamaktadır. Ruhsal uyanış sona ermiş, Tanrı gitgide unutulmaya başlamıştır. Tanrı’ya karşı şükran ortadan kalkmış ve kendisine yaraşan onur ve ondalıklar verilmemektedir. Ayrıca EA’nın bu son bölümü, Rab’bin yollarını hazırlayacak haberci İlyas’ın gelişini bildirerek YA’ya bir köprü oluşturmaktadır.

Mal.’ye tarih atılmamış. Tapınak yeniden kurulmuştur, bu nedenle kitap 515’ten sonra yazılmıştır diyebiliriz. Nehemya başta değildir ve yönetimde Persli bir vekil vardır. Bu yüzden Malaki ya Nehemya’nın İran’a (Pers) yaptığı seyahat sırasında (432 – Neh. 13:6), ya da Nehemya’nın etkinliğinin bitişinden (İ.Ö. 430) sonra hizmette bulunmuş olmalıdır. Böylece Hagay ve Zekeriya’dan yaklaşık 90 yıl sonra Yeruşalim’de etkinlik gösterir, ancak ruhsal durum o günden beri düzelme göstermemiştir.

Kuruluş düzeni

İsrail hlkının günahı Böl. 1:1-2:16

Tanrı’nın yargısı ve acıması Böl. 2:17-4:6

Özellikle dikkat ediniz

Peygamberin ismi: Malaki’nin anlamı “Habercim” (“Yah’ın Habercisi”den kısaltma). Tanrı habercisi olan Malaki 2. ayetten başlayarak Tanrı’nın konuşmasında birinci tekil şahısı (ben) kullanıyor, yani tüm kitap boyunca konuşan Tanrı’nın kendisi.

- Tüm kitaptaki Tanrı’nın onuru ve yüceliğine ilişkin vurgulama.

- Mal.’ye özdeş soru yanıt oyunu: Tanrı halkın günahını ortaya koyacak sorular yöneltir ve halkın kibirle kendisini haklı çıkarma çabasına karşı gelir.

- İsrail’deki ağır inanç çöküşü (Örneğin, sahte tapınak kültü, ondalıklar verilmez): sürgünden dönüşten sonra yaşanan ruhsal uyanışın izi bile kalmamış.

- Her yanda bilinmesi gereken Tanrı’nın görkemi: “‘Doğudan batıya kadar uluslar arasında adım büyük olacak! Her yerde adıma buhur yakılacak, temiz sunular sunulacak. Çünkü uluslar arasında adım büyük olacak!’ diyor Her Şeye Egemen RAB” (1:11).

- Bir kâhinin görevi (2:7): “Kâhinin dudakları bilgiyi korumalı ve insanlar onun ağzından öğüt aramalı. Çünkü o Her Şeye Egemen RAB’bin ulağıdır”.

- Uzun seneler sonrasında bile hep aynı sorun, Ezra ve Nehemya’nın da aynı durumla uğraştığı yabancı kadınlarla evlilik problemi (2:10ff).

- Tanrı’nın boşanma konusundaki yargısı[9] (2:13-17).

- Ondalık verilmemesi durumunun Tanrı’dan çalmakla eşit tutulması (Mal. 3:8-10; krşl. Yşu. 7 Akan ve 2Ta. 36:20f tutulmayan Şabat yıllarının yerine getirilmesi).

- O’nu sınayanlara Tanrı’nın verdiği söz (Mal. 3:10): “‘...bütün ondalıklarınızı ambara getirin. Beni bununla sınayın’ diyor Her Şeye Egemen RAB. ‘Göreceksiniz ki, göklerin kapaklarını açacağım, üzerinize dolup taşan bereket yağdıracağım”.

- Tanrı korkusunun yarattığı sonuç: “Ama siz, adıma saygı gösterenler için ışınlarıyla şifa getiren doğruluk güneşi doğacak. Ve çıkıp ahırdan salınmış buzağılar gibi sıçrayacaksınız” (4:2).

- EA’nın son bölümünden YA’ya kurulan köprü: Rab (İsa) tapınağına gelecek (3:1) ve bir haberci tarafından, yani İlyas’ca bildirilecek (3:1,23; Haberci, İlyas’ın gücü ve ruhuyla İsa’nın önünden giden Vaftizci Yahya’dır, Luk. 1:17).

Kronoloji İsrail ve Dünya İmparatorlukları

Kronoloji Krallar ve Peygamberler

1Tarihlere ilişkin veriler EA’nın sunduğu bilgiler çerçevesinde hesaplanmıştır.

2bkz. Dan. 1:1

3Stanley A. Ellisen, Von Adam bis Maleachi (Adem’den Malaki’ye), a.a.O., S. 170

4Eski çeviri: NEŞİDELER neşidesi: Süleyman’ındır.

5Uzziya 740 yılına dek tahtta kaldı, Hizkiya 686’da öldü ve onu izleyen kral Manaşşe’nın yönetimi altında Yeşaya şehit olarak ölmüş olmalı.

6Mika’nın çevresine ilişkin yakın bilgi konusunda bkz. Yşa. ve Hoş.

7Eğer Nah. 3 Tebes’in yıkılışına ilişkin peygamberlikse (bence bu daha az bir olasılık taşıyor) o zaman Nahum Hizkiya döneminde etkinlik gösterdi; bu durumda düşmanın başına gelecek yargı aracılığıyla verilen teselli, Asur baskısı altında bulunan Hizkiya yönetimindeki Yahuda’ya oldukça uyuyor. Çünkü Asur’un bu dönemde Tanrı halkına karşı baskısı doruk noktaya ulaşmıştı.

8İsmin İbranice anlamı budur.

9Yeni Çeviri: İsrail’in Tanrısı RAB, ‘Ben boşanmadan nefret ederim’ diyor. ‘Giysisinin üstüne bir de zorbalığı kuşanan kişiden de nefret ederim.’ Böyle diyor Her Şeye Egemen RAB (Mal. 2:16).

Bu Kitap beğendiniz mi?

Daha fazla ücretsiz e-Kitaplar Hristiyan Kitaplar.com'dan indirebilirsiniz.

Thomas Kinker yazar olarak beğendiniz mi? Yazarın tüm kitaplar şuradan indirebilirsiniz.

Türkiye'de Kilise Adresleri

İçindekiler Tablosu

İçindekiler

Giriş

Niçin bu kitap?

Sunuş biçimine ilişkin bilgi

Başlangıç için bazı genel bilgiler

EA’nın 39 kitabı

Musa’nın 5 kitabı

Tarihsel kitaplar (Yeşu’dan Ester’e kadar)

Şiir kitapları (Eyüp’ten Ezgiler Ezgisi’ne kadar)

Peygamberler (Yeşaya’dan Malaki’ye kadar)

Kronoloji İsrail ve Dünya İmparatorlukları

Kronoloji Krallar ve Peygamberler