Tanrı'nın Yeraltı Dünyası

Richard Wurmbrand

Telif Hakkı/Copyright Richard Wurmbrand, 2013

E-Kitap Hristiyan Kitaplar tarafından yapıldı. Daha fazla ücretsiz kitap indirmek için sitemize ziyaret edin.

Türkiye'de Kilise Adresleri

İçindekiler

ÖNSÖZ

I. BÖLÜM

II. BÖLÜM

III. BÖLÜM

IV. BÖLÜM

V. BÖLÜM

VI. BÖLÜM

VII. BÖLÜM

VIII. BÖLÜM

IX. BÖLÜM

İthaf

Bu kitap Tanrı hizmeti için yaşamlarını feda eden ve

Komünistler’in ellerinde işkence görüp, imanları uğruna

cesaretle ölüme giden Hıristiyanlar’ın anısına ithaf edilmiştir.

Cezaevinden çıktıktan sonra ve Batı’ya gelişim sırasında bana gösterdikleri iyilik ve yardımlar için teşekkür borçlu olduğum kişilerin hepsinin isimlerini burada sayamıyorum. Fakat Avrupa Hıristiyan Cemiyeti’nin Direktörü Rev. Stuart Harris’e ve Mission to Europe’s Millions kuruluşundan Rev. John Moseley’e özellikle teşekkür etmek istiyorum. Bu kuruluşlar Komünizm ile yönetilen ülkelerde Müjde’nin duyurulması, İncil ve Hıristiyan yayınlarının gönderilmesi ve yeraltı kilisesininrahiplerine ve inançları yüzünden zulüm gören imanlı ailelerine yardım edilmesi için müştereken çalışmaktadır. Tahliye edilmemin ardından, ailemle yaşadığımız Bükreş’teki minik çatı katına ilk geldiklerinde bir gece vaktiydi. Bizlere Batı’dan gönderilen ilk haberleri ilettiler. Oradaki Hıristiyanlar’ın bizi unutmamış olduğunu, her gün dualarında bizi hatırladıklarını bildirdiler ve muhtaç olan aileler için ilk yardımı getirdiler. Ben ve birçokları, onlara çok şey borçluyuz.

R.W.

ÖNSÖZ

Hıristiyan olmam nedeniyle on dört yıldan fazla bir süreyi farklı cezaevlerinde geçiren Luteryen bir rahibim. Fakat bu kitabı yazmanedenim başlı başına bu değil. Haksız nedenlerle hapsedilmiş olan bir insanın çektiği sıkıntıları dile getirmek ya da kaleme almak zorunda olduğu düşüncesini oldum olasıya sevmedim. “Güneşin Kenti” adlı büyükyapıtın yazarı Campanella, yirmi yedi yıl cezaevinde tutulmuştu. Buna rağmen işkence görmüş olduğunu ve kırk saat süreyle demir çivili bir yatakta yatırıldığını kendi kaleminden değil, ortaçağ biyografi yazarlarından öğreniyoruz.

Cezaevinde geçirdiğim yıllar bana çok uzun gelmedi. Çünkü hücrede yalnız başıma, inanç ve sevginin ötesinde, dünyada başka hiçbir şeye benzemeyen olağanüstü bir coşkunun –Tanrı’dan zevk almanın– var olduğunu keşfettim. Cezaevinden çıktığım zaman kendimi, bir dağınüzerinden çevresindeki ufka doğru uzanan esenliği ve güzellikleri seyrettikten sonra, aşağıya düzlüğe inmiş bir insan gibi hissettim.

Öncelikle iki yıl önce neden Batı’ya geldiğimi açıklamalıyım. 1964 yılında binlerce siyasi ve dini mahkûmla birlikte serbest bırakılmamın nedeni, Romanya Halk Cumhuriyeti’nin Batı’ya karşı daha “dostane” bir yaklaşım benimsemiş olmasıdır. Romanya’da ülkenin en küçük kilise bölgesine tayin edilmiştim. Kilise cemaatim sadece otuz beş imanlıdan oluşuyordu. Bana cemaatin bir kişi daha artması durumunda başımın derde gireceği bildirilmişti. Oysa benim söyleyeceğim çok şey vebunları dinlemek isteyen pek çok da insan vardı. Gizlice köy ve kasabaları ziyaret edip vaazlar verdim. Gizli Polis, bölgelerinde bir yabancının olduğu haberini almadan önce bölgeyi hızlı bir şekilde terk etmekzorunda kalıyordum. Bu duruma da bir son verilmesi gerekiyordu. Devlet, bana yardım eden rahipleri görevlerinden alıyordu. Görevimi sürdürmem, yeni tutuklamalara ve işkence altında alınacak itiraflara neden olabilirdi. Hizmet etmek istediğim kişiler için bir yük ve bir tehlike oluşturmaktaydım.

Dostlarım ülkeyi terk etmem için beni teşvik etti. Böylelikle yeraltı kiliseleri için Batı’da çalışmalar yapabilir, onlar için konuşabilirdim. Batılı kilise temsilcilerinin beyanatlarından, onların Komünist rejimlerde inançları nedeniyle zulüm gören insanların gerçeğini bilmedikleriya da bilmek istemedikleri çok açıkça anlaşılıyordu. Avrupalı ve Amerikalı dini delegeler ülkemize dostluk ziyaretleri yapıyor, bizi sorgulayan ve zulmedenlerle birlikte resmi davetlere katılıyorlardı. Onlara bunun nedenini sorduğumuzda, “Hıristiyan olarak, herkesle, hatta Komünistler’le bile dost olmamız gerektiğini biliyorsunuz” yanıtını alıyorduk. O zaman neden zulüm görmüş ve acı çekmiş olan kişilere de dostane davranmıyorlardı? Neden cezaevinde ya da işkence altında yaşamını yitiren rahipler ve din adamları konusunda tek bir soru bile yöneltmiyorlardı? Ya da, neden bu kişilerin geride bıraktığı aileleri içinmaddi yardımda bulunmuyorlardı?

Anglikan Kilisesi Başpiskoposu Dr. Ramsey, 1965 yılında Romanya’yı ziyaret etti ve dini bir ayine katıldı. Dr. Ramsey kilisedeki cemaatin –buna benzer her törende yer alan– resmi görevliler, gizli polisler ve onların eşlerinden oluşan aynı izleyici topluluğu olduğunu bilmiyordu. Aynı grup, ülkeye resmi ziyarette bulunan hahamların, müftülerin, piskoposların ve Vaftizciler’in konuşmalarında da hazır bulunmuştu. Resmi konuklar kendi ülkelerine döndükten sonra yazdıkları yazılarda Romanya’daki özgürlüğü onaylayan yorumlara yer veriyordu.İngiliz bir tanrıbilimci, Mesih’in, Komünist cezaevi sistemini takdir edebileceğini beyan eden bir kitap yazmıştı.

Bu arada vaizlik yetkim iptal edildi. İsmim kara listeye alındı; artık sürekli olarak izleniyordum. Tehlikeyi önemsemeyen dostlarımın evinde hâlâ ara sıra vaaz etmeye devam ediyordum. Bu nedenle, Batı’yagidişim konusunda gizli görüşmelerim başladıktan sonra, tanımadığım bir kişinin beni davet etmesine fazla şaşırmadım. Bu kişi bana evinin adresini verdi, ancak ismini söylemedi. Evine gittiğimde tek başına benibekliyordu.

Bana, “Size bir yardımda bulunmak istiyorum” dedi. KarşımdakininGizli Polis görevlisi olduğunu hemen anladım. “Bir dostum bana sizin için gönderilmiş olan dolarların alınmış olduğunu bildirdi. Belki de, ülkeyi hemen terk etmek istersiniz. Ancak dostum kaygı duyuyor. Görüşlerinizi açıkça ifade eden bir insansınız, üstelik cezaevinden daha yeni çıktınız. Onlar, bir süre için ülkede kalmanızın ya da aile bireylerinizden birinin olumlu davranışlarınızı temin etmek üzere geride kalmasının daha iyi olacağını düşünüyorlar. Serbest bırakılmanız elbette koşulsuz olacak…”

Ona hiçbir garanti vermedim. Dolarlar ellerindeydi ve bu yeterliydi.Batılı Hıristiyan kuruluşları benim için 2.500 Sterlin fidye ödemişlerdi.Vatandaşlarını satmak Halk Cumhuriyeti’ne döviz girdisi sağlıyor ve bütçeyi destekliyordu. Bir Rumen şakasında “Alıcısı çıksaydı, başbakanı bile satardık” denir. Yahudiler, kişi başına 1.000 Sterlin’e İsrail’e satılıyordu. Alman azınlıkları Almanya’ya, Ermeniler ise Amerika’ya satılıyordu. Bilim adamları, doktor ve profesörlerin maliyeti kişi başına 5.000 Sterlin’di.

Bu olayın ardından polis merkezine çağrıldım. Bir görevli bana, “Pasaportunuz hazır. İstediğiniz zaman, istediğiniz yere gidebilir; istediklerinizi vaaz edebilirsiniz. Fakat aleyhimizde konuşmamalısınız. Vaazlarınız İncil’le sınırlı kalmalı. Aksi takdirde sonsuza dek susturulursunuz. Bu işi 1.000 dolara yapacak birisini bulabiliriz ya da diğer vatan hainlerine yaptığımız gibi sizi de ülkeye geri getirebiliriz. Para yada cinsellik konusunda kişiliğinize yönelik bir skandal çıkararak Batı’daki itibarınızı tümüyle yok edebiliriz” dedi. Koşulsuz serbest bırakılmam işte buydu.

Batı’ya geldim. Doktorlar tarafından sağlık kontrolüm yapıldı. Bir doktor bana, “Eleğe dönmüşsünüz” dedi. Kemiklerimin kendi kendine iyileştiğine ve tüberkülozumun tıbbi destek almadan geçmiş olduğuna inanamıyordu. “Sizi iyileştirenin ne olduğunu bana sormayın. O soruyu, benim inanmadığım, ama sizi hayatta tutmuş Olan’a sorunuz” dedi.

Yeraltı kilisesi için yeni rahiplik görevime başladım. Norveç’teki İskandinav Misyonu’ndaki dostlarımı ziyaret ettim. Oradaki vaazım sırasında önde oturan bir kadın birden ağlamaya başladı. Konuşmam bitince bana, tutuklanma haberimi yıllar önce okuduğunu ve o günden beri benim için dua etmekte olduğunu söyledi. “Bugün kiliseye gelirken kimin vaaz edeceğini bilmiyordum. Sizi dinledikçe kim olduğunuzuanladım ve ağlamaya başladım.” Binlerce imanlının benim için dua etmiş olduğunu ve hâlâ Komünist cezaevlerinde tutulanlar için her gün dua etmekte olduklarını öğrendim. Hiç tanımadığım çocuklar bana gönderdikleri mektuplarda, “Lütfen bizim kasabaya gelir misiniz? Sizin için ettiğimiz dualar yanıtlandı” diye yazıyorlardı.

Avrupa ve Amerika’daki kiliselerde ve üniversitelerde yaptığımkonuşmalarda, insanların çoğu kez sözlerimden derinden etkilenmelerine rağmen, bir tehlikenin onları gerçekten tehdit ettiğine inanmadıklarını gördüm.

Hepsi de, “Buradaki Komünizm farklı olur” diyordu. “Bizim Komünistlerimiz sayıca az ve zararsızdır.” Bizler de bir zamanlar, Parti daha küçükken, Romanya’da böyle düşünmüştük. Dünya, uygun zamanı bekleyen, küçük Komünist partileriyle doludur. Kaplan yavruykenonunla oynayabilirsiniz; büyüdüğünde ise sizi parçalayıp yutabilir.

Tanıştığım Batılı kilise önderleri, konuşmalarımda İncil’i vaaz etmemi ve Komünizm’e saldırmaktan kaçınmamı öğütlediler. Bükreş Gizli Polisi de aynı öğüdü vermişti. Fakat eğriye, doğru diyemem. İsa Mesih, Dağdaki Vaazı’ndan ötürü değil, Ferisiler’e “ey engerekler soyu” dediği için çarmıha gerildi.

Komünizm’i, Komünistler’i sevdiğimden ötürü kınıyorum. Ziragünahtan nefret edip, günahkârı sevebiliriz. Hıristiyanlar’ın Komünistler’in ruhlarını kazanmak gibi bir görevleri vardır. Eğer bunu başaramazsak, onlar Batı’yı istila edecekler ve burada, aramızdaki Hıristiyanlık’ı da kökünden sökecekler. Kızıl yöneticiler aslında mutsuz ve biçare insanlardır. Onlar da kurtulabilirler. Tanrı bunu onların arasına birisini göndermek suretiyle gerçekleştirir. Tanrı, İsrail halkını Mısırdan çıkarmak için yol göstermek üzere Musa’yı gönderdi. Bu yüzden bizler de, sanat, bilim ve siyaset gibi her alanda öncülük eden etkin Komünistler’i Tanrı’ya kazandırmak için çalışmalıyız. Demir Perde gerisinde yaşayanların zihinlerini kalıba sokan kişileri kazanırsak, onların önderlik ettiği ve etkiledikleri insanlar da kazanılmış olur.

Hıristiyanlar’ın en büyük kitlesel katilinin tek kızı olan ve son derece katı bir Komünist disipliniyle yetiştirilen Svetlana Stalin’in iman etmesi, Komünizm’e karşı atom bombasından daha etkin bir silahın –yani Mesih sevgisinin– varlığını kanıtlar.

RICHARD WURMBRAND

I. BÖLÜM

Yaşamımın ilk yarısı 19 Şubat 1948’de sona erdi. Bükreş’te sokakta yürürken siyah bir Ford yanı başımda ansızın fren yaparak durdu. İki kişi dışarı fırladı ve beni kollarımdan yakalayıp aracın arka koltuğuna itti. Bu sırada, sürücünün yanında oturan üçüncü kişi de silahını üzerime doğrultmaktaydı. Araç Pazar gecesinin tenha trafiğinde hızla yol aldı ve Calea Rahova sokağındaki çelik kapılı bir girişten içeri süzüldü. Kapıların arkamızdan yankıyla kapandıklarını işittim.

Beni kaçıranlar Komünist Gizli Polisi’ydi. Götürüldüğüm yer, merkezleriydi. Burada resmi belgelerim, kişisel eşyalarım, kravatım, ayakkabı bağcıklarım ve nihayet ismim benden alındı. Nöbetçi memur, “Bundan böyle sen Vasile Georgescu’sun” dedi.

Vasile Georgescu çok yaygın bir isimdi. Yetkililer, ülke dışında iyi tanınmam nedeniyle dışarıya bilgi sızmaması için nöbetçilerin bile gerçek kimliğimi bilmelerini istemiyorlardı. Diğerleri gibi geride iz bırakmadan ortadan kaldırılacaktım.

Calea Rahova yeni bir cezaeviydi; ben de ilk tutuklusuydum. Cezaevi benim için yeni bir deneyim değildi. Savaş sırasında Hitler döneminde yönetimdeki Faşistler tarafından tutuklanmıştım; daha sonra Komünistler başa geçince yeniden tutuklanmıştım. Hücremde, kalaslardan yapılmış iki tahta yatak, köşede bir kova ve yüksek beton duvarın en üstünde küçük bir pencere vardı. Oturup, sorgulamamı yapacak kişileri beklemeye başladım. Bana neler soracaklarını ve bunları nasıl yanıtlamam gerektiğini biliyordum.

Korkunun ne olduğunu yeterince iyi biliyordum, buna rağmen o anda hiç korku duymuyordum. Tutuklanmam ve ardından başıma gelecekler, bir duamın karşılığı olarak gerçekleşmekteydi ve bu deneyimin eski yaşantıma yeni bir anlam katacağını umut ediyordum. Beni bekleyen garip ve şaşılası gelişmelerin ne olduğunu bilmiyordum.

Babamın gençler için doktorluk, avukatlık, askerlik gibi mesleklerde kariyer planlaması önerileri içeren bir kitabı vardı. Ben beş-altı yaşlarımdayken babam bu kitabı çıkarıp ağabeylerime büyüyünce ne olmak istediklerini sormuştu. Onlar seçtikleri meslekleri söyledikten sonra, babam evin en küçüğü olan bana dönerek, “Sen ne olmak istiyorsun, Richard?” diye sormuştu. “Meslekler Genel Rehberi” adlı kitaba tekrar bakarak düşünmüş ve babamı şöyle yanıtlamıştım: “Ben Genel Rehber olmak istiyorum.”

Bu olayın üzerinden –on dördü cezaevinde– elli yıl geçti. Hâlâ babama verdiğim o yanıtı düşünürüm. Seçimlerimizi erken yaşlarda yaptığımız söylenir. Şimdiki işimin en uygun tanımlamasının “genel rehberlik” olduğunu rahatlıkla söyleyebilirim.

Ancak bir Hıristiyan rahip olmak, benim ve Yahudi olan anne babamın düşüncelerinden çok uzaktaydı. Dokuz yaşımdayken babam öldü. Ailece sık sık parasız ve yiyeceksiz kaldık. Bana takım elbise almak isteyen bir yardımseverle mağazaya gittiğimizde, satıcının en şık takımı çıkarmasını ve, “Bu takım böyle bir çocuk için fazla iyi” demesini hiç unutmuyorum. Okulda iyi bir eğitim alamadım, ancak evde pek çok kitabımız vardı. On yaşıma gelmeden bu kitapların hepsini okumuş, hatta hayranlık duyduğum Fransız yazar ve düşünür Voltaire gibi büyük bir kuşkucu olmuştum. Buna rağmen dine karşı ilgi besliyordum. Katolik ve Ortodoks kiliselerindeki ayinleri izliyordum. Bir keresinde sinagogda, hasta kızı için dua ettiğini bildiğim bir adam gördüm. Adamın kızı ertesi gün öldü. Bunun üzerine hahama, “Hangi Tanrı böylesine güçlü bir yakarışa karşılık vermez?” diye sordum, ama yanıt alamadım. Birçok insanı açlıkları ve ıstıraplarıyla baş başa bırakan Her Güçten Üstün Olan bir varlığa, hele O’nun İsa Mesih gibi bilgelik ve iyilik dolu birini yeryüzüne gönderdiğine inanamıyordum.

Gençlik yıllarımda Bükreş’te ticaret hayatına atıldım. İşlerim iyi gitti ve yirmi beş yaşıma gelmeden “Küçük Paris” diye adlandırılan başkentin ışıltılı bar ve kabarelerinde güzel kızlarla harcayacak bol paraya sahip oldum. Yeni heyecanlar beni tatmin ettiği sürece ne olursa olsun umurumda değildi. Yaşantım herkesin kıskanacağı türdendi, buna rağmen bende zihinsel olarak büyük bir sıkıntı yaratıyordu. Bütün bunların sahte olduğunu biliyordum ve içimde var olan iyi bir şeyi yararlı olabilecek şekilde kullanmak yerine, çöpe atarak ziyan ediyormuşum gibi geliyordu. Tanrı’nın olmadığından emin olsam bile, yüreğimde bunun aksini diliyor ve evrendeki varlığımın bir amacı olması gerektiğini düşünüyordum.

Bir gün kiliseye gidip diğerleri gibi Meryem heykelinin önünde durdum. Onların “Tanrı’nın lütfuyla dolu olan, Meryem Ana…” dualarına eşlik etmeye çalıştım, fakat içimde büyük bir boşluk hissettim. Heykele şöyle seslendim: “Sen gerçekten taş gibisin. Bunca kişi sana yakarıyor, ama senin onlara verecek hiçbir şeyin yok.”

Evlendikten sonra da diğer kızların peşinden koşmayı sürdürdüm. Zevk uğruna yalan söyledim, aldattım, davranışlarımı sorgulamadım ve başkalarına acı çektirdim. Bu durum, bütün bu aşırılıklar gelişme çağında çektiğim yoksullukla birleşip yirmi yedi yaşımda beni tüberküloz hastası edene dek sürdü. O zamanlar verem çok ciddi bir hastalıktı ve bir ara ölebileceğimi düşündüler. Korkuyordum!

Taşrada bir sanatoryumda, yaşamımda ilk kez, yatarak dinlendim. Yatağımdan bahçedeki ağaçlara bakıp, geçmişimi düşündüm. Yaşamım acıklı bir oyunun sahneleri gibi gözümün önünden geçmeye başladı. Annem benim için ağlayıp üzülmüştü, eşim ve birçok genç kız benim yüzümden gözyaşı dökmüştü. Bir hiç uğruna onları ayartmış, karalamış, alay etmiştim. Öylece yatarken gözlerim yaşlarla doldu.

Yaşamımda ilk kez o sanatoryumda dua ettim – bu bir ateistin duasıydı. “Tanrı, Senin var olmadığını biliyorum. Ancak bir ihtimal varsan –ki bunu reddediyorum– o zaman kendini ancak Sen bana açıklayabilirsin; çünkü Seni arayıp bulmak benim görevim değil.”

O güne dek maddeci bir dünya görüşüne sahip olmuştum, ama bu, yüreğimi tatmin edememişti. İnsanın sadece madde olduğuna, ölüp çürüyünce tuz ve diğer minerallere dönüşeceğine inanıyordum. Yine de, babamın ölümünü görmüş, hatta pek çok cenaze törenine katılmıştım; ölüleri insandan başka bir şey olarak düşünemiyordum. Hangimiz ölmüş olan eşini ya da çocuğunu bir mineral kümesi olarak düşünebilir ki? Akılda kalan, daima sevdiğimiz kişinin kendisidir. Zihnimiz bu denli yanılabilir mi?

Yüreğim çelişkilerle doluydu. Müzikhollerde yarı çıplak kızlarla heyecan dolu müzikler eşliğinde uzun saatler geçirmekten zevk alıyor, aynı zamanda kışın tek başıma karla kaplı mezarlıkta yürüyüşe çıkmaktan hoşlanıyordum. Kendi kendime şöyle dedim: “Bir gün ben de öleceğim, o zaman hayattakiler gülüp eğlenip yaşamdan zevk alırken benim mezarımın üzerine kar yağacak. Onların sevincine ortak olamayacağım, hatta onları tanımayacağım bile. Yeryüzündeki varlığım sona erecek. Kısa bir süre sonra da kimse beni anımsamayacak. O zaman neyin yararı var ki?”

Toplumsal ve politik sorunlara bakarak insanoğlunun bir gün belki herkes için özgürlük, güvence ve refah sağlayacak bir düzen kurabileceğini düşünüyordum. Ama herkesin mutlu olduğu bir ortamda kimse ölmek istemeyecek ve sahip oldukları mutlu yaşamdan bir gün ayrılmak zorunda kalacaklarını bilmek onları son derece mutsuz kılacaktı.

Alman sanayici Krupp’un (1812-1887) silah üretimi ve ticareti yaparak milyoner olduğunu, buna karşın “ölüm” kavramının onu dehşete düşürdüğünü bir yerde okumuştum. Kimse onun yanında “ölüm” sözcüğünü kullanamazdı. Eşinden bile, kendisine ölen bir yeğeninden bahsettiği için boşanmıştı. Krupp her şeye sahip olmasına rağmen mutsuzdu, çünkü mutluluğunun geçici olduğunun ve onu mutlu eden her şeyi geride bırakıp bir mezarda çürüyeceğinin bilincindeydi.

Kutsal Kitap’ı edebiyata olan ilgim nedeniyle okumuş olduğum halde, aklım Mesih’e karşı olanların O’na meydan okuyarak, “Tanrı’nın Oğlu’ysan çarmıhtan aşağı in!” dedikleri ve O’nun da çarmıhtan inmek yerine öldüğü o noktaya takılıyordu. Ölümü düşmanlarının doğruluğunu kanıtlar görünse bile düşüncelerim kendiliğinden Mesih’te yoğunlaşıyordu. Kendi kendime, “O’nunla tanışmak ve konuşmak isterdim” diye düşünüyordum. Her gün derin düşüncelerim bu istekle sona eriyordu.

Sanatoryumda, odasından dışarı çıkamayacak kadar hasta olan bir kadın vardı. Her nasılsa, benim varlığımdan haberdar olmuş ve okumam için, Yahudiler’in İsa Mesih’e iman etmelerine yönelik bir Tanrı hizmeti başlatan Ratisbonne Kardeşler hakkında yazılmış olan bir kitap göndermişti. Diğer insanlar benim gibi bir Yahudi için dua ederken, ben kendi yaşamımı boş yere harcamıştım.

Sanatoryumda geçirdiğim aylar sonunda biraz daha iyileştim ve nekahet dönemini geçirmek üzere bir dağ köyüne yerleştim. Orada yaşlı bir marangozla dost oldum. Bir gün bana Kutsal Kitap verdi. Bunun sıradan bir Kutsal Kitap olmadığını daha sonra öğrendim, çünkü marangoz ve karısı bu kitabı önlerine açıp benim için saatlerce dua etmişlerdi.

Kır evindeki divanın üzerinde İncil’i okuyarak geçirdiğim günler sonrasında, Mesih’in, yemeğimi getiren kadın kadar gerçek olduğunun farkına vardım. Ancak, Mesih’i tanıyan herkes kurtulamaz; Şeytan bile inanıyor, ama Hıristiyan değildir. İsa’ya şöyle seslendim: “Asla senin öğrencin olmayacağım. Benim istediğim para, seyahat ve eğlence. Çektiklerim artık yeter. Senin yolun çarmıh yoludur; doğruluğun tek yolu bu olsa bile, bu yolu izlemeyeceğim.” O’nun yanıtı ise adeta yalvarır gibiydi: “Benim yolumu izle! Çarmıhtan korkma! Bunun, sevinçlerin en büyüğü olduğunu göreceksin.“

Okumaya devam ettikçe gözlerim yaşlarla doldu. Mesih’in yaşamını yaşamımla karşılaştırmaktan kendimi alamıyordum. O’nun görünümü alabildiğince saf; benimki ise alabildiğince lekeliydi. Doğası benlikten arınmıştı; benimki ise öylesine bencildi ki… Onun yüreği sevgi, benimki ise kinle doluydu. Bu bilgelik ve doğruluk karşısında kesin saydığım eski kanılarımın hepsi bir bir yıkılmaya başladı. Mesih daima, bilincimin ulaşamadığı yüreğimin derinliklerine uzanıp dokunmuştu. Kendi kendime, “Benim de O’na benzer bir aklım olsaydı, aldığım kararlara güvenirdim” dedim. Eski bir Çin öyküsündeki o adam gibiydim. Güneşin altında güçlükle ilerlerken yaşlı ulu bir meşe ağacına rastlayıp gölgesinde dinlenen o adam gibi. “Seni bulmam ne hoş bir rastlantı” dedi yaşlı adam. Meşe, “Bu bir rastlantı değil. Ben seni 400 yıldır bekliyordum” diye yanıt verdi. Mesih tüm yaşamım boyunca beni beklemişti. Ve nihayet tanışmıştık.

Bu deneyimim, ruhsal konulara hiç ilgi duymamış bir kız olan Sabina ile evliliğimizin altı ay sonrasında gerçekleşti. Sabina genç ve güzeldi. Çocukluğu yoksulluk içinde geçmişti. Daha mutlu bir yaşamın beklentisi içindeyken, sevdiği ve zevklerini paylaştığı erkeğin, rahip olmaktan söz eden bir imanlı olması onun için korkunç bir darbe oldu. Daha sonraki konuşmalarımızda bana intihar etmeyi bile düşündüğünü itiraf etti.

Bir Pazar günü, akşam ibadeti için kiliseye gitmemizi teklif ettiğimde Sabina gözyaşlarına boğuldu. Bana bir film izlemek istediğini söyledi.

“Tamam, birlikte sinemaya gidiyoruz, çünkü seni seviyorum” diye yanıt verdim.

Sinema afişlerine bakındık ve ona cazip geleceğini düşündüğüm bir tanesini seçtim. Film çıkışında bir kafeteryaya oturarak birlikte pasta yedik. Daha sonra ona, “Şimdi sen eve git. Ben birlikte otele gidebileceğim bir kız aramak istiyorum” dedim.

“Sen ne diyorsun?” diyerek şaşkınlık içinde bana baktı.

“Bunda anlaşılmayacak bir şey yok. Sen eve git. Ben otele götürebileceğim bir kız arayacağım” dedim.

“Nasıl böyle şeyler söyleyebilirsin!”

“Ama birlikte sinemaya gitmemizi sen istedin ve filmdeki kahramanının ne yaptığını da gördün — neden ben de aynısını yapmayayım ki? Yarın ve gelecekteki günlerde yine buna benzer filmlere gidersek… insanlar izledikleri kişilere benzerler. Ama benim iyi bir eş olmamı istiyorsan, bazen benimle birlikte kiliseye gelmelisin.”

Sabina bu konuda bir süre düşündü. Daha sonra benimle birlikte kiliseye daha sık gelmeye başladı. Ancak hâlâ eğlenceli hayatı özlüyordu. Dışarı çıkmak istediği zamanlar ben de ona eşlik ediyordum. Bir akşam içkili bir davete katıldık. Her yer sigara dumanıyla kaplıydı. Çiftler dans ediyorlar ve açıkça sevişiyorlardı. Eşim birdenbire bu ortamdan ve gördüklerinden tiksindi ve bana, “Eve gitmek istiyorum, hemen şimdi!” dedi.

“Neden? Daha yeni geldik” diye yanıt verdim. Orada gece yarısına kadar kaldık. Sabina gitmek isteğini gece yarısını geçtikten sonra her saat başı yineledi, fakat ben kabul etmedim. Bu ortamın onu iyiden iyiye hasta ettiğini gördüğümde eve dönmeye razı oldum.

Açık havaya çıktığımızda Sabina, “Richard, ben şimdi doğrudan rahibin evine gidiyorum. Ona vaftiz olmak istediğimi söyleyeceğim. Bütün bu pislikten sonra adeta yıkanıp arınmak gibi olacak” dedi.

Gülerek ona şöyle dedim: “Zaten bu kadar bekledin, yarın sabaha dek bekleyebilirsin. Bırak da zavallı adam uyusun.”

Tüm yaşantımız birden değişiverdi. Daha önceleri nedensiz yere tartışırdık. Benim arzularıma engel olduğunu hissettiğim anda, ondan boşanabileceğimi düşünürdüm. Şimdi ise bir oğlumuz olmuştu. Mihai, bize Tanrı’nın bir armağanıydı. Eski günlerimizde, bize ayak bağı olacağını düşündüğümüz için çocuk sahibi olmak istememiştik.

Bükreş’teki Anglikan Kilisesi Heyeti’nin başkanı Rahip George Stevens, bana kuruluşun sekreteri olmamı teklif ettiğinde çok mutlu olduk. Yeni görevimde ticari içgüdülerimi frenlemek için elimden gelen gayreti gösterdim. Fakat bir sigorta acentesi görevlisine heyete karşı bir hak talebinden vazgeçmesi için rüşvet önerdiğimde büyük sorun oldu. Bay Stevens sigorta acentesine yaptığım bu öneriyi nedense anlayamamıştı. “Burada haklı olan kim?” diye sordu. “Sigorta şirketi mi, yoksa biz mi?” Kendisine sigortanın talebinde haklı olduğunu açıkladım. “O zaman ödeme yapmalıyız” diyerek benim için oldukça aydınlatıcı olan bu görüşmeyi sona erdirdi.

1940 yılında Romanya ile İngiltere arasında resmi ilişkiler kesildi ve İngiliz din adamları ülkeyi terk etmek zorunda kaldılar. Başka kimse olmadığından, kilise işlerini tek başıma yürütmem gerekiyordu.

Kendi kendime çalışıyor, vaaz vermeyi öğreniyordum. Bu arada Luteryen rahip olarak atamam yapıldı. Romanya’daki diğer mezheplere bakıldığında, beş kişiden dördünün üyesi olduğu Ortodoks Kilisesi dış görünüşe ve gösterişe gereğinden fazla önem veriyordu. Katolik ayinleri için de aynı şeyi düşünüyordum. Bir Paskalya sabahı, piskoposun Latince Kutsama Ayinini ve politika kokan vaazını sonuna dek dinledim, fakat Mesih’in ölümden dirildiğini bir kez bile ana dilimde işitemeden tören sona erdi. Öğretinin ağırlıklı olduğu ve insanlara zihinsel şölen sunan vaazların merkezde olduğu yalın Protestan ibadeti beni etkiliyordu. O dönemlerde Martin Luther ile ruhsal anlamda bir yakınlık yaşamıştım. Kendisi huysuz ve kavgacıydı, ama İsa Mesih’e öylesine derin bir sevgiyle bağlanmıştı ki, kişinin kendi iyiliği ile değil, sadece imanıyla kurtulabileceğine inanmıştı. Ben de bu yüzden Luteryen oldum.

Din adamlarına hep ihtiyatla bakmışımdır; özellikle, “kurtulmuş olup olmadığımı” sorgulayanlara. Ancak rahipliğe atandıktan sonra, üzerimde rahip giysilerim olmasa bile, tüm dünyaya cemaatim olarak hizmet etme konusundaki güçlü isteğe karşı koyamıyordum. Müjde’yi herkese duyurmak istiyordum. Cemaatimdeki kardeşlerin bir listesini tutuyordum. Otobüste ya da bekleme odalarında bu listeyi çıkarıp her birinin o anda neler yapmakta olduklarını düşünüyordum. Bir tanesi bile sürüden uzaklaşsa, bunun için büyük bir keder duyuyordum. Yüreğim delinircesine büyük bir acı çekiyordum. Tanrı’dan bu acıyı dindirmesini diliyordum, çünkü bununla yaşamam olanaksızdı.

Savaş sırasında, Stalin’in Hitler’e ekonomik yardım sağladığı o koşullar altında Avrupa bölünmeye başlamıştı. Ülke topraklarımızın üçte biri Rusya, Bulgaristan ve Macaristan arasında pay edilmişti. Nazizmin etkisiyle gitgide güçlenen “Demir Muhafızlar” hareketinin üyeleri, Ortodoks Kilisesi’ni siyasi terör uygulamak amacıyla kullanmaya çalıştı. Dokuz fanatik, baş rakipleri Başbakan Calinescu’ya suikast yapmadan bir önceki gece, bir kilisede bedenleri çarmıh şeklinde yerde yüzükoyun yatar durumda saatler geçirmişti. Suikasttan sonra, Demir Muhafızlar Hitler’in himayesindeki General Ion Antonescu’nun yönetime geçmesine yardımcı oldular. Kral Carol, tahtını genç oğlu Michael’e bırakmaya zorlandı. General Antonescu da genç kralın adına, diktatör olarak yönetimin başına geçti.

Demir Muhafızlar artık Yahudiler, Komünistler ve Protestanlar’la serbestçe hesaplaşacakları bir ortama kavuşmuştu. Ölüm sokaklarda kol geziyordu. Tanrı hizmetimiz vatan hainliğiyle suçlandı. Her gün tehdit ediliyordum. Bir Pazar günü kürsüdeyken, üzerlerinde Demir Muhafızlar’ın yeşil renkli gömlekleri olan bir grubun kilisenin arka koltuklarını sessizce doldurduklarını fark ettim. Yüzleri kürsüye dönük olan imanlı cemaat, onlardan habersizdi, ama ben ellerindeki silahları fark ettim. Kendi kendime, “Eğer bu benim son vaazım olacaksa o zaman çok iyi olması gerekir” diye düşündüm.

Vaazım İsa Mesih’in elleri konusundaydı. Cemaate O’nun elleriyle gözyaşlarını sildiğini, çocukları kucakladığını ve açları doyurduğunu anlatıyordum. O’nun elleri hastaları iyileştirmiş, çarmıha çivilenmiş ve O göklere yükselmeden önce öğrencilerini kutsamıştı.

Ardından sesimi arkada oturan bu gruba doğru yükselttim: “Ama sizler! Sizler ellerinizle ne yapıyorsunuz?”

Cemaat şaşkınlıkla bana baktı. Ellerinde dua kitaplarını tutuyorlardı.

Güçlü bir sesle, “Sizler masum insanları öldürüyor, dövüyor ve işkence ediyorsunuz. Kendinize ‘Hıristiyan’ım’ mı diyorsunuz? Ellerinizi temizleyin, günahkârlar!” diye bağırdım.

Demir Muhafızlar çok öfkelenmiş görünmelerine rağmen yine de ayini bozmak istemediler. Silahları ellerinde dua ve kutsamayı tamamlamamı beklediler. Kilise tümüyle boşalınca, kürsüden indim ve yakındaki bir perdenin arkasına süzüldüm. Arkamdan, “Wurmbrand nereye kayboldu, peşinden gidin!” diye bağırdıklarını duyuyordum. Perdenin ardındaki, eski zamanlarda bir güvenlik çıkışı olarak yapılmış küçük kapıdan içeri girip, arkamdan kilitledim. Uzun koridorlar arasında yolumu bulup yan sokağa çıktım. Muhafızlardan kaçmayı başarmıştım.

Savaş ilerledikçe Adventistler, Vaftizciler ve Pentikostçular gibi Hıristiyan mezheplerinden birçok azınlık, Yahudiler’le birlikte toplama kamplarına gönderildi. Eşimin tüm ailesi de toplama kampına yollandı – onları bir daha hiç göremedi. Üç kez Faşistler tarafından tutuklandım, yargılandım, sorguya çekildim, işkence gördüm ve mahkûm edildim. Bu yüzden Komünistler’e hazırlıklıydım.

Calea Rahova’daki hücremin penceresinden avlunun bir köşesini görebiliyordum. Dışarıya bakarken, ana kapıdan bir rahibin içeriye alındığını gördüm. Asfalt yoldan hızla ilerleyip binaya girdi; bu bir muhbirdi ve kendi cemaatindekileri ihbar ediyordu.

Beni, uzun sorgulamaların, kötü muamelenin ve belki de yıllar sürecek bir mahkûmiyetin beklediğini biliyor ve imanımın buna dayanacak kadar güçlü olup olmadığını merak ediyordum. Kutsal Kitap’ta tam 366 kez –yılın her günü için– “Korkma” sözcüğünün geçtiğini biliyordum. Bu sözcük bir kez de artıkyıl için fazladan yazılmıştır. O günün 29 Şubat olması, bana korkmamam gerektiğini bildiren bir işaretti.

Beni sorguya çekmek için kimse acele etmiyordu. Komünist cezaevleri bilgi gerektiğinde yararlanılan büyük bir arşiv gibidir. Cezaevinde geçirdiğim on dört buçuk yıl boyunca defalarca sorguya çekildim. Batılı kilise heyetleri ve Dünya Kiliseler Konseyi ile olan ilişkilerimin Parti’nin gözünde hainlik sayılabileceğini biliyordum, ama onların bilmedikleri ve benden asla öğrenmemeleri gereken çok daha önemli bilgilere sahiptim.

Barış zamanında kendini savaşın zorluklarına hazırlayan bir asker gibi kendimi cezaevi ve işkence günleri için hazırlamıştım. Benzer acılar çekmiş ve denenmelerden geçmiş pek çok imanlının yaşamlarını incelemiş ve onların deneyimlerini kendime nasıl uyarlayabileceğimi düşünmüştüm. Kendilerini iyi hazırlamayan pek çok kişi, çektikleri eziyetin ağırlığıyla ezilmiş ya da yanılarak söylememeleri gerekenleri ağızlarından kaçırmışlardı.

Sorgulama sırasında rahiplere daima şöyle söylenir: “Bir Hıristiyan olarak bize yalnızca gerçeği söyleyeceğine söz vermelisin.” Onlara ne söylersem söyleyeyim suçlu bulunacağımdan emindim. Bu nedenle, işkence altında kendimi suçlu konumuna düşürecek bir şeyler açıklamaya, ama Müjde’nin duyurulmasında bana yardımcı olan dostlarımı asla ele vermemeye kararlıydım. Beni sorguya çekenleri sorgulama sonunda şaşkına çevirmeyi planlıyordum. Onları yanıltıp şaşırtacaktım.

Yapmam gereken ilk şey dışarıdaki dostlarıma bir uyarı göndermek ve eşime nerede bulunduğumu bildirmekti. Bir nöbetçinin benim için bu konuda aracı olmasını sağlayabildim, çünkü ailemin o zamanlar hâlâ parası vardı. Birkaç hafta boyunca haberleşme işi için ona 500 Sterlin ödendi. Ardından, sahip olduğumuz her şeye el konuldu.

Nöbetçinin getirdiği habere göre, İsveç Büyükelçisi ortadan kayboluşumu protesto etmiş, İskandinavya’da ve İngiltere’de birçok dostlarım olduğunu bildirmişti. Dışişleri Bakanı Bn. Ana Pauker ise, bir süre önce gizlice ülkeyi terk ettiğim için nerede olduğuma dair hiçbir bilgileri olmadığını açıklamıştı.

Büyükelçi, tarafsız bir temsilci olarak, hem bu konunun hem de Ana Pauker gibi erkekleri dehşete düşüren bir bayanın üzerine daha fazla gidememişti. Ben Ana Pauker ile tanışmıştım; bir Yahudi din adamı olan babası Rabinoviç’i de tanıyordum. Kızından hüzünle söz ederek, “Ana’nın yüreğinde Yahudilik’le ilgili olan hiçbir şeye karşı duygu yok” demişti. Ana Pauker tıp tahsili almış, daha sonra İngiliz Kilisesi Heyeti’nde öğretmenlik yapmaya başlamış, ardından da Komünist davasına katılıp aynı görüşleri taşıyan Marcel Pauker adlı bir mühendisle evlenmişti. Her ikisi de komplo suçundan cezaevine girip çıkmışlardı. Ancak Ana daha ateşli bir partizandı. Moskova’da yaşamaya gitmiş, Marcel de onu isteksizce izlemişti. Stalin’in savaş öncesi temizliklerinden birisi sırasında –söylentiye göre kendi karısı tarafından– infaz edilmişti. Ana Pauker dış görünüşü itibarıyla bir kadındı, fakat içi Leydi Macbeth gibi (Shakespeare’nin Macbeth adlı oyunu) –tepeden tırnağa– şiddetli bir acımasızlıkla doluydu. Bn. Pauker savaşın geri kalan süresince Kızıl Ordu’da subay rütbesiyle bir Sovyet vatandaşı olarak Moskova’da kaldıktan sonra, Dışişleri Bakanı göreviyle geri döndüğü Romanya’ya, çok önemli bir etkiyle sahip olmuştu.

Rusya’ya olan bağlılığı öylesine güçlüydü ki, güneşli bir günde Bükreş’te neden şemsiyesini açarak dolaşmakta olduğunu soranlara şu yanıtı verdiği söylenir: “Hava durumunu dinlemediniz mi? Moskova’da sağanak yağış var.”

Genç Kral Michael önderliğindeki bir grup siyasetçinin büyük bir cesaretle General Antonescu’yu görevden alıp, onun Almanya’yla yaptığı işbirliğine son vermesinden sonra, savaşın ardından dünyanın nasıl biçimleneceğini kararlaştırmak üzere Moskova’da bir toplantı düzenlendi. Toplantıda Churchill, Stalin’e, “Siz Romanya’da, biz de Yunanistan’da %90 hakimiyet sahibi olursak, bu sizce nasıl olur?” diye sormuş ve aynı soruyu bir kağıdın üzerine yazarak vermişti. Stalin biraz duraksamış, ardından kağıdın üzerine mavi kalemle kocaman bir  işareti koyup iade etmişti.

Bir milyon Rus askeri Romanya’ya akın etti. Bunlar bizim yeni müttefiklerimizdi.

“Ruslar geliyor!” sözcükleri bizim için bir şaka değildi. İşgalcilerin yaşamda tek bir düşünceleri vardı: İçki içmek ve “kapitalist sömürgecilerin” mallarını çalmak, yok etmek. Rus askerleri tarafından binlerce kadının evine zorla girildi ve onlara tecavüz edildi. Yolda yürüyen erkeklerin kol saatleri ya da bisikletlerine kadar el konuldu. Kızıl Ordu’da asayiş silah gücüyle sağlandıktan sonra, mağazalar yeniden kepenklerini açmaya başladı. Devriye gezen Rus askerleri, vitrinlerdeki çeşitliliği gördüklerinde, özellikle de müşterilerin çoğunluğunun çiftçi ya da fabrika işçisi olduğunu öğrendiklerinde şaşkına döndüler.

23 Ağustos 1944’te kapitülasyonlar ilan edildi. Romanya bağımsızlığına kavuştuktan sonra bile, her yıl bu günün kutlaması yapılır. Kapitülasyonlarla birlikte ülkenin askeri gücünün yaklaşık tümüne, ticari filolarının çoğuna, işlem gören hisselerin yarısına ve tüm binek araçlarına el konulmuştu. Tarım ürünleri, atlar ve büyükbaş hayvanlar, mevcut yakıt stokları ve petrol ürünleri Rusya’ya nakledildi. Böylece Avrupa’nın ambarı niteliğindeki Romanya bir kıtlık ülkesine döndü.

Tanrı’yla tanıştığım ilk gün şöyle dua etmiştim: “Tanrım, ben bir ateisttim. Şimdi Rusya’ya gidip oradaki ateistlere Müjde’yi duyurmama izin ver. Ondan sonra yaşamımın geri kalanını hapiste geçirsem bile yakınmayacağım.” Tanrı beni Rusya’ya göndermedi, ancak Ruslar bana gelmişti.

Savaş yıllarında, zulüm görmemize rağmen, cemaatimizin sayısı oldukça artmıştı. Geçmişte Yahudiler’i ve Protestanlar’ı yıldıran insanlar şimdi eski kurbanlarıyla yan yana ibadet ediyordu.

Batı kiliseleri için çalışmam savaş sonrasında da sürdü. Donanımlı bir ofise, sekretere ve Rus askerleri arasındaki hizmetim için uygun bir “vitrine” sahiptim.

Rusça’m sayesinde kentteki askerlerle kolaylıkla iletişim kurabiliyordum. Rahip giysilerim olmadığı için beni halktan biri zannediyorlardı. Özellikle genç askerler şaşkınlık içindeydi ve memleket özlemi çekiyordu. Halktan birinin onlara Bükreş’i tanıtmasından ve dostça bir ev davetinden hoşnut kalıyorlardı. Rusça konuşan pek çok genç Hıristiyan da bana bu hizmetimde yardım etti.

İncil’i gizlice Rusça olarak yayımladık. Yüz binden fazla kitap Ruslar’ın yoğunlukta olduğu kafeteryalarda, parklarda ve tren istasyonlarında üç yıl boyunca dağıtıldı. Kitaplar elden ele dolaştırılmaktan artık yıpranmıştı. Birçok üyemiz tutuklandı, ama hiçbiri beni ele vermedi.

İnsanların Tanrı’yı tanıyıp O’na içten gelen büyük bir doğallıkla iman etmesi ve sayılarının çokluğu bizi şaşırtıyordu. Ruslar din konusunda oldukça cahildi, ancak yüreklerinin derinliklerinde gerçeği hep aramışçasına, onu bulunca büyük mutluluk duyuyorlardı. Çoğu genç askerin tek geçmiş bilgi birikimleri çiftçilik ve tarımdı, ama ruhlarının derinliklerinde bir yerde doğayı denetleyen bir gücün varlığının bilincindeydiler. Yine de, hepsi ateist olarak yetiştirilmişlerdi. Hıristiyan olarak yetiştirildikleri için kendilerini Hıristiyan sanan pek çok kişi gibi, onlar da kendilerini ateist zannediyorlardı.

Trenle yaptığım yolculuk sırasında Sibiryalı genç bir ressamla tanıştım ve ona Mesih’ten söz ettim.

“Şimdi anlıyorum” dedi. “Bildiklerim sadece okulda bize öğretilenlerdi, yani dinin emperyalizmin bir aracı olduğu vs. gibi. Ancak tek başıma kalmak isteyip evimin yanındaki bir mezarlıkta dolaştığımda, ayaklarım beni mezarlar arasındaki küçük bir eve götürürdü” (ev olarak adlandırdığı binanın aslında bir Ortodoks şapeli olduğunu anladım).

“Duvarda çarmıha çivilenmiş bir adamın resmi asılıydı. Kendi kendime, ‘Böylesine bir ceza görmesi için çok büyük bir suç işlemiş olmalı. Ama eğer bir suçluysa resmi neden –Marx ya da Lenin gibi– yükseklere asılmış?’ diye düşündüm. Böylece, ilk önce onu suçlu bulduklarına, ancak sonradan masum olduğunu anlayıp pişman olduklarına karar verdim.”

Genç ressama, “Gerçeğe giden yolun yarısındasın” dedim. Saatler sonra, gideceğimiz yere vardığımızda ona İsa Mesih hakkında bildiklerimin tümünü aktarmıştım. Ayrılırken son sözleri, “Bu gece bir hırsızlık yapmayı planlıyordum. Fakat artık bunu nasıl yapabilirim ki? Ben Mesih’e inanıyorum” oldu.

Rumen Komünistler’in içinde de çalışıyorduk. Dağıttığımız her kitabın onların sansüründen geçmesi gerekiyordu. Kitapların ön sayfalarında Karl Marx’ın bir resmi ve Lenin’in ve onun din karşıtı görüşlerini tekrarlayan metinler yer alıyordu. Sansürcüler ilk sayfalardan sonrasını zaten okumuyorlardı. Bu bizim için çok iyiydi, çünkü kitabın sonraki sayfalarının içeriği tümüyle Hıristiyan inancıyla ilgiliydi. Sansürcünün biri, “Din: Halkın Afyonu” başlıklı kitaplarımızdan birini çok beğendi. Elinde denetlemesi gereken pek çok kitap daha olduğundan, içine bakmak zahmetine girmedi. Okusaydı, içeriğinde sadece Hıristiyan öğretişlerini ve düşüncelerini bulacaktı. Bazen bir şişe konyak karşılığında istediğimiz kitabı sansürden geçirtebiliyorduk.

Rumen Komünistler’in sayısı birkaç binden milyonlara ulaşmıştı, çünkü karşılığında aldıkları Parti rozetleri onlar için yokluk ve açlıktan kurtuluş demekti. Bu arada, Stalin’in kendi belirlediği ve başına “Köylüler Cephesinin” önderi olan Groza’yı atadığı “birleşik cephe” hükümeti kurulmuştu. Groza’yı “keşfeden” kişi unvanına sahip bakan Ana Pauker’ın yanı sıra, Rus güdümlü tüm yasama ve yürütme, üç Komünist Parti üyesinin elindeydi: Adalet Bakanı olarak atanan Lucretiu Patrascanu, polis güçleri ve güvenlikten sorumlu İçişleri Bakanı Theohari Georgescu ve eski demiryolu işçisi, şimdiki Parti Birinci Sekreteri Gheorghe Gheorghiu-Dej.

Komünistler’in yönetime geçmesinden sonra Gheorghiu-Dej’in açılış konuşmasını yaptığı Ortodoks rahipler toplantısına gözlemci sıfatıyla katılmıştım. Dej konuşmasında ödün vermeyen, kaba saba, ama şen tarzıyla tüm katılımcılara “unutmaya ve affetmeye” hazır olduğunu bildirdi. Kilisenin geçmişte Demir Muhafızlar ve diğer sağ-cephe kuruluşlarla olan yakın ilişkisine rağmen, devlet din görevlilerinin maaşlarını ödemeye devam edecekti. Konuşmasına, Hıristiyanlık ve Komünizm ilkeleri arasındaki benzerliklerden söz ederek büyük alkışlar arasında son verdi.

Gheorghiu-Dej, gayri-resmi toplantılarda ateist görüşünü ve Komünizm’in tüm dünyaya yayılacağına olan inancını içtenlikle ifade ediyordu. Aynı zamanda, evlerinin içini ikonalarla dolduran ve kızlarını birer Ortodoks imanlı olarak yetiştiren yaşlı annesinden duygulu bir şekilde söz ediyordu. Eski yönetimler döneminde hapiste geçirdiği on bir yılda Kutsal Kitap’ı okumak ve farklı mezheplerden mahkûmlarla din konusunda tartışmak fırsatını bulmuştu. Hapisten, Ruslar gelmeden hemen önce kaçmıştı. Yardımsever bir rahibin yardımıyla saklanmış, böylelikle diktatör Antonescu’nun adamları tarafından tutuklanıp öldürülmekten kurtulmuştu. Din konusu o zor günlerinde Dej’in yüreğine dokunmuş olsa bile, geride hiçbir iz bırakmamıştı. Döndüğünde onu yıllarca beklemiş olan karısını terk etmiş, yerine genç ve güzel bir film oyuncusuyla beraber olmuştu. Evinin içi hizmetkârlar ve iş takipçileriyle doluydu. Ünlü ve zengindi; kimseyi dinleyecek zamanı yoktu.

Din adamlarıyla yaptığı toplantılarda konuşma ruhsallığa doğru yönlendirildiğinde, daima kalıplaşmış Parti sloganlarıyla yanıtlardı. Yeni Romanya’da herkesin tam bir vicdan özgürlüğüne sahip olacağı konusunda güvence verirdi; bunun karşılığında meslektaşlarım da devlete zorluk çıkarmamaya söz verirlerdi. Bense bunları dinler, ancak görüşlerimi kendime saklardım. Bu toplantılarda birçok rahip, Komünizm şampiyonları olarak öne çıktı, ancak er ya da geç bir Parti doktrinine takılıp kendilerini cezaevinde buldular.

Ülkedeki dini yok etme politikası hızla gelişiyordu. Kiliselerin sahip olduğu tüm varlıklar ve vakıflar devletleştirilmişti. Komünist güdümlü Din İşleri Bakanlığı tüm rahiplik kurumunu denetim altına almıştı. Din görevlilerinin maaşlarının ödenmesi ve atamaları tamamen bu bakanlık tarafından yapılıyordu. Yaşlı ve münzevi Patrik Nicodim, Ortodoksluk’un başı olarak kabul ediliyordu, ama Parti’nin daha esnek bir araca gereksinimi vardı. Dej bunun için kimin uygun olduğunu çok iyi biliyordu – bu kişi bir yıl önce kendisini Faşistlerden saklayan rahipti. Böylece Rimicula-Vilcea bölgesinde basit bir ilahiyat okulu hocası olan rahip Justinian Marina, piskopos olarak atandı. Çok geçmeden Romanya’daki on dört milyon Ortodoks onun, unvanı dışında, her alanda “seçilmiş” Patrik’leri olduğunu anladı.

Partinin bir sonraki hamlesi, sayıları iki buçuk milyona varan Roma ve Yunan Katolikleri’ni bölmek oldu. Doğu Kilisesi mensupları (Uniates) olan Yunan Katolikleri kendi geleneklerinin birçoğuna bağlı kalırken (örneğin rahiplerin evlenmesine izin veriliyordu), Papa’nın üstün yetkisini kabul ediyorlardı. Şimdi ise daha itaatkâr olan Ortodoks kilisesiyle birleşmeye zorlanıyorlardı. Bu zoraki birleşmeye karşı olan rahiplerin ve piskoposların çoğu, yetkileri ellerinden alınıp hapse atıldılar. Roma Katolikleri’ne ise Vatikan’la tüm bağlarını kesmeleri emredildi. Bu emre karşı gelmenin bedelini ise çok ağır ödediler. Ülkede, cezaevlerini dolduran din adamlarının ve maruz kaldıkları korkunç uygulamaların öyküleri ağızdan ağza dolaşıyordu. Azınlık dini gruplar ise suskunlukla kaderlerini bekliyorlardı.

Çok fazla beklemelerine gerek kalmadı. 1945 yılında Rumen Parlamento binasında dört bini aşkın delegenin katılımıyla bir “Din İşleri Kongresi” toplandı. Piskoposlar, rahipler, hahamlar ve mollalardan oluşan büyük topluluk, duvarda resmi asılı duran Yoldaş Stalin’e kongrenin fahri başkanı olarak tezahürat yaparken, onun aynı zamanda Dünya Ateistler Birliği’nin de başkanı olduğu gerçeğini göz ardı etmeye çalıştılar. Güçsüz ve yaşlı Patrik Nicodim cemaati kutsadı; Başbakan Groza açılışı yaptı. Kendisinin de bir rahibin oğlu olduğunu açıklaması ve din konusunda desteklerini güçlü bir şekilde sürdüreceklerini bildirmesi tezahüratla karşılandı.

Ortodoks başpiskoposlardan biri, kilisesini temsil eden geniş akarsuya geçmişte –yeşil, mavi, alacalı– farklı siyasi küçük kolların katılmış olduğunu, bu nedenle kızıl renkli bir kolun katılımını da memnunlukla karşılayacaklarını bildirdi. Ardından, Kalvinist, Luteryen grupların önderleri ve Hahambaşı söz aldı. Hepsi de Komünistler’le işbirliği yapmaya hazır olduklarını dile getirdiler. Yanımda oturmakta olan eşim daha fazla dayanamayıp gözyaşlarına boğuldu ve bana, “Kalk! Mesih’in yüzündeki bu utancı temizle” dedi. Ona, “Bunu yaparsam eşini kaybedersin” diye yanıt verdim.

Bunun üzerine bana, “Benim bir korkağa ihtiyacım yok. Git ve konuş” dedi.

Söz almak için izin istedim ve memnuniyetle kürsüye davet edildim. Kongrenin düzenleyicileri, İsveç Kilise Heyeti ve Dünya Kiliseler Konseyi üyesi Richard Wurmbrand’ın kutlayıcı demecini ertesi gün haber yapmayı umuyorlardı.

Sözlerime kısaca Komünizm’e değinerek başladım. Rahipler olarak temel görevimizin geçici dünyasal yönetimleri değil, Tanrı’yı ve İsa Mesih’i yüceltmek ve O’nun sonsuz sevgi krallığını güncel boş işlere karşı korumak olduğunu bildirdim. Konuşmamı sürdürdükçe, saatlerce Parti’yi öven yalanları dinlemekten uyuşmuş olan rahiplerin yavaşça uyanmaya başladıklarını fark ettim. Birisi beni alkışlamaya başladı. Gergin ortam birden dağıldı ve delegeler ayağa kalkıp bana tezahürat yapmaya ve alkışlamaya başladı. Geçmişte bir zamanlar Ortodoks bir rahip olan, diğer zamanlarda ise etkin bir Faşist olan Din İşleri Bakanı Burducea söz hakkımın geri alındığını yüksek sesle bildirdi. Kendisine söz hakkımın Tanrı tarafından verildiğini söyledim ve konuşmamı sürdürdüm. Sonunda mikrofon bağlantısını kestiler, ama katılımcılardan yükselen sesler nedeniyle hiç kimse zaten bir şey duyamıyordu.

Kongre o gün için bu olayla sona erdi. Çevremdekiler Din İşleri Bakanlığı’nın rahiplik belgemi iptal edeceğini söyleyip, bunu engellemek için (ismen olmasa da fiilen seçilmiş olan) Patrik’in desteğini istememi önerdiler. Justianian’a, büyük ilgi gördüğü Moskova seyahati dönüşünde, birkaç denemeden sonra güçlükle ulaşabildim. Romanya’da kiliseye gidenlerin dörtte beşinin sorumluluğunu taşıyan, siyah sakallı, güler yüzlü, yeni görevinin saygınlığıyla dolu ve keskin bakışlı bu şahsın bana ayıracağı değerli zamanı, kendi sorunlarım yerine daha önemli şeyler için kullanmaya karar verdim. Ona, terfi etmesinin ardından kendisi için sürekli dua ettiğimi söyledim. On dört milyon kişinin ruhsal sorumluluğunu taşımak, tek bir kişi için gerçekten ağır bir yük olmalıydı. Belki de, İ.S.177 yılında kendi rızası dışında Lyon piskoposu olarak atandığında ağlayarak, “Çocuklar, ne yaptınız? Ben bu ağır yükün altından nasıl çıkabilirim? Kutsal Kitap, piskoposun doğru kişi olması gerektiğini bildirir” diyen Aziz Ireneyus gibi hissediyor olmalıydı.

Justianian konuşmam sırasında çok az şey söyledi. Fakat ben gittikten sonra, dostlarımdan benim hakkımda bilgi almış. Rahiplik belgemin iptali bir süre için donduruldu. Daha sonra, polis tarafından altı haftalık sorgulanmam sırasında serbest bırakılmam için destek verenlerin arasında Justinian da bulunuyordu. İlk görüşmemizin ardından beni Iashi’deki piskoposluk makamına davet etti; bu vesileyle yakınlaşma fırsatı bulduk. Kutsal Kitap konusundaki cehaleti şaşırtıcıydı, ama bu Ortodoks rahipler arasında istisnai bir durum değildi. Ona, Kaybolan Oğul benzetmesini aktarırken beni dikkatle dinledi. Ellerinden tutarak, Tanrı’nın kaybolmuş olan her oğluna, Piskoposlara bile kucak açtığını söyledim. Benim bu çabalarımın yanı sıra diğer imanlılar da ellerinden geldiğince Justinian’ı etkilemeye gayret ettiler. Tam da Tanrı’yla arasında bir sevgi ve dua yaşamı başlamışken, Parti, din karşıtı geniş kapsamlı bir hareket başlattı ve kendisinden birkaç yıl boyunca hiçbir haber alamadım.

Tanrı karşıtı hareket, muhalefet partilerini yok etme hareketiyle birlikte yürütüldü. Çünkü Stalin, müttefiklerinden istediklerini elde ettikten sonra göstermelik demokrasi de terk edilmişti. Romanya Ulusal Köylü Partisi’nin bu önemli önderi Iuliu Maniu, diğer on sekiz kişiyle birlikte gerçek dışı suçlamalarla yargı önüne çıkarılıp on yıl hüküm giydiğinde, yetmiş yaşın üzerindeydi ve dört yıl sonra cezaevinde öldü. Ülkede hüküm sürmeye başlayan terör döneminde yaklaşık 60.000 “devlet düşmanı” infaz edildi.

Bu büyük kapsamlı tasfiye hareketine öncülük eden Adalet Bakanı, kırk yedi yaşındaki Lucretiu Patrascanu’nun, eski dönemlerde baskı gören Komünistler’in savunulmasında Maniu’dan büyük destek görmüş olması ironiktir. Bu ikili, Kral Michael ile (Patrascanu’nun daha sonra Romanya adına Moskova’da imzaladığı) ateşkes sözleşmesinin hazırlanmasında birlikte çalışmışlardı. Maniu susturulduktan sonra, Patrascanu ve diğer parti yetkilileri halkın çok sevdiği genç kralı tahtını bırakmaya mecbur ettiler.

Artık bir Halk Cumhuriyeti kurulmuştu – yönetimin başında kim olacaktı? Bu kişi elbette kukla Groza ya da herkesin nefret ettiği Ana Pauker olmayacaktı. Patrascanu’nun hayranları ise, onda Romanya’yı Stalinci aşırılıklardan uzaklaştıracak ulusal Komünist bir potansiyel görüyorlardı. Toprak sahibi bir aileden gelen ve Batılı bir Komünist imajına sahip olan Patrascanu’nun kendisi için, bir Kızıl olmanın bir Rumen olmaktan sonra geldiğini açıklaması halk tarafından olumlu karşılanmıştı.

Yönetimin başına kimin geçeceği sorusu Parti Merkez Komitesi’nde heyecanlı tartışmalara yol açıyordu.

Rahiplik yaşamım o güne dek benim için oldukça tatmin edici geçmişti. Ailemin ihtiyaçları için gerekli olan her şeye sahiptim. Cemaatim bana saygı duyup güveniyordu. Ancak huzursuzdum. Diktatör bir rejim benim için değerli olan her şeyi yok ederken ve insanlar inançları uğruna acı çekerlerken, olağan yaşantımı sürdürmeme neden izin veriliyordu? Sabina ile birlikte geceler boyu dua ettik ve Tanrı’dan çarmıhı taşımamıza izin vermesini diledik.

Süregelen kapsamlı tasfiye hareketi sırasında tutuklanmam, dualarımın bir yanıtı olarak düşünülebilirdi. Yine de hücremde bana eşlik edecek ilk kişinin Yoldaş Patrascanu’nun kendisi olacağını asla aklıma getiremezdim.

Calea Rahova’daki hücre kapısından içeri giren, uzun boylu Adalet Bakanı’nı gördüğümde beni sorguya çekmek için geldiğini sanmıştım. Hangi nedenle bu denli onurlandırılıyordum? Ancak kapı ardından kilitlendi. Gömleğinin yakası açık ve kravatsızdı. Sonra ayakkabılarına gözüm takıldı – bağcıkları yoktu! Hücremin ikinci konuğu, ülke yönetimine Komünizm’i getiren kişiydi.

Tahta yatağa oturdu ve ayaklarını yukarı kaldırdı. Eski bakan, yeni hapishane kuşu, düştüğü bu durumun entelektüel duruşunu etkilememesi için çaba gösteriyordu. Mart ayazından korunmak için kalın paltolarımıza sarılmış bir vaziyette konuşmaya başladık. Patrascanu’nun doktrinlerinin adaleti temelinden yıktığını ve büyük kayıplara neden olduğunu bilmeme rağmen, onu bir insan olarak sevmek ve samimiyetine inanmak mümkün olabilirdi. Tutuklanmasını umursamaz bir tavırla geçiştirdi. Bu, cezaevindeki ilk deneyimi değildi. Geçmiş dönemdeki yönetimlerce defalarca tutuklanmıştı. Gördüğü rağbetin giderek artması diğer parti üyelerinin ona karşı tavır almalarına neden olmuştu. Son kongre toplantısında İçişleri Bakanı Theohari Georgescu tarafından sınıfların kaldırılması davasına ihanet eden bir burjuva olmakla suçlanmıştı. Kendisine yöneltilen ikinci bir suçlama da, eski yönetim sırasında birlikte hapishanede yattığı Maliye Bakanı Vasila Luca’dan gelmişti: “Emperyalist güçlerden büyük yardım görmüş olmak”. Bütün bu suçlamalar, bir başka eski dostu, Ana Pauker tarafından desteklemişti.

Kendisine komplo kurulduğundan bir süredir haberdar olduğunu, ancak bir olayın özellikle aleyhinde kullanıldığını anlattı. Georgescu’nun yardımcılarından birine, mahkûmlara işkence edildiği iddiasında gerçek payı olup olmadığını sormuştu. Bakanlık yetkilisi ona, elbette merhameti hak etmeyen ve özellikle işbirliği yapmamakta direnen devrim karşıtlarının olduğunu bildirmişti. Duydukları Patrascanu’yu çok rahatsız etmişti. Bunca yıl Parti’nin başa geçmesi için gösterdikleri çabaların sonucu bu mu olmalıydı? Bu protestosu Georgescu’ya rapor edilmiş, ardından da kongrede hain ilan edilmişti.

“Kongreyi terk ederken aracımda yeni bir şoförün beklediğini fark ettim. Bana her zamanki şoförümün hasta olduğunu söylediler. Araca biner binmez arkamdan iki polis memuru da beni izledi. İşte şimdi de buradayım!”

Eski yetkilerinin en kısa zamanda iade edileceğini umuyordu. Akşam yemeği geldiğinde bu konuda ben de umutlandım. Kendisine haşlanmış arpa bulamacı yerine tavuk, peynir, meyve ve şarap verildi. Patrascanu bir kadeh şarap aldı ve iştahı olmadığını söyleyerek tepsiyi önüme doğru itti.

Ben iştahla yemek yerken, ilginç öykülerine başladı. Donanma Bakanı olmak isteyen İsviçreli bir senatöre, ülkenin Başbakanı, “Ama bizim donanmamız yok ki?” diye karşılık verdiğinde, senatör, “Ne fark eder ki. Eğer Romanya’nın bir Adalet Bakanı oluyorsa, bizim de bir Donanma Bakanımız neden olmasın?” demişti. Hem yaratıcısı hem de şimdi bir kurbanı olduğu adalet kavramıyla alay eden bu öykü, Patrascanu’nun çok hoşuna gidiyordu.

Ertesi sabah Patrascanu’yu aldılar. Sorguya götürüldüğünü sanıyordum. Akşam gergin bir halde geri döndüğünde, sorgulanmaya değil, hukuk dersleri vermek üzere üniversitesine götürüldüğünü anlattı. Parti, tutuklanmasının bir süre gizli kalmasını istiyordu; o da geçmiş otuz yıllık Komünist disiplini ile bu isteğe itaat ediyordu. Benimle konuşuyordu, çünkü dışarıda bile, başka bir kişiyle konuşmasına izin verilmiyordu. Karısına “gözlem altında olduğundan” söz etmesi ya da birinden görüş almak istemesi bile en ağır suç sayılıyordu. Bu tecrit edilme amacına ulaşmış ve sinirlerini zayıflatmıştı. Bir daha özgür kalacağımı düşünmesi için hiçbir neden olmadığından benimle tüm açıklığıyla konuşabiliyordu.

Patrascanu geçmiş yaşantısından söz ettikçe, Komünist olmasının nesnel bir karara dayanmadığını, eski sorunlara karşı bir başkaldırıdan kaynaklandığını ilgiyle gözlemledim. Zengin bir adam olan babası I. Dünya Savaşı’nda Almanlar’ı öylesine güçlü bir şekilde desteklemişti ki, müttefiklerin zaferinin ardından tüm aile bireyleri toplum tarafından dışlanmıştı. Genç Patrascanu üniversite eğitimi için Almanya’ya gitmek zorunda kalmıştı. Geri döndüğünde, kendisine kucak açan yegane partiye kayıt olmuştu. İlk eşi bir Komünist’ti ve Stalin’in tasfiye hareketi sırasında öldürülmüştü. İkinci eşi de parti üyesiydi ve karımın eski bir okul arkadaşıydı.

Patrascanu’ya inançlarının kökünü açıklamaya çalıştım. “Siz de Marx ve Lenin gibisiniz. Onların düşünce ve eylemleri de geçmiş yıllarda çektikleri acılarla biçimlenmişti. Marx kendini bir dahi olarak görüyordu, ancak Yahudi karşıtlığının zirvede olduğu bir dönemde, Almanya’da devrimciliğin haricinde dehasını dışa vuracak hiçbir çıkış yolu bulamadı. Lenin’in kardeşi ise, Çar’a suikast girişiminden dolayı idam edilmişti – bu yüzden çektiği acı ve öfke, Lenin’i tüm dünyaya düşman hale getirdi. Sizin için de benzeri nedenler geçerlidir.”

Patrascanu bu görüşümü kabul etmedi. Sinirlerini, kilisenin geçmişte yaptığı yanlışları anlatarak yatıştırma yolunu seçti. Borgia ailesinin Papalık yaptığı karanlık dönemler, İspanyol engizisyonu, Haçlıların vahşeti ve Galileo’nun yargılanması; hepsi tek tek incelendi.

“Ama kilisenin yanlışları ve suçları bizim ona daha fazla hayranlık duymamamıza neden olmadı mı?” diye sordum. Şaşkınlıkla, ne demek istediğimi sordu.

“Bir hastane kan ve irin kokusuyla dolu olabilir, ancak bunda da bir güzellik vardır; çünkü oraya korkunç yaraları olan hastalar kabul edilir. Kilise de Mesih’in kendi hastanesidir. Orada milyonlarca hasta sevgiyle tedavi edilir. Kilise günahkârları kabul eder; ancak onlar yine de günah işlemeye devam ederler. Kilise ise onların bu isyanları yüzünden suçlanır. Bana göre kilise, çocukları suç işlese de onların arkasında duran şefkatli bir anne gibidir. Kiliseye hizmet edenlerin politikaları ve önyargıları ise, Tanrı’dan gelenlerin –yani Kutsal Kitap ve öğretileri, ibadet ve sakramentlerin– çarpıtılmış biçimidir. Hataları ne olursa olsun kilise, özünde birçok yüceliği barındırır. Denizlerde de her yıl binlerce insan boğulur, ama hiç kimse denizin güzelliğini tartışamaz.“

Patrascanu gülümsedi: “Aynı şeyleri Komünizm için de iddia edebilirim. Uygulayıcıları mükemmel değil –aralarında haydutlar bile var– ancak kuramsal olarak bir kusur bulunamaz.”

“İsa Mesih’in dediği gibi, ‘o zaman sonuçlarına göre hüküm ver’’” dedim. “Hazin olaylar kilise tarihini lekelemiştir, ama yine de kilise tüm dünya insanları için sevgi ve ilgi kaynağı olmuştur. Bünyesinde birçok kutsal yetişmiştir; merkezinde ise kutsalların kutsalı olan İsa Mesih vardır. Oysa sizin örnek aldığınız insanlar kimler? Biyografi yazarı ve Moskova’daki Marx Enstitüsü direktörü Rizanov tarafından bir ayyaş olarak tanımlanan Marx gibi insanlar. Ya da eşi tarafından uslanmaz bir kumarbaz olduğu ve kaleminden zehir aktığı söylenen Lenin. ‘Onları meyvelerinden tanıyabilirsin.’ Komünizm milyonlarca masumu katletmiş, ülkeleri batırmış, yalan ve korkuyla hüküm sürmüştür. Bunun iyi yönü nerede?”

Patrascanu “Parti doktrininin mantığını” savundu.

Ona doktrinlerin o haliyle bir anlam taşımadıklarını söyledim. “Saygın isimler altına sığınarak iğrenç eylemler gerçekleştirilebilir. Hitler de, Lebensraum (yaşama alanı) ideali uğruna mücadele etmekten söz ederek kitlesel katliamlar gerçekleştirdi. Stalin ise, ‘İnsanlara çiçek gibi bakmalıyız’ diyerek kendi karısını ve sizin karınızı öldürdü.”

Patrascanu sözlerimden rahatsız olmuş görünüyordu, buna rağmen içtenlikle, “Uzun vadeli planımız dünyayı komünistleştirmektir. Bizimle yolun sonuna dek gitmeye gönüllü küçük bir kitle var, ancak kendilerine ait nedenlerle geçici bir süre bizimle birlikte olacak kişileri daima bulabiliriz. İlk önce Naziler’e karşı müttefiklerle işbirliği yapan Romanya Kralı ve soylu sınıfı vardı. Amaçlarımıza hizmet ettikten sonra onları ortadan kaldırdık. Ortodoks kilisesini vaatlerle ele geçirdik, onu yok etmek üzere alt mezhepleri kullandık. Küçük çiftçileri toprak sahiplerine karşı, ardından yoksul köylüleri zengin çiftçilere karşı kullandık; şimdi hepsi bize hizmet edecekler. Bunlar hep Lenin’in taktikleridir ve sonuç getirirler!” dedi.

“Herkes tüm yol arkadaşlarınızın geçmişte hapse atıldığını, idam edildiğini ya da bir şekilde ortadan kaldırıldığını biliyor. İnsanları kullandıktan sonra kaldırıp atmaya nasıl devam edebiliyorsunuz?” diye sordum.

Patrascanu gülerek, “Çünkü onlar aptallar. Örneğin, I. Dünya Savaşı’ndan on yıl sonra ünlü Bolşevik düşünür Bukharin, Troçki’nin, silahlı gücüyle bir dünya devrimi yapma planlarına karşı geldi. Kapitalist ülkelerin birbirlerine saldırmasını beklemenin ve kazanan tarafla birlik olarak, mağlup ülkelerin paylaşılmasında aslan payının alınmasının daha iyi olduğunu savundu. Bu olağanüstü bir kehanetti, ancak kimse ciddiye almadı. Eğer Batı dünyası, bunun sonucunda Avrupa’nın yarısının ve Asya’nın üçte ikisinin Komünist olacağını bilseydi, son savaş asla yapılmazdı. Bizler şanslıyız, çünkü düşmanlarımız iddialarımızı dikkate almıyor; kitaplarımızı okumuyor, bu nedenle açıkça konuşabiliyoruz” dedi.

Bu iddiasındaki bir kusura dikkatini çekerek şöyle dedim: “Anlamıyor musunuz Patrascanu? Siz insanları nasıl kullanıp attıysanız, kendi yoldaşlarınız da sizi öyle kullanıp attı. Lenin’in doktrinlerinin şeytani mantığına karşı körleştiniz mi?”

Patrascanu’nun acısı ilk kez yüzüne vurdu: “Fransız devriminde Danton giyotine götürülürken locada Robespierre’i gördü ve haykırdı: ‘Sen de beni takip edeceksin!’ Sizi temin ederim –onlar da– Ana Pauker, Georgescu, Luca ve diğerleri de benim yolumu izleyecek.”

Gerçekten de üç yıl içinde onu izlediler.

O gece daha fazla konuşmadık. Saat ondan sonra kapı açıldı ve yeni ismimle çağırıldım. Dışarıda üç kişi bekliyordu. Sonradan isminin Appel olduğunu öğrendiğim bir tanesi giyinmemi söyledi. Patrascanu paltomu da giymemi, böylelikle darbelerden korunabileceğimi fısıldadı. Gözlerim kapatıldı ve görmediğim bir koridordan geçerek bir odaya girdim. Ardından gözlerimi açtılar.

Gözlerimi adeta kör eden güçlü bir ışığın tam karşısına oturtuldum. Karşımda belirsiz bir gölge seçebiliyordum. Bir süre sonra beni sorguya çekecek kişinin, polis müfettişiyken Komünistler’e bilgi sızdırdığı için başı belaya giren ve şimdi de sorgu yargıcı göreviyle ödüllendirilen Moravetz olduğunu fark ettim.

“Vasile Georgescu, masada kağıt kalem var. Sandalyenizi yanaştırın. Yaşantınızı ve neler yaptığınızı lütfen yazın” dedi.

Onu özellikle neyin ilgilendirdiğini sordum.

Moravetz alaycı bir ifadeyle kaşlarını kaldırarak, “Bir rahip olarak birçok itiraf dinlemişsinizdir. Biz de sizi buraya itiraf etmeniz için getirdik” dedi.

İman ettiğim güne dek yaşantımın kısa bir özetini yazdım. Sonra bu yazdıklarımın Parti yetkililerin dikkatini çekip etkileyebileceğini düşünerek ayrıntılı biçimde –onlar gibi ateist olan birinin– gözlerinin gerçeğe nasıl açıldığını anlattım. Bir saatin sonunda Moravetz kağıdı aldı, “Bu gece için yeter” dedi. Hücreme geri döndüm, Patrascanu uyuyordu.

Rahatsız edilmeden birkaç gün geçirdim. Komünistler, polis yöntemlerinin aksine, tutuklunun ilk şokla konuşmasını beklemez, olgunlaşmasını beklerler. Sorgulamayı yürüten kişi isteğini açık etmez, avına sinsice yaklaşarak onda suç ve endişe duygularının gelişmesini bekler. Kişi neden tutuklandığını düşüne dursun, gerilim sürekli ertelenen duruşma, idam mangasının teybe alınmış sesi, diğer tutukluların çığlıkları gibi diğer öğelerle arttırılır. Kişi artık doğru düşünemeyecek duruma gelir. Yaptığı hatalar birbirini izler, ta ki bitkinlikten suçunu kabul edene dek. O zaman sorgulamayı yürüten kişi, mahkûmun halinden anlarmış gibi davranmaya başlar. Tutuklu suçlu olduğunu ve cezayı hak ettiğini kabul ettiği takdirde, ona bu sıkıntılı durumunun sona erebileceğine dair umutlar vermeye başlar. Birkaç gün sonra Appel geri döndü ve sayısız sorgulamaların ilki başladı.

Bu kez Appel tarafından bodrum katına götürüldüm. Bana bir sandalye ve cebinden çıkardığı şekerlemeyi uzattı. Bir diğer kişi not alıyordu. Appel ifademi inceledi ve kişinin düşüncesinin ait olduğu sınıfa göre biçimlendiğinden, proleter bir kökenden gelmemem nedeniyle benim de birtakım gerici görüşlerim olması gerektiğini bildirdi. Appel’in de proleter sınıfa ait olmadığına kuşkum yoktu, hiçbir önemli Parti düşünürünün bu anlamda birer “emekçi” olmadığına dikkat çektim. Marx bir avukatın oğluydu, Engels’in babası mülk sahibiydi, Lenin ise soylular sınıfına aitti. Sınıf, tek başına kişinin düşüncelerini etkilemezdi.

Appel sözümü kesti: “Bay Teodorescu ile ne tür ilişkiler içindeydiniz?

“Birçok Teodorescu tanıyorum, hangisini kast ediyorsunuz?”

Appel beni yanıtlamak yerine Kutsal Kitap ve Yeşaya’nın Mesih’in gelişine dair peygamberlikleri üzerine konuşmaya başladı. Söz arasında, ansızın kitaplarımın Rus askerlerine dağıtımında ya da Dünya Kiliseler Konseyi adına yaptığım çalışmalara yardımcı olan kişilerin adlarını sıralıyordu. Appel son derece kibar ve ısrar etmeyen bir tutum sergiliyordu. Ani sorularına verdiğim tepkiler yanıtlarımdan daha fazla ilgisini çekiyordu. Bu tutumuna bir anlam veremiyordum. Bir saatin sonunda şaşkınlık içinde hücreme geri döndüm.

Patrascanu oyalanmak amacıyla bana Parti’nin Romanya’daki Hıristiyanlık’ı kökünden yok etme tasarılarını anlatmaya başladı. Ana Pauker, Georgescu ve diğer Merkez Komite üyeleri, Patrik Justinian ile gizli bir toplantı yapıp, onun bu amaca iyi bir şekilde hizmet edeceğine karar vermişti.

“Justinian’ın Tanrı’yla hiçbir ilgisi yoktur. İhtiyar Nicodim ise son günlerini yaşıyor. Savaşın başında sürüsüne yedi başlı Bolşevik canavarına karşı mücadele etmeleri gerektiğine dair buyruklar veren, ama Hitler’le aramız açıldığında sürüsünü Nazi canavarına karşı Kızıl Ordu’yla savaşmaya zorlayan bir kişiye saygı duyulabilir mi? Nicodim işte böyle yaptı; bunu bütün ülke biliyor. Kilisenin prensleri ve diğerleri de ondan daha az kötü değiller. Onlarla bir yere varılamaz!”

Kendisine cezaevinden umduğu gibi kısa sürede çıkamazsa, daha örnek alınacak Hıristiyanlar’la da tanışma fırsatını bulacağını söyledim.

“Patrik Nicodim iyi insan, ancak çok yaşlı ve yorgun. Ne Justinian’ı ne de aynı yola zorla sokulmuş diğerlerini yargılayabilirim. Bu, adeta güzel bir kızdan yararlanıp ardından onu iffetsizlikle suçlamak gibi bir şey olur.”

Bu tarz bir çıkışın, cinsellik konularında kabaca konuşmayı yeğleyen Patrascanu’nun dikkatini çekebileceğini düşünüyordum. Ona Hıristiyan sevgisinin ne olduğunu anlatmaya çalıştım. Kendisini sıkıntılarına öylesine kaptırmıştı ki, ilk önce beni dinlemedi. Ancak okumayı seven bir kişiydi ve okuyacak bir şeyi yoktu, bu yüzden oyalanmak için benimle tartışmaya başladı. Din konusunda, “Ben bunların hepsini okulda okudum. Dua ederdim, ancak sonradan vazgeçtim” dedi.

“Neden?” diye sordum.

“Sizin Mesih’iniz çok fazla şey istiyor. Özellikle, kişi gençken.”

“Ben kendim İsa Mesih’in insandan bir şey istediğini asla düşünmedim. Oğlum Mihai küçükken ona, doğum günümde bana bir hediye alması için para verirdim. İsa Mesih de sahip olmamızı istediği erdemlerle bizi ödüllendirir ve bizi daha iyi kişiler yapar. Siz belki de din konusunda iyi öğretmenlere rastlamamışsınız.”

“Belki de. Onlara sık rastlanmıyor.” Patrascanu esneyerek ayağa kalktı, “Ayrıca Hıristiyanlık’ta kabul edemeyeceğim o kadar çok şey var ki.”

“Örneğin?”

“Alçakgönüllülük, özellikle de zorbalığa baş eğmek. Aziz Pavlus’un Romalılar’a Mektubu’nu örnek al. Orada tüm yetkinin Tanrı tarafından verildiğini söyler. Bu nedenle itaat etmemiz, vergilerimizi ödememiz, zorbalıklara boyun eğmemiz gerektiği bildirilir – üstelik dünyaya Neron’un hakim olduğu bir dönemde!”

“Kutsal Kitap’ı yeniden okursanız devrimci bir ateşle dolu olduğunu göreceksiniz. Yahudi kölelerin firavuna karşı ayaklanmalarıyla başlar; Samuel, Yael, Yehu ve diğer birçok kişinin zorbalığa karşı başkaldırıyla sürer. Daha ileriye gitmeden önce kendine, Tanrı tarafından onaylanmış bu yetkinin, yönetimin başına nasıl geldiğini sor. Genellikle bu bir ayaklanma sonucu olur – yani yetkiye itaat etmek demek, başarılı bir devrim yapmış olanlara itaat etmek demektir. Amerikan Başkanı Washington da İngilizler’i devirerek başa geçmişti.”

Patrascanu, “Yani Lenin’in Çarları devirdiği gibi” diye yanıt verdi.

“Ama o daha korkunç bir şiddet dönemi başlattı. Komünist zorbalığına son verip ülkeye özgürlüğü getirecek bir kişi elbet bir gün çıkacaktır. O kişi Tanrı’nın yetkilendirdiği kişi olacaktır. O zaman ona itaat etmeliyiz. Kutsal Yazılar’daki asıl öğreti zorbalara baş eğmemiz gerektiği değil, başarı şansı olmayan başkaldırılarla gereksiz yere kan dökülmesini önlemektir.”

Patrascanu, “Sezar’ın hakkı Sezar’a verin” sözlerine ne diyeceksiniz? Bu sözleriyle İsa Mesih, Yahudiler’i Romalı zorbaya baş eğmeye teşvik ediyordu elbette, değil mi?” diye sordu.

“İlk Sezar bir zorbaydı – Roma’da bile. Kendi kendini diktatör ilan eden bir generaldi. Ondan sonra başa geçenlerin, zor kullanılarak bir Roma sömürgesi yapılmış Filistin üzerinde –tıpkı Ruslar’ın bu ülkede oldukları gibi– hiçbir hakları yoktu. İsa Mesih’in sözleri açıkça şunu kastediyor: ‘Sezar’ın hakkını Sezar’a –gerisine atacağınız bir tekme ile– verin ve onu dışarı atın.”

Patrascanu bu sözlerime kahkahayla karşılık verdi. “Eğer her rahip Kutsal Kitap’ı sizin gibi açıklasaydı, çok geçmeden daha iyi bir anlaşma noktasına varırdık.”

Oysa ben bundan pek emin değildim.

Bir gece, ona Hıristiyan inancının özünü kısaca anlatmamı istedi. Ona İznik İnanç Bildirgesi’ni ezberimden okudum. “Ama bunun karşılığında siz de bana Komünist bildirgesi aslında nedir anlatmalısınız” dedim.

Patrascanu bir süre düşündü ve, “Biz Komünistler tüm dünyaya egemen olacağımıza inanıyoruz” dedi. Bu sözlerin ardından kirli yatağına uzandı.

Patrascanu ertesi sabah hücreden alındı. Onu bir daha hiç görmedim. Birlikte geçen son haftada oldukça yakınlaşmıştık. Sözlerimin onu oldukça etkilediğinin farkındaydım, ancak bunu kabul etmek işine gelmemişti. Başına neler geldiğini ancak yıllar sonra öğrenebildim.

Bir sonraki sorgulayıcım olan Vasilu ağzının içinden konuşmayı seven ufak tefek bir adamdı. Bana elindeki bir listeden sorular yöneltmeye başladı. İlk sorusu en zoruydu: “Tanıdığınız herkesin ismini, nerede tanıştığınızı ve aranızdaki ilişkinin ne olduğunu sırayla yazın.” Korumam gereken birçok dostum vardı, ama polis onları gizlemeye çalıştığımın farkına vardığı takdirde üzerlerindeki şüphe iki kat daha artacaktı. Duraksamam üzerine Vasilu, “Seçmece yapma, “herkesi” yaz!” diye tersledi.

Başlangıç olarak kilise cemaatimdeki kişilerin ve bilinen yardımcılarımın isimlerini yazdım. Bu liste birkaç sayfayı kapladı. Ayrıca aklıma gelen tüm Komünist Parlamento üyelerinin ve tanıdığım tüm muhbirlerin adlarını ekledim.

Vasilu, “İkinci sorum: Devlete karşı gelecek neler yaptığını sıralamanı istiyorum!”

“Ne ile suçlanıyorum?”

Vasilu masaya vurdu. “Neler yaptığını biliyorsun! Haydi hepsini itiraf et. İşe Ortodoks meslektaşların Peder Grigoriu ile ilişkilerini ve onun hakkındaki düşüncelerini yazarak başlayabilirsin. Durma, sadece yazmaya devam et!”

Din adamlarına sürekli olarak birbirlerine dair sorular yöneltilirdi. Yani Protestanlar’dan Ortodoks rahipler hakkında, Katolikler’den Adventistler hakkında bilgi vermeleri istenirdi. Böylelikle mezhepler arası rekabet körüklenirdi. Tutuklunun yazdığı herhangi bir şey onu tuzağa düşürmek için kullanılabilirdi. Tutukluya, “Kısaltılmış isminle imzala, buradaki uygulama böyle” denirdi. Farklı isimlerle imzalatılan birkaç ifadeden sonra, kendisinden bir dostunu ihbar etmesi istenirdi. Bunu yapmadığı takdirde sahte isimlerle ifade vermiş bir muhbir olduğunun ilan edileceği bildirilirdi. Bu tehdit sayesinde birçok muhbir kazanmışlardı. Sorgulamalar arasındaki uzun sessiz bekleyişlerde, yeni sorular hazırlanırken kişi daha önceden neleri anlatıp, neleri gizlediğini hatırlamak için büyük çaba gösterirdi. Sorgulamaya genellikle iki kişi katılırdı ve soruları ellerindeki listeden okurlardı. Biri dışarı çıkarsa, diğeri o dönene dek hiç konuşmazdı. O ilk dönemlerde, sorgulamayı yürütenlerden bazıları bir şekilde yaşamlarını kazanmak zorunda olan yeterince dürüst insanlardı. Böylelerinden biri, arkadaşı dışarı çıktığında, bana hakkımda yapılmış olan ihbarları gösterdi. Bunlardan bazıları güvendiğim kişiler tarafından imzalanmıştı – onlara ne kadar şiddetli bir baskı yapıldığını tahmin edebiliyordum.

Uzun bir sorgulama sürecinin başındaydım. Tutuklu sayısı çok fazlaydı, buna karşın sorgulayacak vasıflı eleman sayısı yetersiz kalıyordu. Bu yüzden Sovyet yöntemleriyle sürekli eleman yetiştirilmekteydi. En azından, kendimi sorguya hazırlayacak zamanı buluyordum. Bir gün saçım kesilirken, berber fısıltıyla karım Sabina’nın iyi olduğunu ve çalışmalarını sürdürdüğünü bildirdi. Bu haber beni tarif edilemez derecede rahatlattı. Sabina’nın da tutuklanmış olabileceğini, oğlumuz Mihai’nin ise açlığa ya da komşuların merhametine terk edildiğini düşünmüştüm. Artık ruhsal özgeçmişimle ilgili olarak beni sorgulayanlara istedikleri kadar bilgi vermeye hazırdım. Diğer konularda ise elimden geldiğince az bilgi verdim. Bir dostumun geçmişte Batı bloğuna yaptığı bir geziden bahsetmek bile, onun ve ailesinin tutuklanma ve işkence görmesine neden olabilirdi.

Sorgulanmam aylarca sürdü. Komünist idealler kişinin beynine aşılanmadan önce kişiden suçlu olduğunu kabul etmesi beklenirdi. Bu ideallerin köklenmesi ise tamamen Parti’nin gücü altında olduğunuzu kabul ettikten ve geçmişinizin tüm ayrıntılarını açıkladıktan sonra gerçekleşirdi.

Romanya’daki yaşamın dört “oto”dan oluştuğu söylenir. Çalıştığınız işyerinde düzenli olarak kaydedilen “Otokritik”, sizi Gizli Polis tarafından sorgulanmaya götüren “Otomobil”, sizi yazmaya zorladıkları “Otobiyografi”, son olarak da “Otopsi”.

İleride işkence göreceğimi bildiğimden, dostlarımı ele vermek yerine kendimi öldürmeye karar verdim. Bir Hıristiyan için ölümün İsa Mesih’le buluşmak olduğuna inandığımdan, vicdanen tereddüt etmiyordum. O’na durumumu anlattığımda, beni anlayacağından emindim. Eğer Azize Ursula, manastırını yağma eden barbarlara karşı bekaretini kaybetmektense kendini öldürmeyi yeğlemişse, benim de dostlarımı koruma görevim, yaşamdan daha değerliydi.

Kimsenin intihar planımın farkına varmaması gerekiyordu. Gardiyanlar düzenli olarak hücreleri denetliyor, kesici alet ve benzeri şeyler arıyorlardı. Bir sabah viziteye çıktığımda doktora, sürekli uykusuzluk çekmem nedeniyle sorularda istenilen tüm ayrıntıları anımsayamadığımı ve bu nedenle tam yanıtlar veremediğimi söyledim. Doktor bana bir uyku ilacı verdi. Gardiyan her akşam ilacı yuttuğumdan emin olmak için başımda bekliyordu. Aslında hapı yutarmış gibi yapıp dilimin altında saklıyordum. Biriktirdiğim hapları nerede saklayacağım da sorun oldu. Onları üzerimde taşıyamazdım – bana her şey olabilirdi. Şiltemin arasına koyamazdım, çünkü her sabah silkelenip katlanması gerekiyordu. Patrascanu’dan kalan şilteye ufak bir delik açıp, hapları samanların içine saklamaya başladım.

Ayın sonunda otuz hap birikmişti. Hapların varlığı işkence altında konuşacağım korkusu için rahatlatıcıydı, fakat onları düşündüğümde ruhumu derin bir karanlık kaplıyordu. Yaz mevsimi gelmişti. Sokaktan dış dünyanın sesleri geliyordu – bir tramvayın çıkardığı sesler, şarkı söyleyen bir kız, çocuklarına seslenen anneler. Havada uçuşan tohumlar içeri girip yavaşça hücremin beton zeminine düşüyordu. Tanrı’ya ne yapmakta olduğunu sordum? O’nun hizmetine adanmış olan yaşamımı neden sona erdirmeye mecbur edilmekteydim? Bir akşam küçük penceremden dışarı baktığımda, kararmakta olan gökyüzünde ilk yıldızın ışığının belirdiğini gördüm. Bize ulaşana dek, belki de görünüşte “anlamsız” gibi gelen, milyarlarca yıllık bir yolculuk yapan bu ışığı, Tanrı’nın göndermiş olduğu düşüncesi beni kendime getirdi. Bu ışık, işte şimdi hücremin penceresinden içeri süzülerek beni teselli ediyordu.

Ertesi sabah gardiyan geldi ve içinde sakladığımı haplarla birlikte yedek şilteyi alıp bir başka mahkûma götürdü. Önce biraz üzüldüm. Ama daha sonra güldüm ve haftalar boyunca hiç yaşamadığım bir dinginlik hissettim. Tanrı intihar etmemi istemiyordu ve gelecekteki sıkıntılara dayanma gücümü O sağlayacaktı.

Bana Gizli Polis’in sabırlı olduğu söylenmişti. Ama artık sonuç alma zamanı da gelmişti. Beni sorgulayan ünlü sorgu yargıcı Albay Dulgheru bu konuda asla başarısız olmamıştı. Sakin ama tehditkâr bir şekilde, ellerini masasının üzerine koymuş oturuyordu. “Bizimle oyun oynuyorsunuz!”

Dulgheru savaştan önce Sovyet Elçiliği’nde çalışmıştı. Daha sonra Faşistlerle birlikte çalışmış, gözaltına alınmış, tutuklanmış, bu arada Gheorghiu-Dej ve diğer tutuklu Komünistler’le yakınlık kurmuştu. Sert mizacı, zekası ve acımasızlığıyla dikkatleri çekmişti. Şimdiyse insanların ölümüne ve yaşamına karar vermekle yetkilendirilmişti.

Albay Dulgheru beni Rusya’ya Kutsal Kitap sokmaya çalışırken yakalanan bir Kızıl Ordu askeri konusunda sorguya çekmeye başladı. Soruşturmamın o evresine dek sorgulayıcıların Ruslar’a yönelik çalışmalarım hakkında hiçbir bilgileri yokmuş gibi görünmüştü. Yakalanan asker beni ele vermemiş olsa da, onunla tanıştığımız ortaya çıkmıştı. Şimdi her sözcüğüme çok dikkat etmem gerekiyordu, çünkü o genci kendim Bükreş’te vaftiz etmiş ve kampanyalarımızda görevlendirmiştim.

Dulgheru sorularında çok ısrarcıydı. Önemli bir şeyin kokusunu aldığını düşünüyordu. Bunu izleyen haftalar boyunca türlü yollarla direncimi kırmaya çalıştılar. Hücremdeki yatağı kaldırdılar, bir sandalye üzerinde kestirmeye çalışıyordum. Dakikada iki kez kapıdaki izleme deliğinin kapağı gürültüyle açılıyor, bana bakan gardiyanın gözleriyle karşılaşıyordum. Uyukladığımda içeri girip tekmeyle beni uyandırıyordu. En sonunda zaman kavramını yitirdim. Bir gün uyandığımda kapının aralık olduğunu fark ettim. Koridordan hafif bir müzik sesi mi geliyordu yoksa ben mi öyle sanıyordum? Birden müzik kesildi, yerini hıçkıran bir kadın sesi aldı. Sesin sahibi çığlık atmaya başladı. Bu, eşim Sabina’ydı!

“Hayır! Hayır! Lütfen beni tekrar dövmeyin. Artık dayanamıyorum!”

Çıplak tenin üzerinde yankılanan kamçı sesini duyabiliyordum. Çığlıkları gitgide şiddetlendi. Vücudumun her yanı dehşetten gerilmişti. Ses yavaşça iniltilere dönüşerek kesildi. Sonunda her yeri tam bir sessizlik kapladı. Tüm duyularım uyuşmuştu; ter içinde titreyerek kalakaldım. Daha sonra bunun bir teyp kaydı olduğunu, her tutuklunun da yakaran sesin kendi eşine ya da sevgilisine ait olduğunu zannettiğini öğrendim.

Dulgheru kibar bir zalimdi. Bu özelliğini birlikte çalıştığı Sovyet diplomatlarından edinmişti. “İşkence emrini üzüntüyle veririm” dedi. Cezaevlerindeki en üst yetkili olması nedeniyle istediği an hücreme gelip sorguma devam edebiliyordu. Her sorgulama saatlerce uzuyordu. İngiliz Kilisesi Heyeti’yle ilişkimi sordu. O ülkede ne yapmıştım? Kendisine Westminster Katedrali’ni görmeye gittiğimi söyledim. Bu yanıtıma daha da öfkelendi.

“Biliyorsunuz, bir devrim karşıtı olarak şu an infaz edilme emrinizi verebilirim!”

“Albay, size bir şeyi deneme fırsatı veriyorum. Beni kurşuna dizdirebileceğinizi söylüyorsunuz. Bunu yapabileceğinizi biliyorum. Elinizi yüreğimin üzerine koyun. Eğer hızla çarptığını hissederseniz, bu korktuğumu gösterir ve bilirsiniz ki Tanrı ve sonsuz yaşam yoktur. Fakat eğer yüreğim sakince çarparak adeta, ‘İşte, çok sevdiğim O’na kavuşuyorum’ diyor gibiyse, yeniden düşünmeniz gerekir. Tanrı ve sonsuz yaşam vardır!”

Bana sert bir tokat attı, ancak hemen ardından kendini kaybettiği için pişman oldu.

“Ahmak adam! Tümüyle elimdesin –Kurtarıcın ya da ne isimle çağırıyorsan, O bile senin için hiçbir şey yapamaz– bunu anlamıyor musun? Bir daha Westminster Katedralini asla göremeyeceksin!”

“O’nun adı İsa Mesih’tir. O isterse beni özgür kılabilir ve Westminster Katedralini de tekrar görebilirim!”

Dulgheru öfkeyle köpürdü, nefesi kesilmiş gibiydi, “Nasıl isterseniz. Yarın Yoldaş Brinzaru ile tanışacaksınız.”

Bu gelişmeyi bekliyordum. Brinzaru Albayın yardımcısıydı ve işkence gereçlerinin olduğu bölümün başındaydı. İri ve uzun kıllarla kaplı kollarıyla bir gorili andırıyordu. İsmi bile tutukluları korkutmak için diğer sorgulayıcılar tarafından kullanılırdı. Çağdaş Rus şairi Voznesensky şöyle yazar: “Sayısız ıstıraplarla dolu şu günlerde, kişinin kalpsiz olması gerçekten büyük bir talih.” Brinzaru da bu şekilde şanslı sayılırdı. Bana işkence araç gereçlerini tanıttı. “İçlerinde beğendiğiniz bir şey var mı? Biz burada demokratik olmayı severiz.”

Bana en sevdiği işkence aletini gösterdi – kalın siyah bir cop. “Etiketini oku!” dedi. Etikette “Amerikan Malı” yazıyordu.

Sararmış dişlerini göstererek, “Bu aletleri Amerikalı dostların bize sağlıyor” dedi. Sonra da bu konuda düşünmem için beni hücreme gönderdi.

Gardiyan bana Brinzaru’nun savaştan önce önemli bir politikacının evinde çalışmış olduğunu ve hatta aileden biri gibi kabul edildiğini anlattı. Daha sonra Komünistler başa geçince, Gizli Polis teşkilatında üst mevkilere atanmıştı. Bir gün karşısına sorgulanmak üzere yanında çalışmış olduğu politikacının genç oğlunu getirmişlerdi. Delikanlı milliyetçi bir hareket başlatmaya çalışmıştı. Brinzaru gence, “Bebekken seni dizlerimde sallardım!” demişti. Daha sonra da ona işkence edip kendi elleriyle öldürmüştü.

Ancak her nedense Brinzaru’dan beklemekte olduğum dayak gelmedi. Gece devriyesinde izleme kapağını açıp bir süre beni izledi. “Hâlâ orada mısınız, Georgescu? İsa Mesih bu gece ne yapıyor?”

Ona, “Senin için dua ediyor” dedim. Yanıt vermeden gitti.

Ertesi gün yeniden geri geldi. Onun gözetimi altında yüzüm duvara dönük, kollarım başımın üzerinde hafifçe birleşmiş bir şekilde durmam emredildi. Brinzaru gitmeden önce gardiyana, “Öylece ayakta dursun” dedi.

En sonunda işkence başladı. Fazlaca ayrıntıya girmek istemiyorum, fakat bu gibi uygulamalar bütün Gizli Polis cezaevlerinde yaygın olduğu için anlatılması gerektiğini düşünüyorum. İlk önce saatlerce ayakta tutuldum. Kollarım uyuştu ve bacaklarım ilk önce şişip, sonra titremeye başladı. Yere yıkıldığımda, ağzıma bir yudum su ve bir parça ekmek verilerek tekrar ayağa kaldırıldım. Nöbetçilerim sürekli olarak değiştiriliyordu. Bazıları aşağılayıcı ve uygunsuz pozisyonlarda durmamı emrediyordu. Bu işkence, çok kısa aralıklar dışında, günler ve geceler boyunca sürdü. Bakabileceğim sadece bir duvar vardı.

Kutsal Kitap’ta sözü edilen duvarları düşündüm ve Yeşaya kısmından beni hüzünlendiren bir ayeti anımsadım: Rab, İsrail’in günahları yüzünden Kendi halkıyla arasında bir duvar oluştuğunu söyler. Hıristiyanlık’ın başarısızlıkları, Komünistler’in zafer kazanmasına izin vermişti ve bu nedenle önümdeki duvar oluşmuştu. Ardından bir ayet daha anımsadım: “Seninle surları aşarım, Tanrım.” Ben de önümdeki bu suru aşıp, Tanrı’yla paydaşlıkta bulunacağım ruhsal aleme geçebilirdim. Kenan ülkesinden geri dönen ve kentlerin büyük ve yüksek surlarla çevrili olduğunu haber veren öncüleri hatırladım. Ancak Tanrı’nın iradesiyle Eriha’nın surları nasıl yıkıldıysa, benim duvarım da öyle yıkılacaktı. Acı dayanılmazlaştığında, Ezgiler Ezgisi’nden bir ayeti kendime söylüyordum, “Sevgilim ceylana benzer, sanki bir geyik yavrusu. Bakın, duvarımızın ardında duruyor.” İsa Mesih’in duvarın arkasında durarak, bana güç verdiğini düşünüyordum. Musa, dağda asasını yukarıda tuttuğu sürece seçilmiş halkının zafer kazanacağını anımsadım. Belki çektiğimiz bu acılar da, Tanrı’nın halkına kendi savaşlarında zafer kazandırıyordu.

Binbaşı Brinzaru ara sıra gelip, onlarla işbirliği yapıp yapmayacağımı soruyordu. Bir gün ben yerde yatarken, “Haydi kalk, acele et! Sonunda Westminster Katedralini görmene izin vermeye karar verdik” dedi.

Gardiyan, “Yürü!” diye emretti. Ancak ayaklarım davul gibi şişmişti, ayakkabılarımı giyemedim. “Haydi, çabuk ol, yürümeye devam et! Dışarıdan seni izleyeceğim!” diye bağırıyordu.

Hücrenin duvarları toplam on iki adımdı. İlk duvar dört adım, ikinci duvar iki adım, sonraki duvar dört, diğeri ise iki adım... Yırtık çoraplarımla zorlukla sendeleyerek ilerledim. İzleme kapağı açıldı. Gardiyan, “Daha hızlı!” diye bağırıyordu. Başım dönüyordu. “Daha hızlı, yoksa dayak yemek mi istiyorsun?” Acıyla bir duvara çarptım. Akan terlerim gözlerimi yakıyordu. Sürekli olarak hücrenin içinde dönerek yürüyordum. İzleme kapağının sesi duyuldu. “Dur, geri dön! Yürü!” Ters istikamete dönerek tekrar yürümem emredildi. “Daha hızlı!” Sendeledim ve kendimi toparladım. “Yürümeye devam et!” Yere düştüğümde kalkmaya çalışırken gardiyan dirseğime copla vurdu. Acı o kadar fazlaydı ki tekrar yere yıkıldım. “Haydi kalk! Haydi yürü! Burası talim alanın!”

Tutukluların neredeyse tamamı “talim alanı” ya da “manej” (atların eğitiminin yapıldığı yer) diye bilinen bu uygulamadan geçmek zorundaydı. Bir bardak su ya da bir lokma ekmek verilene dek, saatlerce yürümek zorunda bırakılırdınız. Susuzluk açlığı bastırırdı. Bu, bacakların kızgın demirlerle dağlanmasından daha beterdi. Yerde birkaç saatlik yarı baygın bir uykudan ya da birkaç dakikalık bir dinlenmeden sonra tekrar yürümek zorunda kalmak en korkuncuydu. Kaskatı kesilen eklemler, sızlayan adaleler ve parçalanmış ayaklar bedenin ağırlığını taşıyamazdı. Duvarlara tutunmaya çalışırken nöbetçiler size haykırarak emirler verirdi. Artık ayakta duramaz hale gelince, emekleyerek devam ederdiniz.

“Manej”de kaç gece geçirdiğimi hatırlamıyorum. Hareket ettikçe gardiyanlarım için dua etmeye başladım. Ezgiler Ezgisi’nde, Mesih’in Gelini’nin, Damat için ettiği kutsal dansın anlatıldığı o bölümü düşünüyordum. Kendi kendime, “Adeta İsa Mesih’e duyduğum o ilahi sevgiyle dans ediyormuşçasına zarafetle yürümeye çalışacağım” dedim. Bir süre için başarılı oldum. Eğer kişi gerekli kararlılığı gösterirse yapması gerekenler konusunda başarılı olur; böylelikle en zorlu denenmeler bile kolaylaşır. Manej’de dönüp durdukça çevremdeki her şeyin de etrafımda döndüğünü sanıyordum. Artık bir duvarı diğerinden ya da kapıdan ayırt edemez olmuştum; ilahi sevginin iyi ve kötü arasında ayırım yapmadan herkesi kucaklayabilmesi gibi.

Gardiyan gözlerimi bağlayıp, yeni bir sorgulama odasına götürüldüğümde aslında bir aydır hiç uyku uyuyamamıştım. Burası geniş ve boş bir odaydı. Masanın çevresinde üç ya da dört kişi oturuyordu. Yüzüme tutulan reflektörlerin parlak ışığı nedeniyle kim olduklarını seçemiyordum. Ellerim kelepçeli, çıplak ayakla önlerinde durdum. Üzerimde sadece kirli ve yırtık bir gömlek vardı. Aynı sorular tekrarlandı. Aynı cevapları verdim. Bu defa aralarında bir kadın vardı. Bir ara tiz bir sesle, “Doğru dürüst cevaplamazsan, seni askıya alacağız” diye bağırdı. En son 300 yıl önce İngiltere’de kullanılmış olan bu alet, Parti’nin işkence yöntemleri arasına katılmıştı. Onlara şöyle dedim, “Aziz Pavlus, Efesliler’e Mektup’ta, ‘İsa Mesih’in olgunluk düzeyine erişebilmek için elimizden gelen çabayı göstermemiz’ gerektiğini söyler. Eğer beni askıya alacaksanız bu benim amacıma yardımcı olacaktır.” Kadın görevli masaya öfkeyle vurdu, keskin reflektör ışıklarının ardında kendi aralarında bir şeyler tartışıyorlardı. Bazen hazır bir cevap, gelecek olan darbeyi farklı bir yöne çevirebilir. Beni “askıya” almadılar; onun yerine, “Engizisyona” geri döndük ve “bastinado” diye adlandırılan falakaya götürüldüm.

Başka bir hücreye götürüldüm. Başıma bir başlık geçirdiler. Yere çömelip kollarımı dizlerimin çevresinde kavuşturmam emredildi. Dirseklerimin ve dizlerimin altından bir metal çubuk geçirildi ve bir sehpaya kaldırıldım. Başım aşağı sarkık, ayaklarım ise yukarı bakıyordu. Tabanlarıma falakayla vurulurken birisi başımı aşağıya tutuyordu. Her darbe adeta bir patlama gibiydi. Bazıları kalçalarıma ve belkemiğimin alt kısmına rastlıyordu. Bayıldığımda soğuk suyla uyandırıyorlardı. Her seferinde istedikleri isimlerden birini onlara verirsem falakaya son vereceklerini söylüyorlardı. Falaka sona erdiğinde o kadar bitkindim ki, beni hücreme taşımaları gerekti.

Cezaevinin planını öğrenmemem için her falakaya götürülüşümde gözlerim bağlanıyordu. Falaka sırasında gözlerimdeki bu bağ bazen çıkarılmıyordu. Darbenin geldiğini fark ettiğinizde kendinizi kasarak buna hazırlanabilirsiniz. Ancak gözleriniz kapalı, darbenin nereye ya da ne zaman ineceğini bilmemek korkuyu iki kat daha arttırıyordu.

Bunun dışında farklı işkenceler gördüm. Brinzaru’nun naylon bir kamçısı vardı. Birkaç darbeden sonra kendimi kaybediyordum. Bir kez boğazıma bir bıçak dayayıp Brinzaru her şeyi itiraf etmemi ve hayatta kalmak istiyorsam konuşmamı haykırdı. İki kişi beni tutuyordu. Bıçağın derimi deldiğini hissettim. Uyandığımda göğsüm kanla kaplıydı. Boğazıma sokulan bir huniyle midem adeta patlayacak hale gelene kadar su verildi, ardından da gardiyanlar üzerime çıkıp beni tekmeledi. İki kurt köpeğinin bulunduğu bir hücreye koyuldum. Bu köpekler aldıkları eğitim nedeniyle en ufak bir hareket karşısında hamle yapıp hırlıyor, fakat ısırmıyorlardı. Yakın bir yere bir parça ekmek konulurdu, ancak tutuklu onu almak için hareket etmeye cesaret edemezdi. Zamanla, köpeklerin saldırmayacaklarının farkına vardım. Yine de hamle yaptıklarında keskin dişlerinin sesi yüzümün birkaç santim önünde işitilirdi. Bir kez de kızgın demirle dağlandım.

Sonunda benden istedikleri bütün “itirafları” imzaladım. Yani onlara göre bir zinacı, aynı zamanda bir homoseksüeldim; kilisenin çanlarını satıp parayı zimmetime geçirmiştim (aslında kilisemiz bir dua eviydi ve çanları da yoktu); Dünya Kiliseler Konseyi için çalışmak adı altında mevcut yönetimi devirmek amacıyla casusluk yapmıştım; ve daha önceleri de birkaç kişiyle birlikte gerçek dışı bahanelerle Parti’nin içine girerek gizli bilgileri dışarı sızdırmıştım.

Brinzaru bunları okudu ve, “Gizli bilgileri sızdırdığın kişilerin isimleri nerede?” diye sordu.

Ona bir isim ve adres listesi verdiğimde çok memnun oldu. Bu başarısı ona bir ikramiye ya da terfi kazandıracaktı. Birkaç gün sonra tekrar dayak yedim. İsimler kontrol edilmişti. Bu kişilerin çoğu ya Batı’ya iltica etmişti ya da ölmüşlerdi. Ben de bu arada dinlenerek biraz güç kazanmıştım.

Aslında en korkunç işkence beklemekti. Öylece yatarak haykırış ve inleyişleri dinlemek ve az sonra sıranın bana geleceğini bilmek… Ancak Tanrı bana yardım etti ve ağzımdan kimseye zarar verebilecek bir söz alamadılar. Kendimi çabuk kaybediyordum, oysa onlar beni canlı istiyorlardı. Her tutuklu hayatta kaldığı sürece, Parti amaçlarına farklı biçimlerde hizmet edebilirdi. İşkencelere mahkûmun nabzını ve genel direncini kontrol eden bir doktor nezaret ediyordu. Ölmene izin verilmeyen, sonsuz işkence ve ıstırabın hüküm sürdüğü Cehennemin bir görüntüsüydü.

Kutsal Kitap’ı anımsamak benim için zorlaşıyordu. Yine de İsa Mesih’in bu dünyaya bir kral gibi gelebileceği halde bir suçlu gibi kırbaçlanmayı seçmiş olduğunu hatırlayabiliyordum. Romalılar tarafından kırbaçlanmak korkunçtu. Ben de bedenime inen her darbede, O’nun da aynı acıları çektiğini düşünüyordum. Bu acıları O’nunla paylaşmış olmanın sevinç veren bir yanı vardı.

Alay ve küçük düşürülmek de bir insanın dayanabileceğinin üzerindeydi. İsa Mesih sık sık, kırbaçlanacağını, alay edilip küçük düşürüleceğini ve çarmıha gerileceğini bildirmişti. Çarmıha gerilmek ve kırbaçlanmak ile karşılaştırıldığında küçük düşürülmenin bir hiç olduğunu düşünürdüm. Ancak bu kanım, izleyenlerin gülmeleri ve tezahürat arasında, bir kişinin ağzı zorla açılıp diğerleri tarafından içine tükürebileceğini ya da idrar yapabileceğini öğrenmemden öncesine aitti.

İspanyol Engizisyon görevlilerinin, sapkınları ateşte yakmanın ulvi bir görev olduğunu düşünmeleri gibi, Parti fanatikleri de bu yaptıklarında haklı olduklarını düşünüyorlardı. Albay Dulgheru da aynı düşünceye sahipti. Sık sık, “Toplumun korunması amacına yarar sağlayacak bir bilgiyi vermemekte direnen kişiye her türlü zulmün yapılması toplumun yararınadır” derdi. Daha sonra benim enkaza dönmüş durumumu görünce acıdığını gösteren bir ses tonuyla, “Neden bu inadından vazgeçmiyorsun ki? Boşuna direniyorsun. Et ve kemiktensin, en sonunda teslim olacaksın?” diye konuşmuştu. Ancak ona bunun aksini ispat edecek bir kanıtım vardı. Eğer sadece etten yapılmış olsaydım, direnemezdim. Beden ruhun geçici barınağıdır. Komünistler ise, insanın kendini koruma içgüdüsüne dayanarak, bir kişinin yok olmamak için her şeyi yapabileceğini düşünüyorlardı. Oysa yanılıyorlardı. Tanrı’nın Sözü’ne inanan Hıristiyanlar fiziksel ölümün, yaşamın sonu değil, bir bütünleşme; bir yok oluş değil, sonsuzluk vaadi olduğunu biliyorlardı.

Calea Rahova’da aylarım geçmişti. Ekim ayıyla birlikte kış mevsimi geldi. Hem açlık hem soğuk hem de kötü muamele hepimizi yıldırıyordu. Önümüzde ise uzun bir kış vardı. Penceremden avluya düşmekte olan sulu karı izliyordum. Soğukta titriyordum, ama yine de ruh halim kötü değildi. Cezaevinde sabırlı bir sevgiyle Tanrı için yapabileceklerim küçük kalacaktı, ama zaten yaşamdaki iyiliklerin, kötülüklerin miktarıyla karşılaştırıldığında daima küçük göründüğünü düşündüm. İncil’de İblis, yedi başlı büyük bir canavar olarak betimlenirken, Kutsal Ruh bir küçük güvercin gibi iner. Canavarı yenecek olan bu güvercindir!

Bir gece bir tabak gulaş ve dört dilim ekmekten oluşan yemeğimi henüz yiyemeden nöbetçi geri geldi ve eşyalarımı toplayıp kendisini takip etmemi emretti. Diğer tutukluların sıralanmış olduğu bir alana götürüldüm. Daha sonra bir kamyonetle İçişleri Bakanlığı’na götürülürken, aklımda yiyemediğim yemeğim kalmıştı. Bu muhteşem bina turistlerin hayranlığını fazlasıyla çekiyordu, oysa onlar bu binanın, labirente benzer koridorların ve yüzlerce çaresiz mahkûmun bulunduğu büyük bir cezaevinin üst kısmında yer aldığını bilmiyorlardı.

Hücrem yeraltındaydı. Çıplak duvarları cılız bir ampul aydınlatıyordu. Demir karyolanın üzerine birkaç kalas ve saman bir şilte atılmıştı. Duvardaki bir borudan içeri hava giriyordu. Tuvalet kovasının olmadığını fark ettim; ihtiyacımı gidermek için gardiyanı beklemek zorunda kalacaktım. Bu, bir mâhkum için en kötü cezaydı. Tuvalete gidebilmek için bazen saatlerce beklemeniz gerekirdi, yalvarışlarınıza alayla karşılık verilirdi. Kadın erkek tüm tutuklular bu korkuyla yemeden içmeden kesilirdi. Bense ihtiyacımı verilen tabakta gidermiş, ancak su olmadığı için yıkamadan üzerinden yemeğimi yemek zorunda kalmıştım.

Her yerde tam bir sessizlik hüküm sürüyordu. Bu kasıtlı olarak yapılmaktaydı. Gardiyanların hepsi keçe tabanlı ayakkabı giydiklerinden, hücreye girdikleri ancak anahtar sesinden anlaşılıyordu. Ara sıra kapıyı yumruklayan ve çığlık atan bir mahkûmun sesi duyuluyordu. Hücrem üç adım genişliğindeydi. Yatağıma uzanarak gece boyunca hiç söndürülmeyen tavan ışığına bakmaya başladım. Uyumam olanaksızdı. Dua etmeye başladım. Dış dünyayla ilişkim kesildi. Duymaya alışık olduğum tüm sesler –avluya düşen yağmurun sesi, taş zemin üzerinde yankılanan metal çivili çizmeler, bir sineğin vızıltısı, bir insan sesi– kesildi. Yüreğim, bu cansız sessizlikte adeta duracakmış gibi daralıyordu.

İki yıl boyunca bu hücrede tek başıma tutuldum. Bu süre boyunca okuyacak ya da yazacak hiçbir şeyim olmadı. Sadece düşüncelerim bana eşlik ediyordu. Daha önceleri derin düşünme alışkanlığı olmayan, nadiren sessiz kalan bir ruha sahiptim. Tanrım vardı. Ancak, gerçekten O’na hizmet ederek mi yaşamıştım, yoksa sadece mesleğimi mi yapmıştım?

İnsanlar rahiplerin saflık, hikmet, sevecenlik ve doğruluk örneği olmalarını beklerler. Oysa insan doğası gereği onlar her zaman bu standartlara erişemez, bu nedenle, öyleymiş gibi davranırlar. Zaman geçtikçe bu iki durumu ayrıt etmek onlar için iyice güçleşir.

İtalyan Dominiken rahip Savonarola’nın (1452-98) cezaevindeyken 51. Mezmur üzerine yazdığı etkileyici yorumunu anımsadım. Bedeni işkenceden öylesine harap olmuştu ki, itirafını bile sol eliyle imzalayabilmişti. Yorumunda iki tür Hıristiyan’ın var olduğundan söz ediyordu. Tanrı’ya tüm yüreğiyle ve içtenliğiyle inanmış olanlar; ya da Tanrı’ya inandığına tüm içtenlikleriyle inananlar. Bu kişiler karar anında sergiledikleri davranışlarına göre ayrıt edilebilirler. Zengin bir eve girmeye hazırlanan hırsız çevrede polisi andıran bir yabancı görürse, eve girmekten vazgeçer. Ancak tekrar düşünüp eve girmeye karar verirse, bu eylemi, yabancının polis olmadığına olan inancını kanıtlar. İnancımız eylemlerimizle kanıtlanır.

Tanrı’ya inanıyor muydum? Benim için bunu deneme zamanı gelmişti. Tek başınaydım. Düşünmem gereken ne parlak bir mesleğim, ne de maaşım vardı. Tanrı bana sadece acılar sunuyordu – O’nu sevmeye devam edecek miydim?

Eskiden okuduğum ve çok sevdiğim bir kitabı anımsadım. “Pateric” adlı bu yapıt 4. yüzyılda Kilise zulüm altındayken azizlerinin çölde manastırlar kurmalarını anlatıyordu. Dört yüz sayfalık uzun bir kitaptı, ancak elime alır almaz bir solukta bitirivermiştim. Hıristiyanlık üzerine yazılmış kitaplar kaliteli şaraba benzer – ne kadar eski olurlarsa o kadar değerlidirler. Bu kitaptan bir alıntı:

Bir kardeş, kilise ihtiyarına, “Peder, sessizlik nedir?” diye sordu. Yanıt şu oldu: “Oğlum, sessizlik yüreğini delici düşünce oklarından koruyan Tanrı korkusu ve bilgeliğiyle hücrende tek başına oturmaktır. Böylesi bir sessizlik iyiliğe gebedir. Kaygısız bir sessizlik göklere yükselen basamaklar gibidir. Kişinin sadece en önemli olanla, yani İsa Mesih’le konuşması ve birleşmesidir. “Yüreğim seni övmeye hazırdır, Rab!” sözleriyle sessiz kalmaktır.

Yaşam boyu sessiz kalarak Tanrı nasıl övülebilir diye düşündüm. Önceleri serbest kalmak için bol bol dua ettim. Tanrı’ya şöyle sordum: “Bana Söz’ünde, ‘Adem’in yalnız kalması iyi değil’ diyorsun. O zaman neden beni tek başıma bırakıyorsun?” Günler yerini haftalara bıraktı, tek ziyaretçim gardiyandı. Sulu bir çorba ve bir parça kara ekmek getirip tek söz etmeden çıkıp gidiyordu.

Onun günlük ziyaretleri bana şu sözleri anımsatıyordu: “İlahlar sessiz adımlarla yürür.” Eski Grek inancına göre ilahi varlıkların gelişi hissedilmezdi. Bu sessizlik ortamında belki de Tanrı’ya daha çok yaklaşıyordum. Bu da benim daha iyi bir rahip olmamı sağlayabilirdi. Çünkü en iyi vaizlerin İsa Mesih gibi içsel bir sessizliğe sahip olduklarını fark etmiştim. İyi şeyler söylemek için de olsa ağzımızı çok fazla açarsak –açık kapılardan ısısını kaybeden bir oda gibi– ruhsal ateşimizi kaybedebiliriz.

Zaman geçtikçe sessizlik ağacının üzerinde esenlik meyvesinin olduğunu öğrendim. Gerçek kişiliğimin farkına varmaya başladım ve onun sadece Mesih’e ait olması için gerekeni yaptım. Düşüncelerim ve duygularım tümüyle Tanrı’ya yönelmişti. Gecelerim dua etmekle, tefekkürle ve Tanrı’yı övmekle geçiyordu. Şimdi artık rol yapmadığımı biliyordum ve gerçekten de iman ettiğime emindim.

Daha sonraki iki yıl boyunca uygulayacağım belirli bir düzen belirledim. Geceleri uyumuyor, saat 22.00’de çalan yatma ziliyle programıma başlıyordum. Bazı geceler üzgün, bazı geceler de mutluydum. Yine de geceler, tüm yapmam gerekenleri gerçekleştirebilmek için sanki yeterince uzun değildi.

Her geceye genellikle şükran gözyaşlarımın eşlik ettiği bir duayla başlıyordum. Dualar radyo sinyalleri gibidir, geceleri daha iyi işitilir. Fakat en zorlu ruhsal savaşlar da geceleri yapılır. Duamın ardında sanki kilisemdeymişim gibi, ama kısık bir sesle, “Sevgili Kardeşlerim” diye başlayan ve “Amin” ile biten bir vaaz veriyordum. Nihayet tüm içtenliğimle vaaz verebiliyordum. Söyleyeceklerim hakkında piskopos ne düşünecek, cemaat sözlerimi nasıl karşılayacak ya da casuslar hangi konuları ihbar edecek gibisinden kaygılarım yoktu. Bir boşluğa konuşmuyordum. Tüm vaazlarımın Tanrı, melekler ve kutsallar tarafından işitildiğini biliyordum. Beni izleyenler arasında iman etmeme yardımcı olmuş kişileri, kilise cemaatimi, ailemi ve dostlarımın varlıklarını da hissediyordum. Bunlar Kutsal Kitap’ta sözü edilen “tanıklar bulutunu” oluşturuyordu. “Kutsalların Paydaşlığını” yaşıyordum.

Her gece eşimle ve oğlumla konuşuyordum. Onların iyi ve güzel yönleri üzerinde uzun uzun düşünüyordum. Bazen düşüncelerim hücre duvarını aşıp Sabina’ya ulaşıyordu. Onun, bu günlere dair Kutsal Kitap’ın içinde sakladığı bir notu var: “Bu gece Richard’ı gördüm. Ben yataktayken üzerime doğru eğilip konuştu.” O sırada ben de tüm zihin gücümle ona bir sevgi mesajı iletmeye çalışıyordum. Her gün –adeta bir armağan gibi– aramızda birkaç dakika süren bir yakınlaşmayla ödüllendiriliyorduk. Oysa cezaevi hayatı birçok evliliğin sona ermesine neden olmuştu. Bizimkisi ise eskisinden daha da güçlenmişti.

Ailem hakkında düşünmek de bazen acı verici olabiliyordu. Sabina’nın benden boşanmaya zorlanacağını biliyordum. Eğer bu baskılara direnip kilise işlerine devam ederse, er geç kesinlikle tutuklanacaktı. On yaşındaki oğlumuz Mihai ise tek başına kalacaktı. Bunları düşünmek bana acı veriyordu. Bir gün yatağa uzanıp, üzerindeki şilteye Mihai’yi kucaklarmışçasına sarıldım. Sonra aniden ayağa fırlayıp kapıyı yumruklamaya başladım, “Bana oğlumu geri verin!” Gardiyanlar beni zapt etmek için koştular. Bu arada bana sakinleştirici bir iğne yapıldığını gördüm. Birkaç saat süreyle kendimden geçmiştim. Ayıldığımda, delirmeye başladığımı düşündüm. Aklını yitiren birçoklarını biliyordum.

İsa Mesih’in annesinin, O’nun çarmıhı altında ağzından tek bir şikayet sözcüğü çıkmadan sessizce beklemiş olduğunu düşünmek beni yüreklendiriyordu. Ancak onun bu sessizliğini keder olarak yorumlamanın doğru olup olmadığını bilemiyordum; İsa Mesih’in insanlar için yaşamını feda etmesi nedeniyle annesi mutlaka gurur duymuş olmalıydı. O gün Fısıh olduğundan, akşam vakti Yahudi adetlerine göre Rab’bi ilahilerle övüp şükretmiş olmalıydı. Ben de, küçük oğlumun çekebileceği sıkıntılar için Tanrı’ya şükretmeliydim. Birden yüreklendim. Sabina’yı götürseler bile Mihai’ye iyi bakacak dostlarımız vardı.

Sürekli uyguladığım derin düşünme (tefekkür) anlarımdan birinde, zihnimde bir resimde canlandırırmışçasına, tüm yaşamımı, tüm geçmişimi ve geleceğimi, ailemi, arkadaşlarımı, kilisemi, tutkularımı, gizli düşüncelerimi, bedenimin her parçasını İsa Mesih’e teslim ediyordum. Eski günahlarımı Mesih’e itiraf ediyordum; O da elleriyle hepsini siliyordu. Sık sık ağlıyordum.

İlk günlerde ruhumu sorgulamakla uzun zaman harcadım. Hata etmişim. Sevgi, iyilik ve güzellik, izlendiklerini anlayınca saklanan utangaç yaratıklar gibidir. Oğlum beş yaşındayken bu konuda bana bir ders vermişti. Yaramazlık yaptığı için onu şöyle azarlamıştım: “İsa Mesih’in büyük bir defteri var, bir sayfasında da senin ismin yazılı. Bu sabah annene karşı geldiğini yazmak zorunda kalacak. Dün ise bir çocukla kavga etmiştin. Bunlar da yazıldı.” Mihai biraz düşündükten sonra şunu sordu: “Baba, İsa sadece yaptığımız kötü şeyleri mi defterine yazıyor, yoksa yaptığımız iyi şeyleri de yazıyor mu?”

Oğlum öylesine sık aklıma geliyordu ki! Bana tanrıbilim konusunda bir ders vermiş olduğunu anımsadım. Ona 2.Korintliler’e Mektup’tan, “İman yolunda olup olmadığınızı anlamak için kendi kendinizi sınayın, kendinizi yoklayın” ayetinin yer aldığı bölümü okurken bana, “Baba, kendimi nasıl sınayıp yoklayabilirim?” diye sormuştu.

Ona, “Kalbinin üzerine bir yumruk at ve ‘Yüreğim, Tanrı’yı seviyor musun?’ diye sor” derken, göstermek için kendi göğsüme de hızla vurdum.

Oğlum “Ama bu doğru değil” dedi. “Tren istasyonundaki görevli adam bir keresinde çekiçle tren tekerleklerine vurarak kontrol etmeme izin vermişti. O zaman bana, ‘Yumuşakça vurmalısın, eğer sert vurursan kırılır’ demişti. Bu nedenle İsa Mesih’i sevip sevmediğimi anlamam için kendime hızla vurmama gerek yok”

Şimdi, “İsa Mesih’i seviyor musun?” sorusuna yüreğimden sessizce verdiğim “Evet” yanıtının yeterli olduğunu biliyordum.

Her gece bir saatimi baş düşmanlarımın; örneğin, Albay Dulgheru’nın zihninde yaşıyormuş gibi yaparak geçiriyordum. Kendimi onun yerine koyuyor, bana ve diğerlerine yaptıkları için binlerce neden bulmaya çalışıyordum. Böylelikle hem onu, hem de diğer işkencecilerimi sevebilirdim. Ardından onun bakış açısından hatalarımı değerlendiriyor ve böylelikle kendime dair yeni bir anlayışa sahip oluyordum. İnsanın kendi kendisini avutması, diğerlerini teselli etmesinden daha zordur. Bu, giyotine götürülen masum mahkûmlara dair yazılmış olanları dingin bir halden anlayışla okumaya, fakat bir ihtilal bizi tehdit ettiğinde dehşetle sarsılmaya benzer. Ben de şimdiki zamanı, geçmiş zamana döndürerek, şimdiki olaylar sanki geçmişte olup bitmişler ve geçmiştekiler de şimdi oluyormuş gibi davranmaya başladım. Böylelikle kişi geçmişin kutsallarıyla karşılamayı bile umut edebilir.

Büyük bir devlet adamı, Çin İmparatoru, bir milyarder ya da Papa olsaydım ne yapardım diye düşündüm. Bir çift kanadım ya da beni görünmez kılan bir pelerinim olsaydı, yaşam nasıl olurdu diye düşündüm ve dünyayı değiştirebilecek olan görünmez kanatlı gücün, insan ruhunun bir tanımlaması olduğuna karar verdim. Bunlar beni avutan fantezilerdi, ama zaman kaybıydı. Bir mimar plan yaparken var olmayan malzemeler –örneğin, ağırlığı olmayan bir taş ya da esneyebilen bir cam– üzerinde kafa yormaz. Derin düşünmek de mimarlık gibi yapıcı olmalıdır. Konudan bu tür uzaklaşmalar, zıt öğelerin ruhla nasıl birleşebileceğini anlamama yardımcı oldu. Ve artık Mesih’in –hem Yahuda aslanı olsun, hem Tanrı Kuzusu olsun– her şeyi nasıl içinde barındırabildiğini anladım.

Boş hücremde eğlencesiz de kalmıyordum. Kendi kendime fıkralar anlatıyor ya da yenilerini yaratıyordum. Ekmek parçalarıyla kendi kendime satranç oynuyordum. Zihnimi ikiye bölüp, tarafların birbirinin hamlelerinden haberdar olmamasına gayret gösteriyordum. İki yıl boyunca her oyunu kazandığıma göre sanırım usta bir oyuncu olmuştum.

Sevincin bir alışkanlık gibi zamanla edinilebileceğini keşfettim. Tıpkı katlanmış bir kağıdın, tekrar hep aynı yerden katlanması gibi. “Sevinin”, Tanrı buyruğudur. John Wesley, hiçbir zaman –on beş dakika bile– kederli kalmadığını söyler. Kendim için aynısını söyleyemeyeceğim, ama en kötü koşullarda bile sevinçli olmayı öğrendim.

Komünistler mutluluğun salt maddesel tatminden kaynaklandığını ileri sürerler. Ben ise her gece aç, susuz ve soğuktan korunmasız hücremde sevinçle dans ediyordum. Bu fikri bana küçükken izlediğim dervişlere dair anılarım verdi. Onların, İslam inancında Tanrı’nın ismi olan “Allah” diye seslenerek coşkuyla kendilerinden geçip, zarif hareketlerle dönmeleri beni hayran bırakmıştı. Daha sonra farklı inançtaki insanların tıpkı Davut ve Meryem gibi, Tanrı için dans ettiğini öğrendim. İnsanın kutsal varlıkla olan yakınlaşması sözcüklerle anlatılamaz. Bazen içim büyük bir coşkuyla doluyor ve bunu dışa vurmak için sevinçle dans ediyordum. İsa Mesih’in şu sözleri aklıma geliyordu: “İnsanoğlu'na bağlılığınız yüzünden insanlar sizden nefret ettikleri, sizi toplum dışı edip aşağıladıkları ve adınızı kötüleyip sizi reddettikleri zaman ne mutlu size! O gün sevinin, coşkuyla zıplayın!” (Luka 6:22-23). Kendi kendime, “Ama ben bu buyruğun sadece yarısını yerine getirdim. Sevinç duyuyorum, ancak bu yeterli değil” dedim. İsa Mesih coşkuyla zıplamamızı da buyuruyor.

Bir sonraki gardiyan geldiğinde beni hücremde zıplarken buldu. Ruhsal çöküntü belirtileri gösteren mahkûmları yatıştırması talimatını almış olduğu için aceleyle uzaklaştı. Geri geldiğinde, elinde görevlilerin odasından getirdiği koca bir ekmek somunu, peynir ve şeker vardı. Bunları alırken aklıma İncil’in Luka kısmındaki ayetin devamı geldi: “Sevinin, coşkuyla zıplayıp! Çünkü gökteki ödülünüz büyüktür.” Getirdiği ekmek, haftalık istihkakımdan daha fazlaydı.

O günden sonra her gece sevinçle dans edip zıpladım, ancak bir daha ekmekle ödüllendirilmedim. Kendi kendime yaptığım ilahileri söyleyip dans ettim. Gardiyanlar bu davranışlarıma artık alışmışlardı. Sessizliği bozmuyordum; onlar da bazı hücre mahkûmlarının böylesi garip davranışlarını kanıksamışlardı. Daha sonra dostlarıma coşkuyla dans edişimi anlattığımda bana, “Neden, ne yararı oldu ki” diye sordular. Yararlı bir şey değildi. Oysa bu benim için tıpkı Davut’a olduğu gibi sevincin dansa dönüşmesi; Tanrı’nın tapınağında Rab’be adanan kutsal bir sunu gibiydi. Beni hapsedenler çıldırmış olduğumu zannetseler bile bu umurumda değildi, çünkü İsa Mesih’te o güne dek yaşamadığım bir güzelliği keşfetmiştim.

Bazen görümler görüyordum. Bir gün bana kendi adım olmayan, ama burada açıklayamayacağım bir isimle seslenildiğini işitim. O anda, nedendir bilmiyorum, birden bana seslenenin Cebrail olduğunu düşündüm. Hücremin içi birdenbire ışıkla doldu. Bir daha o sesi duymadım. Fakat kötülükten iyiliğe uzanan bir köprü kurabilmem için İsa Mesih ve kutsallarla birlikte çalışmam gerektiğini anladım. Gözyaşı, dua ve özveriyle oluşan bu köprü, üzerinden günahkârların geçip kutsallarla birlikte olabileceği bir köprüydü. Bu köprünün, iyilik yapmakta en zayıf olanların bile kullanabileceği bir köprü olması gerektiğini anladım. İsa Mesih, Yargı Günü’nde açları doyurup yoksulları giydirenlerin kendisinin sağında oturacağını, kötülerin ise sonsuz karanlığa atılacaklarını bildirir. Her insan muhtaçlara bazen yardım edebilir bazen de edemez: beden tektir; ruh ise değildir. Kutsal Kitap’ta kişinin “içi”nden ve “dışı”ndan; “eski”den ve “yeni”den; “doğal” ve “ruhsal” olandan söz edilir. Ruhsal olan kişi sonsuz yaşamda mutluluk bulur.

İnsanları olması gerektikleri gibi değil, oldukları gibi sevmem gerektiğini anladım. Bir gece büyük bir melekler ordusunun karanlığın içinden yavaşça yatağıma yaklaştığını hissettim. Bana yaklaştıkça, hep birlikte Romeo’nun Juliet’e söylemiş olabileceği türden bir sevgi ezgisi söylüyorlardı. Bana çok gerçekmiş gibi gelen bu harika ve tutkulu ezgiyi gardiyanların nasıl olup da işitmediklerine hayret ettim.

Uzun süre tek başlarına kalan mahkûmlar sık sık görümler görürler. Bu tür olayların doğal bir açıklaması bulunsa da, bu, görümün kendisini geçersiz kılmaz. Ruh, bedeni kendi amaçları doğrultusunda kullanır. Bu görümler beni ayakta tutuyordu; bu da onların sadece birer halüsinasyon olmadığının kanıtıydı.

Bir gece hücremin duvarına hafifçe vurulduğunu işittim. Yan hücreye gelen yeni mahkûm bana işaret veriyordu. Onu yanıtladığımda heyecanlı vuruşlarla karşılık verildi. Sonradan bunun bir şifre olduğunu anladım: “A” tek vuruş, “B” iki vuruş, “C” üç vuruş.

“Sen kimsin?” ilk mesajı oldu.

“Bir rahibim.”

Bu garip başlangıçtan sonra kendi aramızda “tek vuruş alfabenin ilk beş harfi; iki vuruş ikinci beş harfi” diye oluşan bir iletişim yöntemi geliştirdik. Yani “B” harfinin karşılığı tek vuruş, kısa bir ara ve ardından iki vuruş; “F” harfi ise iki vuruş, bir ara ve tek vuruş oluyordu. Ancak bu yöntem de yeni komşumu tatmin etmedi. Mors alfabesini biliyordu. Zaman içinde bana tüm harflerin vuruşlarını tek tek öğretti.

Kendi ismini bu yöntemi kullanarak bana bildirdi.

Kendisine, “Tanrı seni kutsasın. Hıristiyan mısın?” diye sordum.

Bir aradan sonra, “Öyle olduğumu iddia edemem” yanıtı geldi.

Elli iki yaşında bir radyo teknisyeniydi; sağlığı çok bozuktu ve ağır ceza mahkemesinde yargılanacağı günü bekliyordu. Yıllar önce imansız biriyle evlenip Tanrı’dan uzaklaşmıştı ve büyük bir çöküntü içindeydi. Gün geçtikçe Mors alfabesini daha kıvrak kullanmaya başlamıştım. Her gece onunla konuşuyordum.

Bir süre sonra bir mesaj aldım: “Günahlarımı itiraf etmek istiyorum.”

İtirafları aralıklarla kesilerek geliyordu. “Yedi yaşındayken… Yahudi olduğu için bir çocuğu tekmeledim… Beni şöyle lanetledi… ‘annen ölürken… seni göremesin…’ Beni tutukladıklarında… O sıralar annem ölmek üzereydi...”

Komşum yüreğinin yükünü bana açtıktan sonra yıllardan beri hiç yaşamadığı bir mutluluk duyduğunu bildirdi. Mektup arkadaşı gibi, biz de Mors alfabesi arkadaşı olmuştuk. Ona Kutsal Kitap’tan ayetler öğrettim. Birbirimize fıkralar anlatıp, satranç oynadık. Bu yöntemi kullanarak ona İsa Mesih’e dair vaazlar verdim. Gardiyan olan bitenin farkına varınca beni başka bir hücreye naklettiler. Oradaki yeni hücre komşumla da aynı yöntemi uyguladım. Mahkûmların yeri sıkça değiştirildiğinden, zaman içinde birçokları bu gizli haberleşme yöntemini öğrendi. Birkaç kez ele verildim. Bu nedenle yalnızca Kutsal Kitap ayetleri ve İsa Mesih’e dair sözcükler kullanıyordum. Siyasi tartışmalar için acı çekmeye hazır değildim.

Kişiler tecrit hücresinde tutularak geçmişin derinliklerine gömülmüş bazı olaylara yeniden geri dönmek zorunda bırakılırlar. Geçmişin ihanetleri ve yalanları ısrarla kendilerine geri döner. Anne, baba, terk edilmiş sevgililer, iftira edilen ya da aldatılan dostlar, hepsi de sanki sizinle aynı hücrenin içindeymiş ve kınayan gözlerle size bakıyorlarmış gibidir. Mors alfabesiyle gönderilen günah itirafları hep aynı şekilde başlıyordu: “Ben çocukken”, “Öğrenciyken…!” Geçmiş isyanların anıları, Tanrı’nın esenliğinin sağladığı sığınağın kapısında, insanı vahşi bekçi köpekleri gibi beklerdi. Ancak Cennet’e giden tüm kapılar insanın yüzüne kapandığında, Yahudilikte gizemci bir felsefe olan Kabala’da, bir kapının, yani “gözyaşı kapısının” (bab hadimot) kaldığını bildirir. Biz mahkûmlar işte bu kapıdan geçmek zorundaydık.

Bir sabah komşum bana o günün “Kutsal Cuma” (İsa Mesih’in ölüm günü) olduğunu bildirdiğinde, tuvalette bulduğum bir çiviyle hücremin duvarıma “İsa”nın ismini kazıdım. Bu harika ismin benden sonra gelecek olanlara bir umut kaynağı olacağını düşünüyordum. Gardiyan bu davranışıma çok öfkelenerek, “Tabuta gidiyorsun” dedi.

Beni koridorun sonunda bulunan duvara gömülü bir dolabın içine soktular. Bu dolap bir insanın ayakta durmasına izin verecek kadar yüksekti. Zemini yaklaşık 50 x 50 cm kadardı, birkaç hava deliği ve bir de yemek uzattıkları bir delik vardı. Gardiyan beni dolabın içine sertçe içeri itip, kapıyı üzerime kapadı. Bir anda sivri uçların sırtıma battığını hissettim. Ani bir tepkiyle öne doğru eğildim. Bu seferde aynı sivri uçların göğsüme battığını hissettim. Dehşete kapılmıştım. Yine de sakin bir şekilde ayakta durmaya gayret ettim. Karanlıkta yavaşça ellerimi dolabın içinde gezdirdim. Dolabın kapaklarının keskin ve sivri çelik uçlarla kaplanmış olduğunu anladım. Ancak dimdik ayakta durarak bu uçların bedenime batmalarını önleyebilirdim. Şimdi buraya neden tabut denildiğini anlıyordum.

Bacaklarım ağrımaya başladı. Birinci saatin sonunda tüm adalelerim sızlıyordu. Daha önce “manej”de yapılan işkenceler yüzünden yaralanan ayaklarım yeniden şişmeye başladı. Yere yıkılıp bedenim sivri uçlarla zedelendiğinde, beni dışarı çıkarıp biraz dinlendirdikten sonra tekrar içeri soktular. Tüm düşüncemi İsa Mesih’in çektiği acılar üzerinde yoğunlaştırmaya çalışıyordum, fakat kendi acılarım ağır basıyordu. Oğlum Mihai küçükken bana şöyle sormuştu: “Ne yapsam acaba? Çok sıkılıyorum.” “Tanrı’yı düşün Mihai.” “Benim kafam çok küçük, oysa O’nunki o kadar büyük ki. Niye O’nu düşüneyim ki, O’nun beni düşünmesi gerekir!” Bu yüzden kendi kendime, “Tanrı’yı düşünmeye çalışma. Hiçbir şey düşünme!” diye tekrar etmeye başladım. İçinde bulunduğum o boğucu karanlıkta, Hintli yogilerin gizli bir formülü sürekli tekrar ederek zihinlerini arındırdıklarını anımsadım. Yunanistan’ın Athos Dağı’ndaki keşişlerin de benzer bir yöntemle bitmez tükenmez “yürek duası” ettiklerini biliyordum. Bu duada her kalp atışı için bir sözcük söylenir, “Rab İsa, Tanrı’nın Oğlu, bana merhamet et!” İsa Mesih’in merhamet dolu olduğunu zaten biliyordum. Eşime her gün onu sevdiğimi söylediğim gibi, İsa Mesih’e de aynı şeyi tekrarlamaya karar verdim. “İsa Mesih, ruhumun biricik damadı, seni seviyorum.” Yüreğin sessiz atışları çok uzaklardan duyulabilen bir müziğe benzer. Bu nedenle ben de sözlerin ritmini bozmuyordum. Önceleri İblis’in küçümseyici sesini işitir gibi oldum: “Sen O’nu seviyorsun, ama O senin acı çekmene izin veriyor. Her şeye gücü yetiyorsa neden seni bu tabuttan dışarı çıkartmıyor?” Ben ise sessizce duamı sürdürdüm, “İsa Mesih, ruhumun biricik damadı, seni seviyorum.” Kısa bir süre sonra sözcüklerin anlamı belirsizleşti ve ardından kayboldu. Artık düşünemez olmuştum.

Bu ruhsal alıştırmayı (ayrışmayı) daha sonraki kötü anlarımda sık sık uyguladım. İsa Mesih, İncil’in Matta kısmında şöyle bildirir: “İnsanoğlu ummadığınız bir saatte gelecektir.” Benim O’nunla deneyimin bu olmuştu. Düşünme – İsa Mesih ummadığım bir anda gelip beni şaşkına çevirecek. Ama O’nun ışığının berraklığına dayanılması zordur. Bazen bu süreci tersine çevirip kendi düşüncelerime bir kaçış yolu olarak kullandım.

Tabut’ta iki gün geçirdim. Bazı mahkûmlar iki hafta ya da daha fazla kalmışlardı. Doktor durumumun kötüleştiğini bildirdiği için beni çıkarmak zorunda kaldılar. Zaten ölümle yaşam arasındaki dar geçitteydim. Uzun süren cezaevi hayatımda gıdasızlık, açık hava ve gün ışığını görmemem nedeniyle saçlarım artık uzamıyordu. Artık günlerce tıraş edilmem gerekmiyordu. Tırnaklarım güneş görmeyen bitkiler gibi solgun, renksiz ve yumuşaktı.

Halüsinasyonlar zihnimi ele geçirmeye başlamıştı. Büyük umutsuzluk anlarında (hiç su bulunmayan) cehennemde olmadığımdan emin olmak için teneke kupamın içindeki suya bakıyordum. Bir süre sonra bu kupa bir miğfere dönüşüyordu. Hücremin çok ötesinde leziz yemeklerden oluşan bir şölen sofrası görüyordum. Uzaktan eşimin içi iri sosislerle dolu bir tabakla geldiğini görüyordum, ama ona kızıp, “Hepsi bu kadar mı?” diye bağırıyordum. Bazen de hücrem büyük bir kütüphaneye dönüşüyordu. Raflar dolusu üst üste sıralanmış ciltli kitaplar karanlığa doğru uzanıyordu – ünlü romanlar, biyografiler, dini ve bilimsel eserler. Bu kitaplar büyük bir kule gibi yukarı doğru yükseliyordu. Bazı zamanlarda ise, binlerce istekli yüz bana çevriliyordu. Vaaz etmemi bekleyen büyük kalabalıklarla çevrelenmiştim. Yüksek sesle sorular soruluyor ve birtakım sesler bu soruları yanıtlıyordu. Sevinçli tezahüratlar duyuluyordu. Çehrelerden oluşmuş bir deniz, sonsuzluğa dek uzayıp gidiyordu.

Beni hapse atanlara şiddetle karşılık verdiğim düşlerim ve erotik fantezilerim yüzünden de sıkıntı çekiyordum. Bu “cehennem” yaşamamış olanların kolaylıkla anlayabileceği bir deneyim değildir. Cezaevine girdiğimde otuz dokuz yaşında, sağlıklı ve canlıydım. Fakat şimdi eskiden geçirdiğim tüberkülozun tekrarlaması, cinsel arzularımın artmasına neden olmuştu. Yatakta gözlerim açık, güzel kadınlarla tensel zevkler yaşıyordum. Bu düşünceleri uzaklaştırmaya çalışırken cinsellikle ilgili sapkın ve aşırı imgeler beni teslim alıyordu. Hüsran ve günah duyguları korkunç acılar çekmeme neden oluyordu. Bu acı bazen çok keskin, bazen de belli belirsizdi; ama her zaman vardı.

Bu tür halüsinasyonlardan kurtulmak için bir yöntem geliştirdim. Onları bedenimdeki tüberküloz mikrobu gibi saldırgan bir düşmana benzetiyordum. Böylelikle mevcudiyetleri nedeniyle kendimi suçlamak yerine, onlara direnebildiğim için kendimi kutluyordum. Bu halüsinasyonları bir günah değil de, bir düşman olarak kabul etmeye başladıktan sonra, onları nasıl yok edebileceğimi de tasarlayabilirdim. Şeytani düşünceler, doğuracağı sonuçlar sağduyuyla muhakeme edildiği takdirde, bastırılabilirler. Bu yüzden onları kovmaya çalışmadım, çünkü açık buldukları kapıdan tekrar gireceklerini biliyordum. Bunun aksine, eğer onlara teslim olsaydım gerçek yaşamda bunun bedelini nasıl öderdim diye düşündüm. Bu tür ayartmalara teslim olmak hem benim, hem başkalarının ailelerini perişan edecekti. Eşimin benden boşanması gerekecekti. Oğlumun geleceği mahvolacaktı. Kilisemdeki cemaat bana olan güvenini yitirecekti. Herkes benden nefret ederken, neden olduğum bu zararın hesabını Tanrı’ya vermek zorunda kalacaktım. Tıpta bir virüsü yok etmek için başka bir virüs kullanılır. Bizler de İblis’in “parçala ve ele geçir” sözünü onu yenmek için kullanabiliriz. Gururun kötülüğü –küçük düşme korkusu– tutkunun kötülüğüne karşı kullanılabilir. Açgözlülüğün kötülüğü, bedeli parayla ödenen düşkünlüklerden nefret eder!

Bir gün mahkûmların kullandığı tuvaletler tıkandığı için bizleri gardiyanların kullandığı bir tuvalete götürdüler. Lavabonun üstünde küçük bir ayna vardı. İki yıldır kendimi ilk defa görüyordum!

Hapse girdiğimde genç ve sağlıklıydım. Hatta yakışıklı bile sayılırdım. Oysa şimdiki durumumu gördüğümde, yüksek sesle acı bir kahkaha attım. Birçokları beni beğenip sevmişlerdi, ama korku dolu gözlerle aynadan kendine bakan bu ihtiyarı görselerdi dehşete düşerlerdi. Bu olaydan, içimizdeki gerçek güzelliklerin gözle görülmediğini öğreten bir ders çıkardım. Daha da çirkinleşecek, bir kafatası ve iskelete dönüşecektim; bunu hatırlayarak, ruhsal yaşamla bağlantımı sürdürme arzum ve imanım güçlendi.

Tuvalette yırtık bir gazete parçası gördüm. Bu, tutuklandığımdan beri gördüğüm ilk gazeteydi. Haberde, Başbakan Groza’nın, zenginliği (zenginleri) ortadan kaldırmaya kararlı olduğu yazıyordu. Bu bana komik geldi. Tüm dünya yoksulluğu yok etmeye çalışırken, hükümetimiz zenginliği tasfiye etmeye kararlıydı. Gözlerim gazetede, belki de yetkileri iade edilmiştir diye, Patrascanu’nun ismini aradı. Fakat Groza’nın konuşmasını yaptığı Kabine’nin bakanları arasında onun ismine rastlayamadım.

Nezaretçi eşliğinde hücreme geri dönerken çılgın bir şekilde ağlayan ve inleyen bir kadın sesi işittim. Haykırışları cezaevinin alt katından geliyor gibiydi. Gitgide yükselen bu ses aniden kesildi.

Birkaç gün sonra yan hücreme yeni bir mahkûm geldi. Ona duvara vurarak, “Kimsiniz?” mesajını gönderdim ve hemen yanıt aldım. Kendisi savaş öncesi hükümetlerde görev almış ve ünlü siyasi lider Iuliu Maniu’nun yakın arkadaşı Ion Mihalache idi. Komünist Parti terörü başladığında, Mihalache bir grupla birlikte yurtdışına kaçmaya çalışmıştı. Havaalanında tutuklanmış ve Ekim 1947’de müebbet hapse mahkûm olmuştu. Yaşı altmışın üzerindeydi. “Tüm yaşamım boyunca ülkeme ve milletime hizmet etmeye çalıştım; ödülüm bu oldu” dedi.

Ona şu mesajı gönderdim: “Vaki olanı diliyorsan, o zaman sadece dilediğin şeyler vaki olur! Her şeyden feragat etmek, esenliğe giden yoldur.”

“Özgürlük olmadan esenlik de olamaz” yanıtı geldi.

Onu, “Zorbalığın hüküm sürdüğü bir ülkede cezaevi onurlu bir mekandır” diye yanıtladım.

Kendisi için Tanrı’nın kayıp olduğunu söyledi.

“Tanrı hiç kimse için kayıp değildir… Kaybolan bizleriz… Eğer kendimizi bulursak… içimizdeki Tanrı’yı da bulabiliriz… Cezaevi bize bu arayışımızda yardımcı olabilir.”

Tekrar deneyeceğini söyledi.

Başka bir hücreye götürülmeden önce bana ağlayan o kadının eski Başbakanlardan Ion Gigurtu’nun karısı olduğunu söyledi. Çığlıkların aniden kesilmesi, ona sakinleştirici iğne yaptıklarını gösteriyordu. Ertesi sabah duvara vurdum, ancak bir yanıt alamadım. Mihalache’yi götürmüşlerdi.

Bu olaydan bir süre sonra sorgulamam yeniden başladı. Sorgulamam çoğu kez zeki ve kendinden emin genç Teğmen Grecu tarafından yapılıyordu. Grecu daha mükemmel bir dünya yaratmakta olduklarına inanıyordu. Sorgulama konularında sıra tekrar İskandinav Kilisesi cemiyeti adına açlıkla mücadele etmek ve yardım sağlamak üzere üstlendiğim hizmete geldi. Grecu bana bu fonların casusluk amacıyla kullanıldığını neden hâlâ inkâr ettiğimi sordu.

“Amerika ve İngiltere’nin bu ülkede casusluk amacıyla para harcadığına inanmanızı anlayabiliyorum. Ancak İsveç ve Norveç gibi ülkeler hangi çıkarlar uğruna bu faaliyetlerin içinde olabilir ki?”

“Her ikisi de emperyalist güçlerin oyuncaklarıdır” diye sertçe çıktı.

“Ama Norveç güçlü demokrasisiyle tanınıyor; İsveç ise kırk yıldır sosyalist bir hükümet tarafından yönetiliyor.”

“Saçma! Onlar da diğerleri gibi faşist” dedi.

Bir sonraki karşılaşmamızda, Grecu ona anlattıklarımı kontrol ettiğini ve haklı olduğumu düşündüğünü bildirdi.

Daha sonra bana Rusça İncil dağıtımıyla ilgili sorular yöneltti. Kendisine, Kutsal Kitap Şirketi’nin Müdürü Emile Klein’ın bu işin arkasında olabileceğini söyledim. Bana, sürekli olarak (bu çalışmanın merkezlerinden biri olan) Iasi isimli kasabaya neden gittiğimi sordu. Kendisine, oraya Patriğin davetiyle onu ziyaret amacıyla gittiğimi bildirdim.

Ertesi sabah yeniden çağrıldım. Grecu elinde lastik bir copla masasında oturuyordu.

“Anlattıklarınızın hepsi düzmeceydi! Emile Klein siz tutuklanmadan çok önce ölmüş. Onun adını bu yüzden verdiniz. Iasi’ye gidiş tarihlerinizi de kontrol ettirdim, o günlerde Patrik makamında değilmiş” diye bağırdı.

Sandalyeyi geri itip ayağa fırlayarak, “Artık yeter! İşte kağıt burada. Mihalache ve diğer mahkûmlarla da gizlice haberleştiğinizi biliyoruz. Hepsinin size neler anlattığını bir bir yazmalısınız. Başka hangi cezaevi kurallarını ihlal ettiğinizi de bilmek istiyoruz. Gerçeği söyleyin, aksi takdirde…”

Copla masaya vurarak, “Yarım saatiniz var” dedi ve odadan çıktı.

Oturup yazmaya başladım. İfadem “Bildiri” sözcüğüyle başlamalıydı. İki yıldır elime kalem almadığımdan, yazmaya başlamak zor oldu. Cezaevi kurallarını ihlal ettiğimi itiraf ettim. Müjde’yi hücre duvarlarına vurarak kullandığım haberleşme yöntemiyle diğerlerine duyurmuştum. Kendimi öldürmek için uyku haplarımı biriktirmiştim. Teneke parçasından bir bıçak yapmıştım. Ekmek parçaları ve tebeşirle satranç takımı yapmıştım. Diğer mahkûmlarla haberleşmiştim, ama hiçbirinin ismini bilmiyordum (Mors alfabesi aracılığıyla insanların bana günahlarını itiraf ettiğinden ve hatta İsa Mesih’e iman ettiklerinden söz etmedim). Şöyle devam ettim: “Hiçbir zaman Komünistler’in aleyhinde konuşmadım. Bizlere düşmanlarımızı sevmemizi buyuran İsa Mesih’in bir öğrencisiyim. Onları anlayabiliyorum. Tanrı’yı tanımaları ve imanda kardeşlerim olmaları için dua ediyorum. Diğer mahkûmların bana ilettikleri şeylerin hiçbirini burada yazamam, çünkü bir Tanrı adamı bir insanın zulüm görmesine neden olabilecek bir tanıklık yapamaz. Benim çağrım suçlamak değil, savunmaktır.”

Grecu yarım saat sonra copunu sallayarak geri döndü. Diğer mahkûmları dövmekten geliyordu.

“Bildirimi” okumaya başladı. Az sonra copunu masaya bıraktı. Okumayı bitirdiğinde bana sıkıntılı gözlerle bakmaktaydı. “Bay Wurmbrand (bana daha önce hiç Bay sıfatıyla hitap etmemişti), neden beni sevdiğinizi söylüyorsunuz? Bu hiç kimsenin yerine getiremeyeceği Hıristiyan buyruklarından biri. Beni yıllar boyu hapsedip, aç bırakıp döven birini sevemezdim.”

“Bunun salt buyrukları yerine getirmekle bir ilgisi yok. İsa Mesih’e iman ettiğimde, sevgi dolu yepyeni bir kişiliğe kavuşarak dönüşerek adeta yeniden doğdum. Kaynaktan nasıl sadece su akarsa, sevgi dolu bir yürekten de sadece sevgi akar.”

İki saat boyunca Hıristiyanlık ve onun Marksizm ile olan ilişkisi üzerinde konuştuk. Kendisine Marx’ın ilk yapıtının İncil’in Yuhanna kısmı üzerine bir yorum olduğunu söylediğimde çok şaşırdı. Marx’ın, “Kapital” adlı yapıtının önsözünde Hıristiyanlık’ın –özellikle Protestanlık biçimiyle– “günahtan mahvolmuş yaşamların yenilenmesi için ideal bir din olduğunu” yazdığını bilmiyordu. Ben de ona, Marx’ın bu önerisi uyarınca günahtan mahvolmuş yaşamımı yenilemek için Protestan Hıristiyan olduğumu söyledim.

Bu olaydan sonra Grecu her gün bir iki saatliğine beni odasına çağırmaya başladı. Ona aktardığım alıntıları kontrol etmişti. Bu, Hıristiyanlık üzerine uzun konuşmalarımız için bir fırsat yarattı. Bu konuşmalarda Hıristiyanlık’ın ilk döneminde etkin olan demokratik ve devrimci ruhu vurguluyordum.

Grecu sürekli, “Ben bir ateist olarak yetiştirildim ve asla farklı bir şey olmayacağım” diye tekrarlıyordu. Kendisine, “Ateizm Hıristiyanlar için kutsal bir sözcüktür. Atalarımız inançları uğruna aslanlara yem olarak atıldıklarında, Neron ve Caligula tarafından ateist olarak adlandırılıyorlardı. Bu nedenle biri, ben ateistim derse, ona saygı duyarım.”

Grecu gülümsedi. Devam ettim: “Teğmen, atalarımdan biri 17. yüzyılda yaşamış bir hahamdı. Biyografisinde onun bir ateistle karşılaştığında, ‘Seni kıskanıyorum, sevgili kardeşim! Ruhsal yaşamın benimkinden çok güçlü olmalı. Sıkıntıya düşmüş birini gördüğümde genellikle, ‘Tanrı, ona yardım eder!’ diyerek geçip gidiyorum. Oysa sen Tanrı’ya inanmıyorsun, bu nedenle onun yükünü üstleniyor ve her karşılaştığın kişiye yardım ediyorsun’ dediği yazılıdır.”

“Hıristiyanlar, Parti’yi ateizm için değil, yanlış tip ateistler yetiştirdiği için eleştirir. İki tip ateist vardır: Birincisi, ‘Tanrı yoktur, istediğim her türlü kötülüğü yapabilirim’ diyenler; ikincisi de, ‘Tanrı olmadığına göre, eğer O var olsaydı yapacağı her türlü iyiliği ben yapmalıyım’ diyenler. Bu ikinci tip ateistlerin bir anlamda en büyüğü İsa Mesih’in kendisiydi. Açlık çeken, hasta ve zavallı insanları gördüğünde, ‘Tanrı onlara yardım eder’ demedi. Tüm sorumluluk kendindeymişçesine hareket etti. Bu nedenle insanlar aralarında şöyle sormaya başladılar: ‘Bu adam Tanrı mı? O, Tanrı’nın işini yapıyor!’ Onlar İsa Mesih’in Tanrı olduğunu böylelikle keşfettiler. Teğmen, siz de bu tip bir ateist olabilirseniz; yani herkesi seven ve hizmet eden. İnsanlar çok geçmeden sizin Tanrı’nın bir oğlu olduğunuzu fark edecektir; siz de içinizde etkin olan Tanrı’yı keşfedeceksiniz.”

Bu tartışmalarımız bazı insanları şaşırtabilir. Ancak Aziz Pavlus bizlere, Tanrı hizmetkârlarının Yahudiler’in arasında Yahudi, Grekler’in arasında Grek olması gerektiğini söylüyor. Bu nedenle, benim de bir Marksist olan Grecu’yla birlikteyken bir Marksist olmam ve onun anlayacağı dilden konuşmam gerekiyordu. Bu sözlerim onu yüreğinden yakalamıştı. Grecu, İsa Mesih’i düşünmeye ve O’nu sevmeye başladı. İki hafta sonra, yakasında Gizli Polis’in mavi apoletleri bulunan haki renkli üniformasıyla gelip, yamalı cezaevi giysileri içindeki bana günahlarını itiraf etti. Kardeş olduk.

O günden sonra, Grecu güç ve tehlikeli olsa da, elinden geldiğince ve cesaretle mahkûmlara yardım etmeye başladı. Dıştan ise Parti‘ye bağlılığını sürdürüyor gibi görünerek rol yaptı. Fakat bir gün ortadan kayboldu. Hiç kimse ona ne olduğunu bilmiyordu. Gardiyanlara ihtiyatlı bir biçimde ona ne olduğunu sordum, onun tutuklandığını sanıyorlardı. Gerçek imanı saklamak çok zordur.

Gizli Polis teşkilatının içinde diğer gizli imanlılarla da karşılaştım ve onlardan bazıları hâlâ görevlerini sürdürmekteler. Bir insanın aynı zamanda hem dua edip hem de işkence edemeyeceğini söylemeyiniz! İsa Mesih, bizlere bir günahkâr olarak merhamet dileyen ve evine “aklanmış” olarak giden bir vergi görevlisinden (Roma döneminde vergi toplama görevi zorbalık yapmak ve haraç almakla birlikte yürürdü) söz eder. İncil bizlere o kişinin bu tatsız görevi hemen bıraktığını söylemiyor. Tanrı insanın yüreğine bakar ve iyi niyetli bir duada gelecekte yeni bir yaşamın vaadini görür.

Tutsaklığımın ikinci yılında, böyle bölünmüş ruhlardan birisi hücreme getirildi. Elleri arkadan zincirlenmişti. Bu nedenle ona yemek yedirmem ve diğer ihtiyaçlarına yardım etmem gerekiyordu.

Dionisiu, yoğun talebin sadece Stalin’in büstlerine olduğu bir dünyada beyni yeni fikirlerle dolu genç bir heykeltıraştı. Yiyecek alacak parası olmaması nedeniyle Gizli Polis teşkilatında mahkûmları dövmesini gerektiren bir işe girmişti. Bu işi yaparken aynı zamanda tutuklulara çevredeki ihbarcıları bildiriyor ve büyük risk altına giriyordu. Dionisiu, kendisinden şüphelenmeleri üzerine ülkeden kaçmaya karar vermişti. Ancak özgürlüğe çok yaklaşmışken son anda dayanılmaz bir dürtüyle geri dönüp kendisini ele vermişti. Bu şekilde bölünmüş kişiliğe sahip insanlara Komünistler arasında sıkça rastlanır. Dionisiu tüm yaşamı boyunca iki zıt yöne doğru çekilmişti.

On gün boyunca, her gece, Dionisiu’ya Kutsal Kitap’tan öğretiler verdim. Taşıdığı suçluluk duygusu üzerinden atılmıştı. Hücreden alınıp götürülmeden önce bana, “Eğer küçük kasabamdaki on beş rahipten biri daha gençken benimle konuşmuş olsaydı, İsa Mesih’i çok daha önce bulmuş olacaktım” dedi.

Sorgulamam Teğmen Grecu’nun ayrılışından sonra da devam etti, fakat Tanrı beni, başını derde sokabileceğim kişilerin isimlerini unutabilme yeteneğiyle ödüllendirmişti. Mahkûmiyetim sırasında zihnimde toplam 100.000 sözcükten oluşan 300 şiir oluşturmuş ve özgür kalmamın ardından bunları yazıya dökmüş olmama rağmen, sorgulamam sırasında belleğimi tümüyle boşaltabiliyordum. Bu nedenle benim için farklı bir yöntem uygulanmaya başlandı.

Tüberkülozumun ağırlaştığı –aslında bu doğruydu, öksürüklerim hiç kesilmiyordu– bahanesiyle doktorlar bana yeni bir ilaç yazdılar. Sarı kapsüllü bu hap bana hoş rüyalarla dolu uzun bir uyku veriyordu. Uyandığımda tekrar hap veriyorlardı. Birkaç gün bilinçsizce uyudum, sadece artık daha besleyici ve hafifletilmiş olan yemeğimi getiren gardiyanlar hücreme geldiğinde uyandırılıyordum.

Bunun ardından devam edilen sorgulamamı belli belirsiz anımsıyorum. Bana verdikleri bu ilacın dostlarımı ihbar etmemi sağlamadığını biliyorum. Çünkü daha sonraki duruşmam sırasında tek başıma yargılandım. Dünya Kiliseler Konseyi’nin “casusluk şebekesi” adına çalışan kişiler, hiçbir zaman yüksek mahkeme karşısına çıkarılmadılar. Bana verdikleri bu ilaç Kardinal Midszenty’e, Troçki yandaşlarına ve diğer birçoklarına daha verilmişti. İlaç kişinin iradesini gitgide zayıflatarak sonunda çılgınca kendini suçladığı bir ruh haline girmesini sağlayan bir etki yaratıyordu. Daha sonraları, bu ilaç küründeki mahkûmların hücrelerinin kapısını yumruklayarak sorgulama görevlisini çağırdıklarını ve kendileri aleyhinde yeni suçlamalarda bulunmak istediklerini işittim. Bu kürün uzun vadeli sonuçları da olabiliyordu: Bu ilacı aylar önce almış olan kişiler çok daha sonra bana, aslında hiç işleme şansları olmadığı bazı günahları işlediklerine dair itiraflarda bulunmuşlardı. Belki de, bedenimdeki tüberküloz mikropları verdikleri ilacı etkisiz hale getirmişti. Belki de, aldığım doz çok fazlaydı. Her durumda, Tanrı’nın lütfuyla, dostlarıma ihanet etmekten kurtulmuştum.

İlaç küründen sonra daha da güçsüzleştim ve nihayet bir gün tümüyle yıkıldım. Yatağımdan son derece güçlükle kalkabilmeme rağmen, zihnim bir süre daha açık kaldı. Artık zihnimin açıklığından bile kuşku duymaya başlamıştım.

Büyük Aziz Antonios’un (yaklaşık İ.S. 251-356), Martin Luther’in (1483-1546) ve daha sıradan birçok kişinin İblis’i görmüş oldukları bir efsane değildir. Ben onu, sadece bir kez, çocukken görmüştüm. Bana sırıtarak bakmıştı. Bu konuyu yarım yüzyıldır ilk defa şimdi burada dile getiriyorum. Hücremde, tek başımayken onun varlığını bir kez daha hissettim. Her yer karanlık ve soğuktu; o da benimle alay ediyordu. Kutsal Kitap’ta (Yeşaya 13:21’de “tekeler oynaşacak” diye yazar) “yarı insan yarı keçi bedenli yaratıkların dans ettikleri bir yerden” söz edilir; hücrem böylesi bir yere dönüşmüştü. Günlerce ve gecelerce sesini işittim: “İsa Mesih’in nerede? Kurtarıcın seni kurtaramaz! Aldatıldın; sen de başkalarını aldatmıştın! O, Mesih değil ki, yanlış adamı izlemişsin!”

“O zaman, gelecek olan gerçek Mesih kim?” diye acıyla haykırdım. Verdiği yanıt son derece açıktı, ancak burada tekrar edilemeyecek kadar küfür doluydu. İsa’nın Mesih olduğunu kanıtlayıcı kitaplar ve makaleler yazmıştım, fakat o anda söyleyecek bir şey bulamıyordum. Norveçli büyük müjdeci Hans Nielsen Hauge’nin (1771-1824) cezaevindeyken imanının sarsılmasına, hatta Vaftizci Yahya’nın zindandayken kuşkuya düşmesine neden olan kötü ruhlar, hiddetle bana saldırıyorlardı. Onlara karşı silahsızdım. Sevincim ve esenliğim yok olmuştu. Daha önceleri karanlığımı aydınlatan, acılarımı dindiren Mesih’i kendime çok yakın hissetmiştim, ancak şimdi acıyla haykırıyordum, “Eli, Eli, lema şevaktani?” (“Tanrım, Tanrım, beni neden terk ettin?”)[1] Kendimi tümüyle terk edilmiş hissediyordum.

O karanlık ve korkunç günlerde zihnimde, fiziksel ve ruhsal durumumun benzerini yaşamamış kişiler tarafından kolaylıkla kabul edilemeyecek, uzun bir şiir oluşturdum. Bu benim kurtuluşum oldu. Sözcüklerle, vezinle ve şiirlerle İblis’i yenmeyi başardım. Şiirimin Rumence anlamının tam karşılığını veren, düz yazıya uyarlanmış (yani kafiyesiz) şeklini aşağıda veriyorum:

Küçüklüğümden beri kiliselere ve tapınaklara giderdim. O mekanlarda Tanrı yüceltilirdi. Farklı rahipler ilahiler söyler ve coşkuyla dolarlardı. Seni sevmenin doğru olduğunu iddia ederlerdi. Ancak büyüdükçe, Tanrı’nın bu dünyasında öylesine büyük acılar gördüm ki, kendi kendime şöyle dedim: “O’nun kalbi taştan yapılmış. Öyle olmasaydı yolumuzun üzerindeki zorlukları düzleştirirdi.” Küçük çocuklar ateşler içinde hastanelerde ıstırap çekerken; kederli aileleri onlar için dua ediyor. Gökler sağır olmuş. Sevdiklerimiz, onlar için ettiğimiz dualar uzun olsa bile, ölüm vadisine gidiyorlar. Masum insanlar fırınlarda yakılıyor. Ve Gökler sessiz kalıyor. Olayları oluruna bırakıyor. Çok sessizce de olsa, imanlıların kuşku duymaya başlayıp başlamadıklarını Tanrı merak etmiyor mu? Kendi topraklarında aç bırakılmış, işkence ve zulüm görmüş bunca insanın bu sorulara verecek yanıtları yoktur. Başımıza gelen korkunç şeyler, Gücü Her Güçten Üstün Olan’a utanç getiriyor.

İnsan bedenini parçalayan mikropların ya da kaplanların yaratıcısını nasıl sevebilirim? Birisi ağaçtaki meyveyi yedi diye bütün hizmetkârlarına ıstırap çektiren O’nu nasıl sevebilirim? Eyüp’ten daha kederliyim; beni teselli edecek ne karım ne de çocuğum var. Yönetimi dayanılmaz olan bu cezaevinde ne güneş var, ne de hava.

Tabutumu yatağımdaki tahtalardan yapacaklar. Oysa şimdi yatağımda yatarken, neden düşüncelerim hep Sana koşuyor, neden yazdıklarım hep Sana yöneliyor diye merak ediyorum. Ruhumdaki bu tutkulu sevgi nedir, neden ezgim hep Sana sesleniyor? Reddedilmiş olduğumu biliyorum; çok geçmeden bir mezarda çürüyeceğim.

Ezgilerin Ezgisi’ndeki gelin, Seni sevildiği için sevmiyor. Sevmek için bir neden yoktur. Sevginin bilgelikle bir ilişkisi yoktur. Onun sevgisi binlerce sıkıntıdan geçse bile tükenmeyecektir. Alevler yaksa, dalgalar boğsa bile kendine acı veren eli öpecektir. Sorularına hiçbir yanıt bulamasa bile kendinden emin bir şekilde bekleyecektir. Bir gün, gizli yerlerin üzerine güneş parlayacak ve hepsi açığa çıkacaktır.

Günahlarının bağışlanmış olması Mecdelli Meryem’in sevgi ateşini körükledi. Ama o, Sen Bağışlayıcı Sözünü söylemeden önce, Sana kokulu yağını ve gözyaşlarını sunmuştu. Ve Sen, Bağışlayıcı Sözünü söylememiş olsaydın bile, o yine günahları içinde oturup Sana beslediği sevgi için ağlayacaktı. O Seni, kanın dökülmeden önce sevdi. O Seni, sen onu bağışlamadan önce sevdi. Sana, Seni sevmemin doğru olup olmadığını da sormuyorum. Sana olan sevgim kurtuluş umuduyla değildir. Sonsuz felaketler içinde olsam bile Seni severdim. Yok eden ateşin içinde olsam bile Seni severdim. Eğer insanların arasına inmekten vazgeçseydin, Sen benim uzak bir düşüm olurdun. Eğer Sözünün tohumunu ekmekten vazgeçseydin, Sözünü işitmeden bile Seni severdim. Eğer duraksayıp çarmıhtan kaçsaydın ve ben kurtarılmamış olsaydım, Seni yine severdim. Ve, eğer Sende günah bulmuş olsaydım; bunu sevgimle örterdim.

Şimdi sevgimin ne denli büyük olduğunu herkesin anlaması için çılgınca şeyler söylemeye cüret edeceğim. Şimdi dokunulmamış tellere dokunacak ve Seni yepyeni bir müzikle yücelteceğim. Eğer peygamberler farklı bir şey söylemiş olsalardı, onları değil, Seni tercih ederdim. Bırak onlar binlerce kanıt göstersinler, ben Sana olan sevgimi koruyacağım. Aldatıcı olduğunu hissetsem, Senin için ağlayarak dua ederdim ve bu aldatmacada Seni izleyemesem bile, Sana olan sevgim azalmazdı. Samuel, Saul için oruç ve gözyaşı dolu bir yaşam sürdürdü. Bu nedenle, yenildiğini bilsem bile Sana olan sevgim sürecektir. Eğer, İblis değil de Sen Göklere karşı isyan etmiş ve kanatlarının güzelliğini kaybederek yükseklerden umutsuzca düşen baş melek gibi olsaydın bile, Baba’nın Seni affedeceğini ve bir gün Senin, O’nunla birlikte tekrar Göklerin altın sokaklarında yürüyeceğini umut ederdim.

Eğer Sen bir efsaneysen; o zaman ben de gerçeği terk edip Seninle birlikte bir düşte yaşardım. Eğer Senin var olmadığını kanıtlasalardı; Sen benim sevgimden yaşam bulurdun. Benim Sana olan sevgim, Senin sevgin gibi delicedir ve herhangi bir nedene bağlı değildir. Rab İsa, bu sözlerde biraz mutluluk bul. Çünkü Sana daha fazlasını veremiyorum.

Bu şiiri bitirdiğimde, İblis’i artık yakınımda hissetmiyordum. O gitmişti. Sessizlik içinde İsa Mesih’in beni öptüğünü hissettim. O öperken tüm dünya durur. Sevincim ve esenliğim geri gelmişti.

II. BÖLÜM

Yaklaşık üç yıl süren tecrit hapsinin sonunda ölüme iyice yaklaşmıştım. Sık sık kan tükürüyordum.

Albay Dulgheru bir kez şöyle demişti: “Bizler Naziler gibi katil değiliz. Biz senin yaşamanı –ve acı çekmeni– istiyoruz.” Benim için bir uzman hekim çağrılmıştı. Doktor hastalığımın kendisine bulaşmasından korktuğu için teşhisini kapıdaki izleme deliğinden yaptı. Bir cezaevi hastanesine nakledilmem için emir verildi.

Beni hücrelerin bulunduğu yeraltından yukarı taşıdılar. İçişleri Bakanlığı’nın avlusuna çıkarıldığımda ilk kez geceyi ve yıldızları tekrar görebildim. Ambulansla giderken yattığım yerden gözüme Bükreş’in bildik semtleri takılıyordu. Evimin bulunduğu bölgeye doğru yol alıyorduk, bir ara beni ölmem için evime götürdüklerini sandım. Ama çok yaklaşmışken ambulans yön değiştirdi ve kentin dış sınırlarındaki bir tepeden yukarı çıkmaya başladı. O anda Bükreş’in en büyük manastırlarından biri olan ve geçmiş yüzyılda hapishaneye dönüştürülen Vacaresti’ye gitmekte olduğumuzu anladım. Zarif kilise binası ve şapel artık depo olarak kullanılmaktaydı. Keşişlerin küçük odalarının duvarları yıkılarak birçok tutuklunun bir arada yaşabileceği büyük odalar düzenlenmişti. Ayrıca, mahkûmların tecrit edileceği birkaç tane hücre bırakılmıştı.

Ambulanstan dışarı çıkarılmadan önce gözlerimi bir bezle bağladılar. Beni kollarımın altından tutarak, yarı yürür yarı sürükler vaziyette avludan geçirdiler, birkaç merdiven çıktıktan sonra balkonlu bir alanın yanından geçtik. Gözlerimi açtıklarında dar ve boş bir hücredeydim. Dışarıdaki verandada subayın nöbetçiyle konuştuğunu duyuyordum.

“Bu mahkûmun yanına doktordan başka kimsenin girmesine izin yok. Doktor geldiğinde sen de ona nezaret edeceksin.” Benim hayatta olduğumun gizli kalması gerekiyordu.

Ufak tefek, ama çetin görünümlü nöbetçi alınan bütün bu önlemler nedeniyle meraklanmıştı. Subay gittiğinde bana suçumun ne olduğunu sordu. Ona, “Ben bir rahibim ve Tanrı’nın çocuğuyum” diye yanıt verdim.

Üzerime doğru eğilerek, “Rab’be şükürler olsun! Ben de İsa Mesih’in askerlerinden biriyim!” diye fısıldadı. Kendisi, Ortodoks Kilisesi’nden ayrılan uyanışçı bir hareket olan “Rab’bin Ordusu”nun gizli bir üyesiydi. Bu hareket, Komünistler’den ve din adamlarından aynı baskı ve zulmü görmesine rağmen, köylerde hızla yayılmış ve yüz binlerce izleyici toplamıştı.

Nöbetçinin ismi, Tachici idi. Kendi aramızda birbirimize Kutsal Kitap’tan ayetler söyledik. Bana cesaret edebildiğince yardım etmeye çalıştı – geçmişte görevliler mahkûmlara bir sigara ya da bir elma verdikleri için on iki yıl hapse çarptırılmışlardı. Yataktan kalkamayacak kadar güçsüzdüm, bu yüzden çoğu kez kendi pisliğimin içinde yatıyordum. Sabahları çok kısa bir süre için zihnim açılıyor ve net bir şekilde düşünebiliyordum. Ancak ardından sayıklamalarla yatağımda dönüp durmaya başlıyordum. Çok az uyuyabiliyordum. Odada gökyüzünü seyredebileceğim küçük bir pencere vardı. Sabahleyin yabancı bir sesle uyandım – kuşların cıvıltısını işitmeyeli o kadar uzun bir zaman olmuştu ki!

Tachici’ye, “Martin Luther ormanda yürürken şapkasıyla kuşları selamlayıp; ‘Günaydın, ilahiyatçılar. Siz uyanıyor ve şarkı söylüyorsunuz, ama ben ihtiyar budala, sizden daha az bilgeyim ve Göksel Babamız’ın korumasına güveneceğim yerde her şey için kaygılanıyorum’ diye seslenirmiş” dedim.

Pencereden genellikle boş olan avlunun bir köşesini ve çimenleri görebiliyordum. Bazen beyaz gömlekli doktorların gözlerini yukarıya kaldırmaya cesaret edemeden avlu boyunca koşuşmalarını izliyordum. Hekimlerin tıp bilimini “sınıf savaşı ruhuyla” uygulamaları gerekiyordu.

Bazen de dışarıya talime çıkarılanların kendi aralarında yaptıkları konuşmaları duyabiliyordum. Geçmiş günlerimde bir insan sesi duyabilmenin özlemini çekmiştim, ama bu şimdi beni rahatsız ediyordu. Konuşmaları bomboştu. Düşünceleri ise boş ve sahte görünüyordu.

Bir sabah yan hücreden yaşlı bir erkek sesi geldi, “Ben Leonte Filipescu’yum. Siz kimsiniz?”

Romanya’nın ilk sosyalistlerinden olan bu ünlü ismi anımsadım. Hayranlık uyandıran zeki bir kişiydi. Parti tarafından kullanılıp daha sonra bir kenara atılmıştı. Bana, “Hastalığınla savaş. Sakın vazgeçme. İki hafta içinde hepimiz özgür kalacağız” dedi.

“Nereden biliyorsunuz?”

“Amerikalılar Kore’de Komünistler’i yeniyor. İki hafta içinde burada olurlar.”

“Hiçbir direnişle karşılaşmasalar bile, Romanya’ya varmaları on beş günden daha fazla sürmez mi?”

“Peh! Onlar için uzaklık hiçbir şey ifade etmez. Onların sesten hızlı giden jet uçakları var.”

Onunla tartışmadım. Mahkûmlar hayalleriyle yaşarlar. Eğer günlük bulamaçları biraz daha kıvamında verilmişse, bu onlar için Amerikalılar’ın verdiği ültimatomun Rusya’yı korkutmuş olduğu ve bu yüzden bize daha iyi muamele edildiğini ima ederdi! Eğer bir mahkûm gardiyan tarafından dövülüp yere serilirse bu, Komünistler’in iktidardaki son günlerini elden geldiğince iyi kullandıklarının bir göstergesi sayılırdı. Mahkûmlar talim alanından heyecanla, “Kral Michael, gelecek ay tahtının başına geçeceğini bildirmiş!” haberiyle gelirlerdi.

Hiç kimse gelecekteki on ya da yirmi yılını hapiste geçireceği düşüncesine katlanamaz. Filipescu bir ay sonra, daha sonra tekrar karşılaşacağımız bir başka cezaevi hastanesine götürülürken bile erken tahliye edilme umudunu taşıyordu. Onun yerine yan hücreye Faşist Demir Muhafızlar’ın liderlerinden biri olan Radu Mironovici geldi. Kendisi ateşli bir Hıristiyan olduğunu öne sürmesine rağmen Yahudiler’e daima kin püskürüyordu.

Tachici’den beni yatağımda dikleştirmesini isteyerek, Mironovici’ye şöyle seslendim: “Ortodoks kilisenizde Rab’bin Sofrası’nı paylaştığınızda, aldığınız ekmek ve şarap İsa Mesih’in gerçek bedenine ve kanına dönüşüyor mu?” Beni, öyle olduğunu söyleyerek yanıtladı.

“İsa bir Yahudi’ydi.” “Eğer şarap O’nun kanına dönüşüyorsa, o zaman o kan Yahudi kanıdır, öyle değil mi?”

İsteksizce, öyle sandığını söyledi. Devam ettim; “İsa der ki, kim O’nun bedeninden yer ve kanından içerse, o kişi sonsuz yaşama kavuşur. Bu nedenle, sonsuz yaşama kavuşmak için kendi Ari kanınıza birkaç damla Yahudi kanını da eklemeniz gerekiyor. O zaman, nasıl olur da Yahudiler’den nefret edebilirsiniz?”

Bana verecek bir yanıtı yoktu. Kendisinden, bir Yahudi olan İsa’nın bir izleyicisinin Yahudiler’den nefret etmesinin, Karl Marx adlı bir Yahudi’ye inanan Komünistler’in Yahudi karşıtı olmaları kadar saçma olduğunu anlamasını rica ettim. Mironovici o aralar daha uzaktaki bir hücreye nakledildi, fakat götürülürken Tachici’ye, “Yaşamımın hatalı olan bir parçası düzeltildi. Daha önceleri Mesih’i izleyemeyecek kadar gururlu olan bir Hıristiyan’dım” demiş.

Yüksek ateşli ve çok hasta olduğum bir gün, nöbetçiler beni almak üzere geldiler. Başıma bir örtü geçirildi ve bir koridor boyunca yürütüldüm. Örtü çıkarıldığında, kendimi demir parmaklıklı penceresi olan büyük ve boş bir odada buldum. Masanın ardındaki dört erkek ve bir kadın bana bakmaktaydılar. Bu bir mahkemeydi; onlar da benim yargıçlarımdı.

Mahkeme başkanı, “Sizi savunmak üzere bir avukat görevlendirildi” “Sizin adınıza tanık çağırma hakkından feragat etti. Oturabilirsiniz” dedi.

Nöbetçiler beni sandalyenin üzerinde tutmaya çalışırken kendime gelebilmem için bir iğne yapıldı. Baş dönmesi ve bulantılarım geçince, savcının ayakta olduğunu gördüm. Benim, Josef Broz Tito’nun Yugoslavya’da desteklediği aynı yasadışı ideolojiyi desteklediğimi söylüyordu. Bir an için hezeyan geçirdiğimi sandım. Tutuklandığım sıralar Mareşal Tito örnek bir Komünist olarak gösterilmekteydi – daha sonraları bir dönek ve vatan haini ilân edildiğinden haberim yoktu. Savcı, suçum hakkında bitip tükenmez iddianamesini sürdürdü: İskandinav kiliseleri cemiyetleri aracılığıyla casusluk yapmak, din kisvesi altında emperyalist ideolojileri yaymak, aynı kisve altında fakat gerçekte sabote etmek amacıyla Parti’nin içine gizlice sızmak, vb… Bu ses konuşmasına devam ederken, sandalyeden aşağı kaydığımı hissettim. Tekrar iğne olabilmem için mahkemeye ara verildi.

Savunma avukatım elinden geleni yaptı. Yapılacak çok şey yoktu.

Mahkeme başkanı bana, “Söyleyecek bir şeyin var mı?” diye sordu. Sesi çok uzaktan gelir gibiydi, odanın içi kararmaya başlamıştı. Karışmış aklıma söyleyecek tek bir şey geldi.

“Tanrı’yı seviyorum.”

Hakkımda verilen cezayı işittim: 20 yıl ağır hapis. Mahkemem on dakika sürmüştü. Ayrılırken başıma tekrar örtü geçirdiler.

İki gün sonra Tachici bana şöyle fısıldadı: “Gidiyorsunuz. Tanrı sizinle olsun!” Başka bir nöbetçinin eşliğinde beni ana kapıya kadar taşıdılar. Aşağıya baktığımda –altı yıl boyunca bir daha hiç göremeyeceğim– Bükreş manzarasını gördüm. Ayak bileklerime yaklaşık 20 kiloluk zincirler takılmıştı. İçinde kırk kadar erkeğin ve birkaç kadının bulunduğu bir kamyona bindirildim. Hepsi de hasta olmalarına rağmen zincirlenmişlerdi. Yanımdaki genç kız ağlamaya başladı. Onu avutmaya çalıştım.

“Beni hatırlamıyor musunuz?” diye hıçkırdı.

Ona daha yakından baktım, ancak yüzü bir şey anımsatmıyordu.

“Ben kilisenizin cemaatinin bir üyesiydim.” Tutuklanmamın ardından, yoksulluk onu hırsızlığa itmişti. Şimdi de üç aylık cezasını çekmek üzere orada bulunuyordu. “Öylesine utanıyorum ki.” Sesi üzüntü doluydu. “Sizin kilisenize aittim. Şimdi siz inancı uğruna ölümü göze alan bir insansınız, bense bir hırsız.”

“Ben de, Tanrı’nın lütfuyla kurtulmuş olan, bir günahkârım” dedim. “Mesih’e iman et, günahların bağışlanacaktır.”

Elimi öperken, tahliye edildiğinde beni gördüğünü aileme bildireceğine söz verdi.

Bir demiryolu yan hattında, mahkûmların nakliyesi için ayrılmış olan özel bir vagona bindirildik. Pencereler çok küçük ve ışık geçirmezdi. Ova boyunca Karpat dağlarının eteklerine doğru yavaşça yol alırken, aramızdaki herkesin tüberküloz hastası olduğunu anladık. Bu yüzden, mahkûmlar için bir çeşit sanatoryumun bulunduğu Tirgul-Ocna’ya götürüldüğümüz sonucuna vardık. Dört yüz yıl boyunca mahkûmlar çevredeki tuz madenlerinde çalıştırılmışlardı. Çok ünlü bir doktor olan Romascanu, otuz yıl önce bu sanatoryumu yaptırmış ve devlete bağışlamıştı. Komünistler başa geçmeden önce, sanatoryum çok iyi bir isim yapmıştı.

Bir gün bir gece süren yaklaşık 300 kilometrelik yolculuğun ardından Tirgul-Ocna istasyonuna vardık. Kasabanın nüfusu yaklaşık 30.000 kişiydi. Yürüyemez durumdaki diğer altı mahkûmla birlikte beni bir el arabasının üzerine yatırdılar – diğerleri de arabayı çekmeye başladı. Nöbetçilerin gözetiminde, kasabanın çıkışında bulunan büyük bir binaya ulaştık. İçeri taşındığımızda, tanıdık bir yüz gördüm. Bu, Doktor Aldea idi. Eskiden bir faşistti, sonra iman etmiş ve aile dostumuz olmuştu. Karantina bölümündeki yatağıma yatırıldıktan sonra beni muayene etti.

“Ben de bir mahkûmum” dedi. “Ancak doktor olarak çalışmama izin veriyorlar. Burada hiç hemşire yok; sadece bir hekim var, bu nedenle birbirimize elimizden geldiğince iyi bakmalıyız.”

Ateşimi ölçtü ve beni muayene etti.

Bana bakarak şöyle dedi, “Seni kandırmayacağım. Yapabileceğimiz hiçbir şey yok. Ancak iki haftalık ömrün kalmış olabilir. Sana verilen yemekleri kötü de olsa yemeye çalış. Aksi takdirde...” Omzuma hafifçe dokunup dışarı çıktı.

Sonraki iki gün içinde istasyondan aynı el arabasında geldiğimiz mahkûmlardan ikisi öldü. Bir başkasının boğuk bir sesle Aldea’ya yalvardığını duydum, “Yemin ederim daha iyiyim doktor. Ateşim düşüyor. Biliyorum. Lütfen beni dinle! Bugün sadece bir kez kan tükürdüm. Lütfen beni 4 numaralı odaya götürmelerine izin verme!”

Sulu bulamacımı getiren adama 4 numaralı odada neler olduğunu sordum. Tabağı dikkatle masaya bıraktı ve cevap verdi: “Orası artık sende hiçbir umut kalmadığını öğrendikleri zaman götürdükleri yerdir.”

Bulamacımı yemeğe çalıştım, ancak başaramadım. Birisi bana kaşıkla yedirdi. Yediklerimi bedenimde tutamıyordum. Doktor Aldea, “Üzgünüm, fakat ısrar ediyorlar. 4 numaralı odaya gitmek zorundasın” dedi.

Ben de el arabasındaki diğer arkadaşlarımla yeniden buluştum.

Yakında öleceğimi sanan öbür mahkûmlar yatağımın ucundan geçerlerken haç çıkarıyorlardı. Çoğu zaman koma halinde yatıyordum. İnlediğimde etraftakiler beni diğer yanıma döndürüyor ya da su veriyorlardı.

Doktor Aldea’nın elinden fazla bir şey gelmiyordu. “Keşke elimizde yeni ilaçlardan olsaydı” dedi. Amerikalılar tarafından yeni bulunan streptomisinin tüberküloza karşı harikalar yarattığı söyleniyordu. Ancak Parti yönetimi bunun bir Batı propagandası olduğuna karar vermişti.

Sonraki on beş gün içinde benimle birlikte 4 numaralı odaya konulan dört kişi öldü. Bazen ben bile ölümüyüm yoksa yaşıyor muyum, emin değildim. Geceleri kısa sürelerle uykuya dalıyor, ama sancılarla uyanıyordum. Diğer mahkûmlar günde ortalama kırk kez beni bir yanımdan diğer yanıma çeviriyorlardı. Açık yaralarımdan iltihap akıyordu. Göğüs kısmın şişmişti, bununla birlikte belkemiğim de etkilenmişti. Sürekli olarak kan tükürüyordum.

Bedenim ve ruhum birbirine çok zayıf bağlarla bağlıydı ve maddesel dünyanın sınırlarındaydım. Koruyucu meleğime bir soru yönelttim: “Sen ne biçim bir koruyucusun, beni bu acılardan ve hatta Hıristiyanlık dışı düşüncelerimden koruyamıyorsun?” Aniden, bana saniyenin binde biri kadar gelen bir süre, göz kamaştırıcı bir ışığın içinde Krişna (Hindu inanışında bir tanrı) gibi çok kollu bir yaratık gördüm ve sesini işittim: “Senin için yapmam gerekenlerin hepsini yapamıyorum. Ben de bir dönmeyim”

O zamanlar, ne Kutsal Kitap’ı ne de öğretilerini hatırlayabiliyordum. Zihnim çalışmadığından, gördüğüm görümü nesnel bir biçimde değerlendiremiyordum. Ortodoks mistiklerin, kara meleklerin Tanrı’nın hizmetine geri getirildiği bazı vakalardan söz ettiklerini belli belirsiz anımsadım. Ancak içten bir tövbe bile, tümüyle kötüyken imana dönenlerin karakterini (özünü) tamamen değiştiremez. Bu görüm, bulunduğum koşullar altında başıma gelenlerin açıklanması için bana bir ölçüde yardımcı oldu.

İlk krizi atlattım. Ben yaşama sarıldıkça, Doktor Aldea’nın acıma dolu bakışları şaşkınlığa dönüşüyordu. Bana ilaç verilmiyordu, buna rağmen sabahları bir saat kadar ateşim düşüyor ve bilincim açılıyordu. Etrafıma bakmaya ve çevremi incelemeye başladım.

Odanın içinde yan yana on iki yatak ve birkaç tane küçük masa vardı. Açık pencerelerden dışarıdaki sebze bahçesinde çalışan mahkûmları görebiliyordum. Onların ardında ise yüksek duvarlar ve dikenli teller yükseliyordu. Her yerde sessizlik hakimdi. Ne alarm zilleri ne de bağıran gardiyanların sesleri duyuluyordu. Aslında hiç gardiyan yoktu. Enfeksiyondan korktukları için hastalardan olabildiğince uzak durmaya gayret ediyorlardı. Tirgul-Ocna uzaktan yönetiliyordu. Böylece, ihmal ve ilgisizlik nedeniyle “daha az sıkı” sayılabilecek cezaevlerinden biri haline gelmişti. Bizim için neredeyse hiçbir şey yapılmıyordu. Tutuklandığımızda üzerimizde olan ve yıllar içinde elimize ne geçerse yama yaptığımız giysilerimizi hâlâ giyiyorduk.

Yemekler adi suçlular tarafından siyasi suçluların bölümünün kapısına kadar getiriliyor; oradan hücrelere alınıyordu. Yürüyebilecek kadar güçlü olanlar kendi paylarını gidip alıyorlar; diğerlerinin ise yataklarına getiriliyordu. Yemekler, sulu bir lahana çorbası, biraz kuru fasulye, arpa ya da mısırdan yapılan sulu bir bulamaçtan oluşuyordu.

Mahkûmlardan biraz iyi durumda olanlar ana binanın dışındaki sebze bahçesini kazıyorlardı. Diğerleri ise tahta yataklarında yatıp saatlerini dedikodu etmekle geçiriyordu. Ancak 4 numaralı odadaki atmosfer çok farklıydı. Bu odadan hiç kimse canlı dışarı çıkmadığı için “Ölüm odası” olarak adlandırılıyordu.

O odada bulunduğum otuz ay zarfında çevremdeki birçok hasta mahkûm öldü ve yerlerine yenileri geldi. Ancak dikkate değer bir gerçek var. Hiçbiri de ateist olarak ölmedi. Faşistler, Komünistler, kutsallar, katiller, hırsızlar, rahipler, zengin toprak sahipleri ve yoksul köylüler; hepsi birlikte küçük bir hücreye kapatıldılar. Fakat tek birisi bile Tanrı’yla ve insanla barışmadan ölmedi.

Birçok mahkûm 4 numaralı odaya çok katı birer inançsız olarak girdi. Ölümle yüz yüze geldiklerinde bu inançsızlıklarının daima yıkıldığını gördüm. Şöyle söylendiğini duymuştum: “Eğer bir kedi köprüden geçerse, bu, köprünün sağlam olduğunu göstermez. Ama bir tren geçerse, köprü muhakkak sağlamdır.” Yani, bir adam eşiyle oturup kahve içerken kendisinin bir ateist olduğunu söylerse, bu onun ateist olduğunun kanıtı değildir. Gerçek kanaatin, yoğun baskılara dayanabilmesi gerekir. Ateizm ise, dayanamaz.

Yaşlı Filipescu zaman geçirmek için sık sık çok sevdiği Shakespeare’den alıntılar yapar ya da yaşamına dair öyküler anlatırdı. Elli yıl boyunca hep bir devrimci olmuştu. Politik kışkırtma yaptığı gerekçesiyle birçok kez tutuklanmıştı. Bunların ilki 1907 yılında gerçekleşmişti. 1948 yılında Gizli Polisler onu almak için geldiğinde onlara, “Siz doğmadan önce ben Sosyalizm uğruna acı çekiyordum” demişti. Polisler de ona, o zaman Komünistler’e katılsaydın ve zaferin meyvelerini paylaşsaydın diye sert bir yanıt vermişlerdi.

“Beni almaya gelenlere, ‘Sosyalizm, iki kolu olan canlı bir bedendir – Sosyal Demokrasi ve devrimci Komünizm. Kollarından birini keserseniz, Sosyalizm sakat kalır’ dediğimde bana gülmüşlerdi” diye devam etti.

Filipescu yirmi yıl hapis cezasına çarptırılmıştı. “Gardiyanlardan biri bana, ‘Hapiste öleceksin’ dedi. Ben de kendisine, ‘Ben ölüm cezasına mahkûm olmadım ki, beni neden öldürmek istiyorsunuz?’ diye sordum.”

Bize, bir ayakkabıcı olarak hayata atıldığını, kendi kendini eğiterek yaşamın güzelliğini takdir etmeyi öğrendiğini anlattı. Marksizmin dinle ilgili öğretilerini –yani kilisenin, baskı uygulayan yönetici sınıfın yanında olduğuna ve din adamlarının da, yoksullara ödüllerinin Cennet’te verileceğine inandırmak için zenginlerce desteklenen kişiler olduğuna dair görüşleri– kabul etmişti.

Ama hiç kimse kendi yüreğinin derinliklerini bilemez. Nasıl bazıları olmadıkları halde kendilerini dindar ya da ateist sanırlarsa, Filipescu da Tanrı’yı reddediyordu. Fakat onun reddettiği sadece kendi kendine yaratmış olduğu ilkel bir “Tanrı” kavramıydı; sevginin, doğruluğun ve sonsuzluğun gerçekleri değildi.

Bu düşüncemi ileri sürdüm.

“Ben İsa Mesih’e inanıyorum ve O’nu insanların en büyüğü olarak seviyorum. Ama O’nu Tanrı olarak düşünemem” dedi.

Durumu gittikçe kötüleşiyordu. Sürekli kanama geçirdiği on beş günün ardından artık sonu geldi. Son sözlerini bana söyledi. “Ben İsa’yı seviyorum” diye mırıldandı. O hafta birkaç ölüm daha olmuştu. Onu da diğerleri gibi çıplak bir halde mahkûmların kazmış olduğu ortak bir mezarın içine attılar.

Eskiden Jandarma Kuvvetleri komutanı olan General Tobescu, bunu duyduğunda yattığı köşeden sesini yükselterek, “Komünistler’le işbirliği yapan Batı’daki Sosyalistler de kendileri için aynı sonu hazırlıyorlar” dedi.

Yatak komşum, Tismana Başkeşişi Iscu haç çıkararak yavaşça, “En sonunda Tanrı’ya geldiği için en azından minnettar olabiliriz” dedi.

Başçavuş Bucur odanın diğer ucundan buna itiraz etti. “İlgisi yok. Bize İsa’yı Tanrı olarak düşünemediğini söylemişti” dedi.

Onlara şöyle dedim: “Filipescu şimdi öbür âlemde gerçeği öğrenmiştir, çünkü o, hiç kimseyi reddetmeyen İsa Mesih’i seviyordu. Golgota’da iman eden ve İsa’nın Cennet’i vaat ettiği haydut da, O’na sadece bir insan olarak hitap etmişti. Ben İsa’nın Tanrılığına – ve ayrıca bunu göremeyenlere olan Sevgisine de inanıyorum.”

Bucur kimseyi sevmezdi, fakat kendi oluşturduğu devlet kavramına tapardı. Bu kavramın içine, taşra bölgesindeki bir asayiş amiri olarak kendine özgü bir adalet yöntemi uygulayan kendisi de giriyordu. Jandarma başçavuşu olarak hırsızları ve dilencileri, kendisine karşılık vermeye cesaret eden kendi adamlarını, özellikle de Yahudiler’i nasıl dövdüğünü bize anlatıyordu. “Hiçbirinde bir tek iz bile kalmazdı” diye böbürleniyordu. “İlk önce sırtlarına kum dolu çuvallar yerleştirirdik. Böylece dayağın acısı azalmazdı ama izi kalmadığından kimseye şikayette bulunamazlardı.”

Bucur yeni yönetim tarafından neden görevinden alınmış olduğunu bir türlü anlayamıyordu. Görevini ifa ederken Komünist karşıtlarını da diğerleri gibi aynı şevkle yere çalmaya hazırdı.

Bucur çok hasta olduğu gerçeğini bir türlü kabul etmiyordu. Bir gece Doktor Aldea onu muayene ederken şöyle bağırdı: “Neden beni burada tutuyorsunuz? Benim çok fazla bir şeyim yok ki. Ben ötekiler gibi değilim!”

Aldea ise termometreye bakıp başını salladı, “Hayır! Sen onlardan daha kötü durumdasın. Tartışmayı kesip, ruhunla ilgili düşünmeye başlamalısın.”

Bu sözlere çok öfkelenen Bucur, uzaklaşan doktorun ardından, “Sen kendini kim sanıyorsun?” diye bağırdı. “Aldea’nın Yahudi kanı taşıdığından kuşkulanıyorum” diye ekledi. Bu, Bucur’un biri hakkında düşünebileceği en kötü şeydi.

Bucur, yakınında yatan orta yaşlı ufak tefek bir Yahudi olan Moisescu ile tartışmaktan çok hoşlanıyordu.

“Demir Muhafızlar sizinle nasıl başa çıkacaklarını iyi biliyorlardı” dedi.

Moisescu ona, “Biliyor musun, ben Demir Muhafızlar’ın bir üyesi olarak tutuklanmıştım” diyerek karşılık verdi. Odada kahkaha sesleri yükseldi.

“Gerçekten” diye sözlerini sürdürdü. “Yeşil gömlek Demir Muhafızlar’ın üniforması sayıldığı için, Muhafızlar tasfiye edildikten sonra yeşil gömlek sahibi olmak büyük bir suç sayılıyordu. Biz Yahudiler, onlar yönetimde olduğu zamanlar pek çok şeyimizi kaybettiğimizden, ‘İşte şimdi bize ait olanların bir kısmını geri alma fırsatını buldum. Elde kalan bütün gömleklerin hepsini satın almalı, mavi renge boyayıp satmalı’ diye düşündüm. Polisler arama yapmaya geldiklerinde, evimin içi Bükreş’teki bütün yeşil gömleklerle doluydu. Açıklamalarımı dinlemediler bile. Bu yüzden bir Demir Muhafız olarak etiketlendim. Yani, bir Yahudi, Nazi sempatizanı olması nedeniyle cezaevine gönderildi!”

Bucur mücadeleci bir Hıristiyan olduğunu yüksek sesle beyan etmesine rağmen, tüm yaşamı Tanrı’yla bir çekişmeden ibaret olmuştu. Kiliseye gitmiş, ancak kendisine önderlik yapacak kimseyi bulamamıştı. Köyündeki rahipler din vaaz eden kişiler değil, birer tören ustasıydılar. Şimdi ise, ne acı çekip ölmekte olmasının nedenini, ne de gerçek imanın ne anlama geldiğini anlayabiliyordu.

Ona şöyle dedim: “Umut etmek için hiçbir nedenin kalmadığını düşünüyorsun. Ama güneş gecenin en koyu karanlığının ardından doğar. Hıristiyanlar seher vaktinin geleceğine inanırlar. İman iki sözcükle ifade edilebilir: ‘Bile’ ve ‘yine de’. Eski Antlaşma, Mezmurlar 23:4’te şöyle yazılıdır: ‘Karanlık ölüm vadisinden geçsem bile, kötülükten korkmam. Çünkü sen benimlesin...’ Bu sözcükler Kutsal Kitap’ta çoğu kez bir arada yer alırlar. Bizlere en karanlık anlarımızda bile inancımızı korumamız bildirilir.”

Bucur bir başkasının kendisine ilgi göstermesine sevinmişti. Ancak geçmiş acımasızlıkları ve kötülükleri konusunda, bir gün Doktor Aldea’nın teşhisinde haklı olduğunun farkına varana dek, hiçbir pişmanlık duymadı. Yaşamı hızla tükeniyordu. Korkulu bir sesle, “Ülkem için ölüyorum” dedi.

Saatlerce bilinçsizce yattı. Uyandığında, “Günahlarımı hepinizin önünde itiraf etmek istiyorum. O kadar çok günah işledim ki… Bunları düşünerek ölemem” dedi. Sesinde garip bir dinginlik vardı. Bize öldürmüş olduğu sayısız Yahudi’den söz etti. Bu insanları emir aldığı için değil, yaptıkları yüzünden asla cezalandırılmayacağını bildiği için öldürmüştü. Kadınları ve bir de on iki yaşında erkek çocuğunu öldürmüştü. Bir kaplan gibi kana susamıştı.

Sözlerinin sonunda şöyle mırıldandı: “Şimdi Bay Wurmbrand benden nefret edecek.”

Ona yanıt verdim: “Hayır, aslında sen insanları öldüren o yaratıktan nefret ediyorsun. Sen o yaratığı yendin ve reddettin. Sen artık o katil değilsin. Bir insan yeniden doğabilir.”

Ertesi sabah hâlâ yaşama tutunmaya çalışarak, “Dün size her şeyi anlatamadım, çünkü korktum” dedi.

Annesinin kollarındaki çocuklara ateş etmişti. Mermisi bittiğinde onları copla döverek öldürmüştü. Dehşet veren öyküsü bitmeyecek gibi görünüyordu. Nihayet sözlerini bitirdiğinde derin bir uykuya daldı. Göğüs kafesi sanki yeterince hava alamıyormuş gibi inip kalkmaya başladı. Hepimiz sessizlik içindeydik. Kirli battaniyesini avuçlarıyla bir kavrıyor bir bırakıyordu. Ardından ellerini boynundaki küçük çarmıhın üzerinde kavuşturdu. Boğazından yükselen ıstıraplı bir hırıltıyla soluğu kesildi.

Biri koridordaki nöbetçiye seslendi. İki kişi Bucur’un cesedini almaya geldi. Sabah güneşi açık pencereden yüzüne vuruyordu, fakat artık gözleri kapalıydı ve yüzünün sert çizgileri gevşemişti. Öldüğünde yüz hatlarına yaşamda hiç tatmadığı büyük bir esenlik gelmişti.

Diğer koğuşlardaki mahkûmlar da çoğu kez 4 numaralı odaya gelip ölüm döşeğindekilere yardım etmek ve onları rahatlatmak için geceyi aramızda geçirirdi.

Paskalya’da, eskiden Demir Muhafız devriyesi olan Valeriu Gafencu’ya bir mahkûm dostu kağıda sarılmış bir şey verdi. Her ikisi de aynı kasabadandı. “İçeri gizlice sokuldu. Aç bakalım” dedi.

Gafencu küçük paketi açtığında içinde parıldayan iki beyaz topak göründü. Bu, şekerdi! Yıllardan beri şeker görmemiştik. Harap bedenlerimiz hep onun özlemini çekmişti. Tüm gözler Gafencu’ya ve elindeki değerli ödüle çevrilmişti. O ise şeker parçalarını tekrar yavaşça kağıda sardı.

“Henüz onları yemeyeceğim.” “Gün boyu bir başkası benden daha kötü durumda olabilir. Yine de çok teşekkürler” dedi. Armağanı yatağının yanı başına koydu ve öylece bıraktı.

Birkaç gün sonra ateşim yükseldi ve çok zayıf düştüm. Şeker parçaları yataktan yatağa geçerek benimkine kadar geldi.

Gafencu, “Bu bir armağan” dedi. Ona teşekkür ettim. Ancak gelecekte bir başkasının benden daha fazla ihtiyaç duyabileceği düşüncesiyle şekerlere dokunmadım. Krizi atlattığımda, şekeri bir başka mahkûma verdim. Soteris, durumu çok ağır olan iki Yunanlı Komünist’ten en büyük olanıydı.

İki yıl boyunca bu şekerler 4 numaralı odada, kişiden kişiye el değiştirdi. Bu arada iki kez daha bana geri döndü. Ancak her seferinde şekerin gönderildiği hasta, onu yememe direncini gösterdi.

Soteris ve Glafkos, Yunan iç savaşının sonunda Romanya’ya kaçan Komünist gerillalardandı. Birçok yoldaşları gibi iyi savaşmadıkları gerekçesiyle tutuklanmışlardı. Şimdi ise, savaşın kendilerine karşı dönmesinden önceki kahramanlıklarını anlatarak övünüyorlardı. Athos Dağı’ndaki ünlü manastırlara baskın düzenlemişlerdi. Önlerine çıkanın taşıyabildikleri kadarını yağmalamış, götüremediklerini de kırıp yok etmişlerdi. Athos’a kadınların girmesi yasaktı. 2.000 keşişin çoğu yıllardan beri bir kadın görmemiştir. Soteris şöyle anlattı: “Yanımıza bir grup kadın partizanı alıp götürdük. Yaşlı delikanlıların kaçışlarını bir görseydiniz!”

Soteris, yaşama umudu taşıdığı ve şaka yapabildiği sürece, ateistliğiyle övünüyordu. Ancak ölüm yaklaştığında, haykırışlarla Tanrı’dan yardım diledi. Onu bir tek, göksel bağışlanma vaadiyle yüreklendiren rahibin kısık sesi yatıştırabiliyordu. Ardından, o da iki parça şekere karşı koyan manevi gücü kendinde buldu.

Cesedi dışarıdan bize yardıma gelen bir mahkûm tarafından defin için hazırlandı. Bu mahkûmun ismi Popp idi, ama ondan saygıyla, “Profesör” diye söz ediliyordu. Düşük omuzlu, uzun boylu Popp’a çoğunlukla tarih, Fransızca ya da bir başka konuda ders verdiği bir mahkûm eşlik ederdi.

Bir keresinde ona yazı gereçleri olmadan nasıl idare ettiğini sordum. Şöyle açıkladı: “Masanın üzerine sabun sürüp yazıları çiviyle kazıyoruz.” Onun bu kararlılığına hayranlığımı ifade ettiğimde çocuksu mavi gözleri parladı. “Ben eskiden geçinmek için ders verdiğimi sanırdım. Ancak cezaevinde öğrendim ki, öğrencilerimi sevdiğim için öğretiyorum!”

“Rahiplerin dediği gibi, bir armağanınız mı var?”

“Yani! Burada değerimizin ne olduğu bize gösteriliyor” diye yanıt verdi.

Kendisine Hıristiyan olup olmadığını sordum. Sıkıntılı bir ifadeyle, “Çok fazla düş kırıklığı yaşadım. Bir önceki cezaevim Ocnele-Mari’deyken, kilise, depo binasına dönüştürüldü. Birisinin kuledeki çarmıhı aşağı indirmesi gerekiyordu. Bu işi kimse yapmak istemedi. Sonunda bir rahip bu işe gönüllü oldu” dedi.

Kendisine dini görev yapan herkesin kutsal bir yürek taşımadığını, Hıristiyan’ım diyen herkesin de kelimenin gerçek anlamıyla Mesih’in öğrencisi olmadığını söyledim. “Tıraş olmak amacıyla berbere giden ya da terziye bir takım elbise ısmarlayan birisi öğrenci değil, müşteridir. Mesih’e yalnızca kurtarılmak için gelen birisi de O’nun müşterisidir, ama öğrencisi değildir. Mesih’in öğrencisi O’na şöyle seslenen kişidir: “Senin gibi hizmet edebilmeyi öylesine çok istiyorum ki! Bir yerden bir yere gidip, korkuyu alıp yerine sevinci, gerçeği, teselliyi ve sonsuz yaşamı getirmek!”

Popp gülümseyerek, “Peki ya son anda O’nun öğrencisi olanlara ne demeli? Sonları yaklaştığında pek çok katı ateistin imanlı olmalarını görmek beni büyük hayrete düşürmüştür.”

Kendisine beynimizin her zaman aynı düzeyde çalışmadığını söyledim. “Bir dahi bile bazen saçmalayabilir ya da eşiyle atışabilir. Ancak o bu davranışlarıyla değerlendirilmez. Biz de, zihnimize büyük bir kriz anında çıkış yolu bulmaya çalışırken saygı duymalıyız. Ölümün kapısı aralandığı zaman ateizmin maskesi düşer.”

“Çavuş Bucur gibi birisinin suçlarını neden herkesin önünde itiraf etmek istediğini düşünüyorsunuz?”

“Bir zamanlar demiryoluna yakın bir yerde yaşıyordum. Kasabanın gürültüsünden, trenlerin geçtiğini gün boyunca fark etmezdim. Ancak geceleri tren düdüklerini kolaylıkla duyabiliyordum. Bizler de, yaşamın gürültüsünden sağırlaşıp vicdanımızın kısık sesini duymayabiliriz. İnsanlar da, dikkati dağıtacak hiçbir engelin olmadığı cezaevi sessizliğinde ölüm yaklaşırken, daha önce hiç işitmedikleri bu sesi duyarlar.”

Başkeşiş, “Bir önceki cezaevim Aiud’dayken tecrit hücresinde olan zavallı bir katil vardı. Gece yarısı uyanıp; ‘Yandaki hücrede kim var? Neden sürekli duvara vuruyor? diye bağırırdı.’”

Popp: “Bunda ne var ki?”

“Yanındaki hücre boştu.”

Moisescu, “Bunu anlayabiliyorum. Bir önceki cezaevimde bir hahamı öldüren Demir Muhafızlar’dan birini tanıdım. Hahamın onun sırtına binip derisine mahmuzlarını batırdığından öylesine emindi ki.”

Kendimi yıkayacak gücüm olmadığından, bu görevi Profesör Popp üstlenmişti. Ona kendi bölümünde duşların olup olmadığını sordum.

“Evet var! Romanya Halk Cumhuriyeti’nde bizler en modern araçlara sahibiz. Fakat bunlar çalışmıyor. Duşlardan yıllardan beri su akmamış.” Omuzlarını dikleştirip konuşmasını sürdürdü.

“Öldükten sonra Cennet’te karşılaşan Komünist’le Kapitalist’in fıkrasını biliyor musun? Oraya geldiklerinde iki kapı görmüşler. Bir tanesinde ‘Kapitalist Cehennemi’, diğerinde ‘Komünist Cehennemi’ yazılıymış. Adamlar ait oldukları sınıflar nedeniyle birbirlerinin düşmanı oldukları halde, kafa kafaya verip hangi kapıdan girmelerinin daha iyi olacağını düşünmüşler. Komünist şöyle demiş; ‘Yoldaş, haydi gel Komünist bölümüne girelim. Orada kömür olsa bile mutlaka kibrit yoktur. Kibrit olsa da kömür yoktur. Hem kömür hem kibrit olsa bile fırın işlemiyordur.’”

Profesör beni yıkamayı sürdürürken diğerleri bu fıkraya gülüyordu. Çiftçi Aristar şöyle dedi: “İlk Komünistler Adem’le Havva’ydı.”

Popp, “Neden?” diye sordu.

“Çünkü üzerlerine giyecek hiçbir şeyleri yoktu, evleri yoktu ve aynı elmayı paylaşmak zorundaydılar – bütün bunlara rağmen hâlâ Cennet’te olduklarını sanıyorlardı.”

Öyküler ve fıkralar anlatmak mahkûmlar açısından oldukça önemliydi. Bütün gün yatakta yatan bu insanların düşünebilecekleri tek şey kendi perişanlıklarıydı. Onların tasalarını unutmalarını sağlayacak bir şeyler yapabilen herkes büyük iyilik etmiş sayılırdı. Açlıktan ve hastalıktan bitap düşmüş olsam bile, saatler boyunca onlarla konuşuyordum. Bir fıkra ya da bir parça ekmek gibi şeyler birisinin hayatta kalmasını sağlayabilir. Popp o sabah gücümü tüketmemem gerektiği konusunda beni uyardı, ama ona bir fıkra daha anlatacak kadar gücüm olduğunu söyledim.

“Pratik bilgeliği bol olan Talmud kitabında, yolda yürürken Peygamber İlyas’ın sesini duyan bir hahamın öyküsü anlatılır. İlyas ona şöyle der: ‘Oruç tutup dua ediyorsun, ama Cennet’te hak ettiğin yer yolun karşısındaki o iki adamınkinden daha yüksek olmayacak.” Bunun üzerine haham bu adamların peşi sıra koşarak; ‘Fakirlere çok sadaka verir misiniz?’ diye sorar.

Adamlar gülerek, ‘Hayır, biz zaten dilenciyiz’ diye yanıtlarlar.

‘O zaman sürekli dua mı ediyorsunuz?’

‘Hayır, biz cahiliz. Nasıl dua edilir bilmeyiz.’

‘O zaman bana ne yaptığınızı söyleyin.’

‘Bizler neşeli öyküler anlatırız. İnsanları üzgün olduklarında güldürürüz.’”

Popp şaşırmış görünüyordu, “Yani, çevresindekileri güldüren, neşelendiren insanların Cennet’te oruç tutanlardan daha büyük bir onura mı sahip olacaklarını söylüyorsun?”

“Bu, Yahudi bilgelik kitabı olan Talmud’un bir öğretisidir. Ancak bunu Kutsal Kitap’ta da okuyabiliriz. 2. Mezmur’da Tanrı’nın kendisinin de bazen güldüğü yazılır.”

Popp giysilerimi giymeme yardımcı olurken, ben devam ettim: “Bir rahip ölüm döşeğindeki bir kişinin evine çağrılmış. Ölüm döşeğindeki adamın karısı, ağlayan kızını avutmaya çalışıyormuş. Kız, rahibe şöyle sormuş: ‘Bize vaaz ettiğin Tanrı’nın o koruyucu eli nerede?’ Rahibin yanıtı ise, ‘Annenin eli olarak şu anda omzundadır’ olmuş.

“Mesih birçok farklı biçimlerde cezaevinde bizimle birliktedir. Öncelikle, O’nu dövülüp zorbalık gören, ama yine bize yardım etmeyi sürdüren Hıristiyan doktorlarımızda görebiliriz. Vacaresti’deki bazı doktorlar dışarıdan gizlice ilaç sokmuşlar ve bu nedenle on yıl hapse mahkûm olmuşlardı.

“İkinci olarak, Mesih varlığını diğerlerinin yüklerini azaltmaya çalışan rahiplerde, din görevlilerinde ve kendilerinden daha kötü durumda olanlara gıda ve giysi veren ve onlara yardım eden bütün Hıristiyanlar’da sürdürür. Üçüncü olarak, Mesih, Tanrı’yı öğreten kişiler ve hatta öykü anlatanlar aracılığıyla da bizlerle birliktedir. Sizler Mesih’e, sadece size hizmet edenlerin kişiliğinde değil, sizin hizmet edebileceğiniz kişiler aracılığıyla da sahipsiniz.

“İsa Mesih bizlere Yargı Günü’nde, Tanrı’nın iyileri ve kötüleri sağ ve sol yanına ayıracağını bildirir. İsa Mesih sağındaki kişilere: ‘Gelin, içeri girin ve dünyanın kuruluşundan beri sizler için hazırlanmış olan egemenliği miras alın. Çünkü acıkmıştım, bana yiyecek verdiniz; yabancıydım, beni içeri aldınız; çıplaktım, beni giydirdiniz; hastaydım, benimle ilgilendiniz; zindandaydım, yanıma geldiniz. İyiler şunu soracaklar: ‘Rabbim biz bunları ne zaman yaptık?’ Mesih onları şöyle yanıtlayacak: ‘Bu en basit kardeşlerimden biri için yaptığınızı, benim için yapmış oldunuz.’”

Gafencu tüm yetişkinlik yıllarını cezaevinde geçirmişti. Buna rağmen Hıristiyan inancının etkin olduğu diğer tüm Demir Muhafızlar gibi, geçmişteki hatalarını telafi etmek için ne yapacağını bilemiyordu. Her gün, zaten yetersiz olan istihkakının bir bölümünü aramızda en güçsüz olanlar için ayırarak örnek bir davranış sergiliyordu. Yahudi karşıtlığını çoktan geride bırakmıştı. Eski Faşist arkadaşlarından bazıları 4 numaralı odayı ziyaret ettiğinde aniden onları şaşkınlığa uğratan bir şey söyledi: “Ülkenin tümüyle Yahudiler tarafından yönetildiğini görmek isterdim.”

Yoldaşları onu dehşetle süzdüler.

“Evet. Başbakan, yasa yapıcılar, memurlar – herkes. Yalnızca tek bir koşulla. Hepsinin de eski Yahudi önderler gibi, yani Yusuf, Musa, Daniel, Aziz Petrus, Aziz Pavlus ve Mesih’in kendisi gibi olmaları gerekiyor. Çünkü başımıza daha fazla Ana Pauker gibi Yahudiler geçerse, Romanya’nın işi biter.”

Gafencu on dokuz yaşındayken hapse girmişti. Bütün gençlik yılları bir kız bile tanımadan geçmişti. Cinsellik konusunda konuşulduğu zaman diğerlerine, “O neye benzer?” diye sorardı.

“Babam, Ruslar tarafından Besarabya’dan (eskiden Moldovya’nın doğu bölgesine verilen ad) sınır dışı edilmişti. Ben çocukken hiçbir zaman yeterli yiyeceğimiz olmadı. Okulda dayak yedim, oradan kaçıp Demir Muhafızlar’a katıldığım için de hapse atıldım. Yaşamımda bir kez bile iyi, doğru ve sevgi dolu birisine rastlamadım. Kendimce, ‘Mesih hakkında anlatılanlar sadece bir efsane... Günümüzde dünya üzerinde öyle birisi yok; öyle birisinin geçmişte olduğuna da inanmıyorum’ diye düşünüyordum. Ancak cezaevinde birkaç ay geçirdikten sonra, bu düşüncemin yanlış olduğunu anladım. Çok hastayken son lokma ekmeklerini bile başkalarına verenleri gördüm. Hücremi öylesine iyilik dolu bir piskopos ile paylaşıyordum ki, giysisinin eteklerine dokunsanız adeta şifa bulacağınızı hissederdiniz.“

Gafencu bir yıldır 4 numaralı odada kalıyordu. Bu süre içinde şiddetli ağrıları nedeniyle hiçbir zaman sırtüstü yatamamıştı. Sürekli olarak sırtından desteklenmesi gerekiyordu. Her geçen gün bedensel işlevlerini daha az denetleyebiliyordu. Bu nedenle çoğu kez ihtiyaçlarını yattığı yerde gidermek zorunda kalıyordu. Bazı geceler onu temizleyecek birisinin gelmesi için saatlerce beklemek zorunda kalıyordu.

Diğer bölümlerde kalan ve bizden daha iyi durumda olan hastalar odamıza gelip, aramızda kendi temizliklerini yapamayacak kadar güçsüz olanların çamaşırlarının yıkanmasına yardımcı oluyordu. Bu hastaların gömleklerini, iç çamaşırlarını, yastık kılıflarını yıkıyorlardı. Bazen günde sayısı yirmiyi aşan çarşaf yıkadıkları oluyordu. Yıkama işlemi için avludaki buzları kırıp su temin etmeleri gerekiyordu. Benim kendi giysilerim ise kan ve iltihaptan kaskatı kesilmişti. Bir gün bunları yıkamaya kalkan bir dosta engel olmaya çalıştığımda, bana çok kızmıştı.

Gafencu durumundan hiç şikayet etmezdi. Ses çıkarmadan öylece yatağında yatar, bazen bir teşekkür ya da onaylama anlamında, başını hafifçe eğerdi. Artık fazla zamanının kalmadığı duyulduğunda, gözleri yaşlı halde eski ve yeni dostları yatağının çevresinde toplandı. Son sözleri, “Tanrı’nın Ruhu bizi kıskançlık derecesinde Kendisi için ister” oldu.

Öldüğünde diğerleri diz çöküp onun için dua ettiler. Onlara, “İsa Mesih bizlere tohumun toprağa düşüp ölmeden, meyve veremeyeceğini bildirir. Ve tohumun harika bir çiçekte tekrar yaşam bulması gibi, insan da öldüğünde, fani bedeni ruhsal bir bedende yenilenir. Onun İsa Mesih’in idealleriyle dolu olan yüreği de elbette meyve verecektir.“

Bir rahip dua ettikten sonra, Gafencu’nun bedeni çarşafa sarılıp morga götürüldü. Geceleyin adi suçluların kazdığı bir mezara gömüldü.

Tirgul-Ocna’ya gelen yeni mahkûmlar sayesinde dışarıda olup bitenlerden haberimiz oluyordu. Öyle görünüyordu ki, durumumuz dışarıdaki “özgür” işçiler ve köylülerden daha da kötü değildi. Ücretler çok düşüktü. İş günü sekiz saat olarak belirlenmişti, ama işçiler kendilerinden beklenenleri yapabilmek için on iki saat çalışmak zorunda kalıyordu. Bunun ardından gelen “gönüllü” çalışma ve Marksizm konferansları, çalışanlara aileleri için ayıracak zaman bırakmıyordu. Her hanede iki ya da daha fazla aile yaşıyordu.

Grev yapmak yasaktı. Yeni gelenlerden, bir zamanlar çetin bir sendikacı olan Boris Matel bana şöyle anlattı: “Sekiz saatlik iş günü için mücadele ettiğim ve hapse atıldığım günlerden bu yana kırk yıl geçmiş. Şimdi ise başta Komünist bir yönetim var ve ben cezaevinde on dört saat çalışmak zorundayım.” Suçu, Parti lideri Yoldaş Gheorghiu-Dej’e, çalışma arkadaşlarının adına, koşulların zorluğundan yakınan ve işçilerin herhangi bir kapitalist yönetimde işi bırakma hakkına sahip olabileceklerini bildiren isimsiz bir protesto mektubu göndermekti. Gizli Polis çalıştığı depoya gelip 10.000 çalışanın el yazısı örneklerini toplamıştı. Haftalar süren soruşturmanın ardından, Boris işçileri greve kışkırtmakla suçlanmış ve işyerini sabote etmeye teşebbüsten on beş yıl hüküm giymişti.

Boris, Marksist inancına sarsılmaz bir şekilde bağlıydı. Kendisiyle birlikte hapse atılan ayrılıkçı gruplara –serbest masonlara, roteryenlere, teosofistlere, spiritüalistlere karşı hiçbir sempati beslemiyordu. Özgür duruşları nedeniyle içeri atılmış olan yazarlara ve şairlere karşı da duyarsızdı: Onlar haliyle Parti Genel Merkezi’ne kendilerine emirler verilmek üzere çağrılmıştı ve nesnel gerçeğin peşinde boş yere koşmamaları gerektiğini bilmeleri gerekirdi.

Boris, Lenin’in kitaplarında, yaşama tek bir bakış açısının bulunmasının ve bu görüşe sıkıca bağlanmanın önemini vurguladığını ileri sürdü.

“Bu bakış açısı Parti çizgisi miydi?” diye karşılık verdim. “Ama bu doktrin tüm felsefi kavramları tersine çeviriyor. Ben yatağımda yatarken hücreye baktığımda sadece pencereyi görebilirim. Eğer senin oturduğun yerden bakarsam, kapıyı görürüm. Eğer bakışlarımı yere çevirirsem, tavanı göremem. Her bakış açısı aslında kör açıdır, çünkü diğer açılardan görebilme yeteneğini yok eder. Tüm ‘bakış açıları’nı bir kenara bırakıp, bütüne dair kendi sezgilerimizi kabul ettiğimiz zaman gerçeği buluruz. Aziz Pavlus der ki, ‘Sevgi her şeye inanır’ – yani, sadece belli bir grubun ya da diğerinin görüşlerine değil.”

Din konusunda konuşulması Boris’i öfkelendirmişti. “Tanrı yoktur, ruh da yoktur! Önemli olan tek şey maddedir. Sizi bunun aksini kanıtlamaya davet ediyorum!”

Kendisine bu iddialarını öpücüğün, “Öpüşmek; iki dudağın, karşılıklı mikrop ve karbondioksit ileterek, birbirine yakınlaşmasıdır” sözcükleriyle tanımlandığı Komünizm’in ders kitaplarından edinmiş olduğunu” söyledim. “Sevgi, hasret ya da öpücüğün içtenliği senin felsefende yer almaz. Ruhsal değerlerin bu denli yoksullaşması yaşamın, senin büyük önem verdiğin, maddesel yönünü de etkiler. Çalışanların şevki kırılır; bu nedenle Komünist ülkelerden gelen malların hepsi kötü kalitesiyle ün yapmıştır.”

Boris, “‘İnsan Şabat Günü için değil, Şabat günü insan için yaratıldı’ deyişini biliyorum. Ama hepimiz devlete yararlı olmak için varız. Kişisel hürriyetlerin ve özel mülkün kaybı, evrensel özgürlüğe giden basamaklardır” dedi.

Bir köpeğin bile kemiğini almak isteyene saldıracağını düşündüm. Ancak on beş yıllık hapis hayatı Boris’in bu yanılsamalarını iyileştirmemişse, benim onunla tartışmamın da iyileştiremeyeceğine karar verdim. Boris ihbarcılardan biri bile olabilirdi.

İhbarcılık salgın bir hastalık gibi yayılmıştı. Tanrı hakkında konuşmak ya da dua etmek, hatta yabancı bir dili öğrenmek ya da öğretmek bile ihbar konusu olabiliyordu. İhbarcı çoğunlukla cezaevinin içinden ya da dışından bir arkadaş, baba, oğul, karı ya da koca olabiliyordu. İhbarcı olması için kişiye acımasızca baskı uygulanmaktaydı. Aslında, bu ihbarcılar belki de demir parmaklıkların ardındakilerden çok, dışarıdaki “özgür” insanlar için büyük bir tehdit oluşturuyordu. 4 numaralı odadaki bizler ise Romanya’nın herhangi bir köşesindekilerden daha fazla konuşma özgürlüğüne sahiptik, çünkü hiçbirimiz yaşamayacaktık.

Kasım 1917 tarihi Rus Devrimi’nin – “Dünyayı sarsan on gün”ün yıldönümüydü. Profesör Popp günün anısına bir kısa bir öykü aktardı:

“Bolşevizmin zaferinin birinci yıl dönümünde, ülkenin yeni yöneticileri için Moskova dışındaki ormanda bir av partisi düzenlenmişti. Avdan sonra bir ateşin çevresinde dinlenirlerken Lenin çevresindekilere, ‘Yoldaşlar, söyleyin bana; yaşamdaki en büyük zevkin ne olduğunu düşünüyorsunuz?’ diye sormuştu.

Troçki, ‘Savaşmak’ diye yanıtlamıştı.

Zinoviev ise, ’Kadınlar’ demişti.

Kamenev, ‘Hitabet, büyük bir kalabalığı etkinizin altında tutabilme gücü’ diye katılmıştı.

Stalin ise her zamanki suskunluğunu sürdürmüştü, ama Lenin, ‘Bize seçimini açıkla!’ diye ısrar etmişti.

En sonunda Stalin, ‘Hiçbiriniz gerçek zevk nedir bilmiyorsunuz. Şimdi size anlatacağım. En büyük zevk birinden nefret etmek, yıllarca onun en yakın dostuymuş gibi davranmak ve bir gün başını güvenle göğsünüze yasladığında bıçağı sırtına saplamaktır! Dünyada bundan daha büyük bir zevk yoktur’ demişti.”

Uzun bir sessizlik oldu. O zamanlar Stalin’in acımasızlığının bir parçasını biliyorduk. Geri kalanı da ölümünden sonra yoldaşları tarafından açıklandı ve ortaya çıkanlar bu öykünün doğruluğunu kanıtladı.

Ortamı yumuşatmak için onlara ülkemizle ilgili bir başka Stalin öyküsünü anlattım.

“Banat bölgesinin yeni iktidara bağlı olan kadınları Romanya’nın Komünistlerce ele geçirilmesini övüyorlardı. Aralarından biri, ‘Yoldaş Stalin yaşamlarımızı değiştirdi’ dedi. Bir diğeri, ‘Tüm hayvanlarımızı kooperatiflerde toplayarak bizi onlara bakma yükünden kurtardı.’ Üçüncüsü, ‘Evde olmayan; cezaevinde olan bir koca elbette daha kolay aldatılabilir’ diye ekledi. Kadınlar Stalin’e yetmişinci doğum günü münasebetiyle bir şükran armağanı sunmaya karar verirler. Sadece Rumen milli giysilerinin yapıldığı değerli bir kumaştan, yaklaşık iki metre kadar dokuyup Kremlin’e postayla gönderirler. Stalin bundan çok hoşnut kalır.

Molotov’a, ‘Şu Rumenler beni ne kadar da çok seviyor! Onları ödüllendirmek için Rumen milli giysili bir resmimi 10 Mayıs yortu bayramlarında yayınlatacağım. Onların ülkesini ele geçirdim – şimdi de kalplerini fethedeceğim!’ der.

Ancak Kremlin’deki terzi kumaşı görünce başını sallar ve, ‘Yoldaş Stalin, siz çok cüsseli bir insansınız. Bu ceket ise piliseli ve katları olan zor bir model. Pantolon için en azından iki metre daha kumaşa ihtiyacım olacak’ der.

Stalin, ‘Ne o! Benimle pazarlık mı ediyorsun? Haydi git ve dik!’ diye bağırır.

Terzi giysiyi dikemediği için kurşuna dizilir. Moskova’nın tüm terzileri Stalin’e heybetli gövdesi nedeniyle iki metrelik kumaşın yeterli olmadığını söylerler. Yüz kadar terzinin kurşuna dizilmesinden sonra, Molotov bu konuda bir şeyler söyleme cesaretini bulur; ‘Yoldaş Stalin, bizim Marksizm kuramlarımız dünyanın tüm bilgeliğini içerir, ancak bazı hahamların bunun dışında ayrı bir bilgeliğe sahip olduğunu duymuştum. Onlardan birine sorsak?’

Derhal bir haham çağırılır. Haham onlara hemen şöyle der: ‘Bu iş için en uygun terziyi tanıyorum. İsmi, Isaac Cohen’dir ve New York’ta yaşar.’

Stalin, ‘Hemen onu buraya çağırın’ der.

Haham ise, ‘Buraya gelmeyecek kadar zekidir’ diye yanıtlar.

Stalin düşünür ve kararını verir: ‘Tüm Rumen halkının gönlünü fethetmek için New York’a gideceğim.’ Stalin Broadway Caddesi 356 numarada Cohen’in neon ışıklı tabelasını bulur. İçeri girip öyküyü anlatır.

‘Sana istediğin ücreti öderim, nasıl olsa benim cebimden çıkmıyor – Rumen halkı ödeyecek.’

Terzi Isaac elinde mezurasıyla Stalin’in ölçülerini almaya başlar, ‘Bayım, size tam takım bir milli giysi, ayrıca bir de yedek pantolon dikerim ve artan yarım metre kumaşı da geri veririm’ der.

Stalin duyduklarına çok şaşırır. ‘Ülkemdeki tüm terziler heybetli olmam nedeniyle ceketi bile iki metrelik kumaştan zorlukla çıkarabileceklerini söylerken sen nasıl başarabiliyorsun?’

Isaac Cohen ona şöyle yanıt verir: ‘Siz Rusya’da çok heybetli bir adam olabilirsiniz, ancak burada bizim aramızda o denli küçüksünüz ki, iki metre yeter de artar bile.’”

III. BÖLÜM

Bir süredir etrafta korkutucu bir söylenti dolaşmaktaydı. Mahkûmlar, daha önce Suceava ve Piteshi cezaevinde uygulanmış olan bir yöntemle “yeniden eğitim” göreceklerdi. Bu eğitim kitaplarla değil, sopalarla uygulanıyordu. Eğitimciler de, “Komünist Mahkûmlar Birliği” (KMB) adı altında bir araya gelmiş eski Demir Muhafızlar üyeleriydi. Bu eğitimin örgüt sorumluları olarak, Turcanu, Levitkii ve Formagiu’nun isimlerini duyuyorduk. Hepsinin birer vahşi gibi davrandığı anlatılıyordu.

Bu yöntemin bizlere de uygulanmasından korkuyorduk, ama Boris bu kaygımızı hafife aldı. Sol görüşlü eski ortaklarının şiddet uygulanmasına izin vereceklerine inanamadığını söyledi.

Bize şöyle dedi: “Şiddet, düşünceleri kökünden yok edemez.” Sosyal demokrat düşünür Karl Kautsky de Rus devriminin başlarında böyle yazmıştı.

Bu konuşmaya şöyle katıldım: “Evet. Savaş Bakanı Troçki’nin ona vermiş olduğu yanıtı da hatırlıyorum; ‘Bay Kautsky, siz ne tür bir şiddet uygulayacağımızı bilmiyorsunuz.’ Troçki’nin kendi düşüncelerinin de, Kapitalizm gibi, Rusya’daki şiddet uygulamalarıyla kökünden yok edilmiş olması ironiktir.”

Başkeşiş, “Korkarım ki, şiddet ve işkence acımasızca ve uzun süre uyguladığı takdirde, Tanrı’nın mucizesi olmaksızın, her insanın direncini kırabilir” dedi.

Boris, “Ben mucizelere inanmıyorum” dedi. “Ben onlar olmadan da idare edebilirim. Şimdiye dek inançlarımı hiçbir şey etkilemedi.”

“Yeniden eğitim”in önderi Formagiu’nun kısa ziyaretinden sonra cezaevindeki ortam daha da kötüleşti. Piteshi’den gelen Formagiu, bu yöntemin başlatılmasına dair emirler vermişti. O güne kadar, günün büyük bir kısmında eziyet görsek de, er geç nöbetçilerin bizi bırakıp yemeğe ya da yatmaya gitmek zorunda kalacaklarını biliyorduk. Oysa şimdi aramıza “Komünist mahkûmlar” katılıyordu. Bu kişiler istedikleri gibi zor kullanıp, dayak atma yetkisine sahiptiler. Hatta bu iş için lastik copları da vardı. Yetkililerce mahkûmların en berbatları arasından özenle seçilmişlerdi; onlardan kaçış yoktu. Her elli mahkûm başına on ya da yirmi kişiden oluşan bir (KMB) ekibi düşüyordu. Bu ekiplerin sayısı gitgide artmaktaydı. Yeniden-eğitim neticesinde Komünist olmaya hazır olduklarını bildiren kişilerin, bu değişimlerini kanıtlamak üzere diğerlerini de aynı yollarla Komünizm’e “döndürmeleri” gerekiyordu.

Kaba vahşete, hafifletilmiş şiddet uygulamalarıyla, kısa aralıklar veriliyordu. Mahkûmun ölmesi istenmediğinden, işkenceler doktor gözetiminde yapılıyordu. Doktorlar da genellikle KMB üyeleriydi. Doktor Turcu adında birini tanıyordum. Hücre arkadaşını muayene ettikten sonra, bir ara verilmesini söylüyordu. Bu arada mahkûma vücudunun direncini artıracak bir iğne yaptıktan sonra, KMB’lere tekrar ne zaman başlayabileceklerini söylüyordu. Kişinin dayanma sınırına geldiğini ve bir sonraki güne kadar hücresine geri götürülmesine karar veren de Doktor Turcu idi.

Bir çılgınlık rüzgarı cezaevini kasıp kavuruyordu. Tüberküloz hastaları çırılçıplak soyuluyor, taş zemine yatırılıyor ve kovalar dolusu buzlu suyla ıslatılıyordu. Yerlere domuz yemi döküldükten sonra, günlerce aç bırakılmış ve elleri arkalarında bağlanmış mahkûmlar bu yemi yerden yalamaya zorlanıyordu. İnsanı aşağılamanın her biçimi, ne kadar iğrenç olursa olsun, kaçınmadan uygulanıyordu. Birçok cezaevinde KMB zorbaları tarafından mahkûmlara başkalarının idrar ve dışkısı veriliyordu. Bazıları ağlayarak, hiç olmazsa kendilerinki olsun diye yalvarıyordu. Bazıları ise, aklını yitirip çığlıklarla daha fazla verilmesi için yalvarıyordu. Tutuklular alenen cinsel sapkınlıklar yapmaya zorlanıyordu. Bedenin ve ruhun bu denli aşağılanabileceğini hiç düşünemezdim.

İmanlarına bağlı olanlar en fazla işkence görenlerdi. Hıristiyanlar dört gün boyunca çarmıha gerili bırakılıyordu. Bu çarmıhlar her gün yere indiriliyor, diğer mahkûmlar çağrılarak, onların yüzüne ve bedenine dışkılarını yapmaları emrediliyordu. Ardından, çarmıhlar tekrar yukarı kaldırılıyordu.

4 numaraya getirilen Katolik bir rahip, Piteshi cezaevindeyken bir Pazar günü kendisini lağım çukuruna attıklarını ve kişilere Kutsamayı ve Rab’bin Sofrası’nı bulunduğu o çukurdan vermesi emredildiğini anlattı.

“Bu emre itaat ettiniz mi?” diye sordum.

Elleriyle yüzünü kapatıp, ağladı. “Mesih’ten daha fazla acı çektim” dedi.

Bütün bunlar Bükreş’ten gelen talimatlar doğrultusunda cezaevi yönetiminin teşvikiyle uygulanıyordu. Turcanu, Formagiu ve diğer uzmanlar bir cezaevinden diğerini ziyaret edip, oralarda yeni KMB’leri görevlendirerek uygulamanın kesintiye uğramamasını sağlıyorlardı. Parti ileri gelenleri, Constantin Doncea gibi Merkez Komite üst düzey görevlileri, hatta İçişleri Bakanlığı Müsteşarı Marin Jianu bile bu “sporu” izlemeye geldiler. Jianu ile birlikte eskiden çalışmış olan Boris, nöbetçileri yararak yapılanları protesto edercesine ileri atıldı. Fakat Jianu onu hatırlamış olsa bile tanımazlıktan gelerek, “Bir domuz başka bir domuzu döverken, biz karışmayız” dedi. Başka bir deyişle, Parti kendisini işkencecilerden soyutluyor, fakat onların işkence yapmalarına izin veriyordu. Jianu, “Onu götürün” dedi. Boris merhamet dileyen çığlıklar atana dek dövüldü.

Eski çetin sendikacı ise tümden yıkıldı. Her gün her gece gördüğü işkence ve aşağılanmalar onu tüketmişti. Sürünerek gidip onu dövenlerin ellerini öptü.

“Teşekkürler yoldaş. Beni aydınlığa çıkardınız” dedi. Ardından Komünizm’in verdiği sevinçlerden söz etmeye ve daha önceleri hata yaparak ona karşı direnmekle ne kadar büyük bir suç işlediğini anlatmaya başladı. Bu denli bir yıkılışın ardından, özsaygısı nedeniyle, sadakatinde tümüyle bir yön değişikliği yapması gerektiğini anlamıştı. Aksi takdirde, kendi gözünde bile gülünç duruma düşecekti. Boris de KMB grubuna katıldı. Copunu kullandığı ilk kişiler arasında Doktor Aldea vardı.

Rusya’dan ithal edilen bu yeniden eğitim yöntemi inanılmaz sonuçlar yarattı. Kurbanlar aylarca süren önceki sorgulamalarında saklamış oldukları sırları ifşa ettiler. Dostlarını, eşlerini ve ailelerini ihbar ettiler. Böylece, binlerce kişi daha tutuklandı.

Bu arada kurşun madenlerinden gelen bir grup hasta mahkûm, Tirgul-Ocna’daki özel bir bölüme konuldu. Onların yanına konan diğer mahkûmlar, bu kişilerden bazılarının rahip olduklarını anlayınca günahlarını itiraf etmeye başladı ve böylelikle onların güvenini kazandılar. Bu yüzden, madenden gelenler gizli dini ve siyasi faaliyetlerinden serbestçe söz ediyorlardı. Yeniden eğitim için daha büyük bir hücreye nakledildiklerinde, konuştukları bu kişilerin aslında birer ihbarcı olduğunu anladılar.

Bunlardan biri kanlar içinde perişan bir durumda 4 numaralı odaya getirildi. Kendisine “yeniden eğitim” uygulayanın, yüzünde sabit bir tebessüm olan iri yapılı ve sürekli şakalar yapan bir genç adam olduğunu bildirdi. “Bu acıtıyor mu?” diye soruyormuş. “Çok üzgünüm! O zaman farklı bir şey deneyelim. Şimdi bu nasıl, hoşunuza gitti mi?”

İşkence kurbanı, “Eğer bir gün bu adamı elime geçirirsem, canlı canlı derisini yüzeceğim!” dedi.

İhtiyar çiftçi Badaras, “Haklısın. Üzerine tuz ve biber de ek lütfen, işin doğrusu budur!” diye katıldı. Badaras’ın günlük duası şöyleydi: “Baba, Oğul ve Kutsal Ruh adına, Tanrım, tüm Komünistler’i yok et, o domuzlara acı ver ve ıstırap çektir!”

Ona, “Neden böyle söylüyorsun?” diye sordum. “Bir Hıristiyan’dan beklenen bu değildir.”

Yumruklarını yakarırca gökyüzüne doğru kaldırarak, “Söylüyorum, çünkü Tanrı bu alçakları lanetlemeyen hiç kimseyi Cennet’e kabul etmeyecektir” dedi.

Badaras gibi birçokları, kendilerine işkence edenlere işkence edecekleri günü bekleyerek yaşıyorlardı. Cehenneme inandıkları için, Komünistler’in orada kavrulacaklarına inanıyorlardı.

“Nefrete izin vermememiz gerekiyor. Boris gibi insanlar şiddetli baskı altında teslim oldular” dedim.

Ancak, Boris 4 numaralı oda için kanayan bir yara gibiydi. Boris, Komünist olduğunu kanıtlamak için –Turcu ve diğer KMB doktorlarını küçümsediğini açıkça gösteren– Doktor Aldea’yı dövmüştü. Bu nedenle, cezaevinin en fazla nefret edilen kişilerinden biri haline gelmişti. Doktor Aldea, omuz ve sırtındaki çıbanlar nedeniyle büyük acı çekmekteydi, Boris ise özellikle o bölgelere vurmuştu. Mahkûmlar kendileri için yaşamını vermekte olan Doktor Aldea için yaşamlarını feda edebilirdi. Dayağın ardından Doktor Aldea’yı 4 numaralı odadaki bir yatakta buldular. Çok geçmeden birisi geldi ve oldukça hasta bir mahkûmun kendisini çağırdığı bildirildi.

Başkeşiş Iscu, “Doktor çok hasta, kımıldayamaz” dedi.

Aldea, “Hasta olan kim?” diye sordu.

Gelen adam, “Boris” diye yanıtladı.

Aldea acıyla yatağından kalktı; odadan çıkarken herkes sessizlik içindeydi.

Başkeşiş Iscu bizlere binlerce kişinin kötü muamele ve açlıktan ölmekte olduğu Tuna Nehri – Karadeniz Kanalı’ndaki esir kamplarındaki deneyimlerinden söz ederdi. Kanal inşaatına Rusya’nın teşvikiyle başlanmıştı, böylelikle Ruslar Romanya’nın milli servetlerini daha hızlı boşaltabileceklerdi. Ayrıca hükümet açısından çok saygın bir projeydi. Komünist başarısının güçlü bir simgesine dönüşen bu büyük plan öylesine önemseniyordu ki, Tuna Nehri’nin sularının hem bu kanalı hem de sulama sistemini besleyecek kadar fazla olmadığına dair uyarıda bulunan mühendisler “ekonomik sabotaj” ile suçlanarak kurşuna dizilmişlerdi. Bu projede Romanya’nın kaynakları savurganca kullanılıyordu. 1949 ile 1953 yılları arasında, iki yüz binin üzerinde siyasi ve adi tutuklu bu kanalın inşaatında çalıştı.

Başkeşiş de kendisini bu bölgedeki sürgün yerlerinden biri olan Poarta Alba’da bulmuştu. Dikenli teller ardındaki derme çatma barakalarda yaşayan 12.000 kişinin her birisi günde 8 m^3 toprağı elleriyle kazmak zorunda bırakılıyordu. El arabalarını, nöbetçilerin sopa darbeleri altında, dik yokuştan iterek çıkarıyorlardı. Isı kış aylarında -25 derecenin altına düşüyordu; fıçılarla taşınan su hemen donuyordu. Hastalık herkesi kasıp kavuruyordu. Birçok mahkûm fırsatını bulduğunda, vurulup öldürülmek umuduyla kampın çevresindeki yasak bölgeye geçmeye çalışıyordu.

En azılı suçlular yaklaşık yüz mahkûmdan oluşan “tugay”ların başına getiriliyor, yaptıkları işin sonuçlarına göre yiyecek ve sigarayla ödüllendiriliyordu. Hıristiyanlar ise sürüler halinde “Rahipler Tugayı” diye adlandırılan gruplara katılıyordu. Bu gruplarda insan eğer, Ortodokslar için refleks haline gelmiş olan haç işaretini yaparsa, zalimce dövülüyordu. Ne Noel’de ne de Paskalya’da, hiçbir tatil günü yoktu.

Başkeşiş sözlerine devam etti: “Evet. Poarta Alba’da çok soylu davranışlara tanık oldum”. Bizlere orada tanık olduğu bir olayı nakletti: Genç Katolik bir rahip olan Peder Cristea, bir ihbarcı olan Ortodoks rahibin nefretini uyandırmıştı. İhbarcı ona şöyle sormuştu: “Gözlerini neden bu kadar sık kapatıyorsun? Dua mı ediyorsun. Senden gerçeği söylemeni istiyorum, hâlâ Tanrı’ya mı inanıyorsun?”

Bu soruya ‘evet’ yanıtı vermek, en azından dayak yemek demekti.

Peder Cristea, “Andrescu, biliyorum sen de tıpkı Ferisiler’in İsa’yı suçlamak için O’nu ayartmaya çalıştığı gibi, sen de beni ayartmaya çalışıyorsun. Ama İsa onlara gerçeği bildirmişti; ben de sana söyleyeceğim. Evet, Tanrı’ya inanıyorum” dedi.

Andrescu sözlerini sürdürdü. ”Papa’ya da inanıyor musun?”

Cristea yanıtladı: “Evet Papa’ya da inanıyorum.”

Andrescu bu bilgiyle birlikte derhal siyasi görevlinin yanına koştu. Siyasi görevli geldiğinde genç adamın öne çıkmasını istedi. Cristea zayıf ve bitaptı, üzerindeki paçavraların içinde titriyordu. Görevli ise besili vücudunun üzerine kalın bir palto ve Rus kalpağı giymişti. “Duyduğuma göre Tanrı’ya inanıyormuşsun” dedi.

Peder Cristea konuşmak için ağzını açtığı anda, İncil’in Matta kısmında İsa Mesih’in dağdaki vaazına başlamak üzereyken sahip olduğu yetkiyi ilk defa gerçek anlamıyla kavradım. Cristea da konuşmasına tam başlamak üzereyken aynı böyle bir duygu uyandırmıştı; herkes o anda dudaklarının arasından inciler dökülecekmiş gibi hissediyordu. Onu izleyen Hıristiyanlar korkuyla karışık büyük bir saygı içinde kalmışlardı.

Cristea söze şöyle başladı: “Rahipliğe atandığımda, tarih boyunca binlerce rahibin inançlarının bedelini yaşamlarıyla ödemiş olduklarını biliyordum. Bu nedenle sunağa her gidişimde Tanrı’ya şu sözü verirdim; ‘Şimdi sana bu harika giysiler içinde hizmet ediyorum, ancak beni hapse atsalar bile sana hizmet etmeyi sürdüreceğim.’ Bu nedenle teğmen, cezaevi dini inançların karşısında durabilecek, onları yok edebilecek bir unsur değildir. Tanrı’ya inanıyorum.”

Bu sözleri izleyen sessizliği sadece rüzgârın sesi bozuyordu. Teğmen söyleyecek söz bulamıyordu. En sonunda, “Papa’ya inanıyor musun?” diye sordu.

Yanıtı geldi; “Aziz Petrus’tan beri her zaman bir Papa olmuştur. İsa Mesih tekrar gelene dek de, olmaya devam edecektir. Şimdiki Papa, Komünizm’le uzlaşma yapmamıştır. Ondan sonra gelecekler de uzlaşmayacaktır. Evet, ben Papa’ya inanıyorum.”

Başkeşiş öyküsünü bitirdi ve şöyle dedi: “Bir ihbarcı olan Ortodoks kardeşimi affetmek benim için zor oldu. Roma’nın (Vatikan’ın) izleyicisi değilim, ama şu anda içimden, “Yaşasın Papa” (Viva il Papa) diye bağırmak geliyor.”

“Peder Cristea’ya ne oldu?” diye sordular.

“Bir hafta süreyle tabutta (içi sivri uçlu çeliklerle dolu işkence dolabı) bırakıldı. Tabutun içinde sadece dimdik ayakta durabilirsin, uyuyamazsın, ardından dövülürsün. Bütün bunlardan sonra, imanını hâlâ reddetmediği için bir gün alınıp götürüldü. Onu bir daha görmedik.”

“Yeniden eğitim” kurbanları gün geçtikçe artıyordu. Eğer bir şeyler yapılmazsa, hepimizin bir gün ya “döndürüleceğini” (Komünizm’in zorla kabul ettirileceğini) ya da öldürüleceğini hissediyorduk. Aramızdakilerin en cesurları olan Komünist mahkûmların bir ayaklanma başlatmakta olduğu söylentisi 4 numaralı odaya ulaştı. Nöbetçiler onlara karşı daha dikkatli davranırdı. Çünkü bugün cezaevinde olanlar bir önceki gün yönetimin başındaydı ve bir ertesi gün tekrar yönetimde olabilirlerdi.

Hıristiyanlar arasında bir ayaklanma olduğu takdirde ne yapılması gerektiği tartışılmaktaydı: buna katılmalı mıydı? Yoksa bu bir “öbür yanağımızı çevirmek” zamanı mıydı? Bazı mahkûmlar mücadelenin karşısındaydılar.

“İsa herkesçe “ılımlı ve yumuşak huylu” olarak tanımlanır – ancak O, aynı zamanda bir savaşçıydı da. Tapınakta para bozanları ipten yaptığı kamçısıyla kovmuştu, ayrıca ilk öğrencilerine ateşi ve yargıya dayanan kesinliğiyle Eski Antlaşma kitabını örnek olarak göstermişti.”

İsyancılarla birlik olmaya karar verdik. Aramızdaki ihbarcılar nedeniyle herhangi bir şeyin gizlenmesi çok zordu. Ayrıca mahkûmların arasındaki Yahudiler ve Yahudi karşıtları, köylüler ve toprak sahipleri, Katolikler ve Ortodokslar sürekli olarak birbirlerinden kuşkulanıyordu.

Tirgul-Ocna kasabasındaki tek eğlence, cezaevinin yakınındaki stadyumda haftada bir düzenlenen futbol karşılaşmalarıydı. Korkunç bir yeniden eğitim dalgasının başlatılmasına denk gelen 1 Mayıs İşçi Bayramı’nda, tüm kasaba halkının izleyeceği bir futbol maçı yapılacağını öğrendik. Saat 5’te başlayacak olan bu maç, gösteri yapabilmemiz için iyi bir fırsat olacaktı. Başlama işareti de bir pencere camının kırılması olacaktı.

Maç başladıktan biraz sonra uzaktan bir cam kırılması sesi işitildi. Tüm cezaevinde aniden bir kargaşa koptu. Pencereler kırıldı. Tabaklar ve kupalar pencereden dışarı fırlatıldı. Birileri bir nakarat başlatmıştı: “Bize yardım edin! Bize yardım edin!” Stadyuma bakan üst kat pencerelerinden mahkûmlar, “Bize burada işkence ediliyor. Babalarınız, kardeşleriniz ve oğullarınız katlediliyor!” diye bağırmaya başladılar.

Maç durduruldu. İzleyici kalabalığı ayağa kalktı; çok geçmeden cezaevinin önündeki yolun üzeri yüzlerce insanla dolmuştu. Mahkûmlardan biri bileklerini kesmişti; nöbetçiler ise ellerindeki sopalarla saldırıya geçmişlerdi. Sokaktaki kalabalık süngülü askerler tarafından kısa zamanda dağıtıldı. Geriye bir tek cezaevini düzene sokmak ve yaralıları saymak kalmıştı. Yaralılar arasında Boris de vardı. Bir başka mahkûmu nöbetçilerin ayaklarının altından kurtarmaya çalışırken yere düşürülüp ağır yaralanmıştı. Doktor Aldea’nın onu tekrar tedavi etmesi gerekti. Boris’e dostça mesajlar gönderdik, ancak bir yanıt gelmedi. Daha sonra başka bir cezaevine gönderildiğini öğrendik.

İsyan haberi tüm ülkede hızla yayıldı. Misilleme hemen gelmedi; sadece yönetim işi biraz daha sıkılaştırıldı. İsyanın elebaşları olduklarından kuşkulanılan kişiler diğer cezaevlerine nakledildiler. Tirgul-Ocna’da aldıkları tıbbi destekten yoksun kaldıkları için birçoğu öldü.

Başkeşiş Iscu’nun öksürük nöbetleri her geçen gün daha da uzuyordu. Bedeni yıllarca çektiği açlık ve kanal inşaatındaki zor günler nedeniyle harap olmuştu. Korkunç öksürüklerle sarsılıyordu. Onun ölmesine seyirci kalıyorduk. Bazen yardım etmek için gelen dostlarını bile tanıyamıyordu. Bilinci açıldığı zaman, fısıltıyla saatlerce dua ediyor ve her zaman diğerlerini teselli edecek birkaç söz buluyordu.

Kanal inşaatındaki mahkûmlardan sağ kalanlar da Tirgul-Ocna’ya getirilmişti. Orada olanlara dair anlattıkları korkunç öyküler, İsrail halkının Mısır’daki köleliğine benziyor gibiydi. Ancak durumun daha acıklı bir yönü vardı; ezilenlerin kendilerini ezenleri övmesi gerekiyordu. Mahkûmlar arasındaki ünlü bir besteci, Stalin’i yücelten ilahiler bestelemeye zorlanmıştı. Tugaylar bu ilahiler eşliğinde çalışmaya gidiyorlardı.

Bir seferinde mahkûmun biri yere yıkılmış ve doktor da ölmüş olduğunu bildirmişti, fakat Poarta-Alba’nın nefret edilen kumandanı Albay Albon, “Saçma!“ diye haykırarak cesede güçlü bir tekme atmıştı. “Kaldırıp tekrar çalışmaya gönderin!”

Yatağım, Başkeşiş ile bir başka kanal kurbanı genç Vasilescu’nun yataklarının arasındaydı. Vasilescu, “Rahipler Tugayı”nın başına getirilmiş olan adi bir suçluydu. Onları, yere yıkılana dek çalıştırıyordu. Fakat her nedense Albay Albon kendisinden hoşlanmamıştı ve bu yüzden çok kötü muamele görmüştü. Bu nedenle o da ölmekteydi. Tüberkülozu oldukça ilerlemişti.

Vasilescu özünde kötü bir insan değildi. Kaba görünümlü köşeli yüz hatları ve alnına düşen kıvırcık koyu renkli saçları, ona şaşkın genç bir boğa görüntüsü veriyordu. Kaba saba ve cahildi, ama yaşamın iyi yönleri olarak saydığı şeyleri fazlasıyla sevdiği için düzenli bir işe giremiyordu. O güne kadarki yaşamı büyük zorluklar içinde geçmişti. Shakespeare’in Macbeth adlı eserinde şu sözleri söyleyen kiralık katile benziyordu: “… ben yaşamın acımasız silleleriyle öyle çileden çıkmışım ki feleğe inat ne olsa aldırmam, yaparım.”

Bize şöyle anlattı: “Bir kez o kamplara girdiğinizde, dışarı çıkabilmek için her şeyi yaparsınız. Her şeyi! Albay Albon, istediklerini yaparsam serbest kalacağımı söylemişti.” Vasilescu, şık giysileri, dansa götürecek bir kız arkadaşı olsun istiyordu. Parti ona, ya işkencecilerin ya da işkence görenlerin arasına katılma seçeneklerini sunmuştu.

“Bizleri gizli polisin eğitildiği özel bir kampa götürdüler. Görevlerimizden biri de, kedi ve köpeklerin üzerine ateş etmek ve canlı kalanlar olursa, onları çelik şişlerle öldürmekti. ‘Ben bunu yapamam’ dediğimde, ‘O zaman sana aynısını yaparız’ cevabı verildi.”

Vasilescu şimdi kendisine acıyordu. Bana kanal inşaatında yaptığı korkunç şeyleri defalarca anlattı. Bu arada Başkeşiş’i de ihmal etmemişti. Vasilescu’nun ölmekte olduğu apaçıktı. Ona rahatlatıcı bir şeyler söylemek gereğini duydum, ancak o rahatlayamadı. Bir gece nefesi kesilerek uyandı ve bana, “Ben gidiyorum. Lütfen benim için dua et!” dedi. Bir süre daldı, ama tekrar uyanıp şöyle haykırdı: “Tanrı’ya inanıyorum!” Ardından ağlamaya başladı.

Tan ağarırken Başkeşiş Iscu iki mahkûmu yanında çağırıp, “Beni ayağa kaldırın” dedi.

“Çok hastasınız. Kımıldayamazsınız.” Odadakiler üzülmüştü. “Ne oldu? Ne gerekiyorsa, biz yapalım” sesleri geldi.

“Siz yapamazsınız! Kaldırın beni!”

Onu ayağa kaldırdılar, “Vasilescu’nun yatağına” dedi.

Başkeşiş kendisine işkence etmiş olan genç adamın yatağının yanına oturdu ve elini yavaşça onun kolunun üzerine koydu. Yumuşak bir sesle, “Sakin ol!” dedi. “Çok gençtin. Ne yaptığını bilmiyordun.” Eliyle genç adamın alnından terleri silerken, “Seni tüm yüreğimle bağışlıyorum, Hıristiyan olan diğerleri de aynen bağışlarlardı” dedi. “Eğer biz bağışlıyorsak, bizlerden daha iyi olan İsa Mesih de elbette bağışlayacaktır. Cennet’te senin için de bir yer var.“ Vasilescu’nun itiraflarını dinledi ve ona Rab’bin Sofrası’nı verdi. Ardından, yatağına geri götürüldü.

O gece hem Başkeşiş, hem de Vasilescu öldü. Ben Cennet’e el ele gittiklerine inanıyorum.

Doktor Aldea ciğerlerim içim pnömatoraksi adlı tıbbi bir işlem yapılması gerektiğini bildirdi. Birkaç dakika süren bu işlem sırasında akciğer bir iğneyle delinip içeriye tampon görevi üstlenecek havanın girmesi sağlanıyordu. Acısı nispeten az olan bir işlemdi. Bu işlemin yapılmasının ardından uykuya daldım. Uyandığımda yatağımın yanı başında Profesör Popp’u gördüm ve çok mutlu oldum. Birkaç aydır Jilava cezaevindeydi. Kendisi de “yeniden eğitim” uygulamasından fazlasıyla çekmişti. Saatlerce konuştuk.

Profesör, Jilava’da birçok intihar vakası olduğundan söz etti. Diğer cezaevlerinde de durum aynıydı. Gherla ve Piteshi’de insanlar kendilerini üst katlardan aşağı atıyordu, bunu engellemek için merdiven sahanlıkları telle kapatılmıştı. Bazı mahkûmlar cam parçası ile bileklerini kesiyor, bazıları kendisini asıyor, bazılarıysa temizlik sıvısı içerek intihar ediyordu. Zavallı Ortodoks bir peder, ranzanın üst katından kendini yere fırlatmış ve kafatasını kırmıştı. Bunu birkaç kez denedikten sonra kendini öldürmeyi başarmıştı.

Profesör, “Zavallı peder çok işkence gördü” dedi. Kendisine uygulanan yeniden eğitimin sürmesi halinde direncini yitirip, inancına ihanet edeceğinden korkmuştu. Peder Ioja aslında çok sert bir insandı. Mahkûmlardan biri kendisine bir kez Komünistler’in hesabına çalışmış olduğunu itiraf ettiğinde, Peder İoja onun on beş yıl boyunca Rab’bin Sofrası’na katılmasını yasaklamıştı!“

İntihar edenlerin arasında savaş öncesi Romanya’da önemli bir politikacı olan Bratianu gibi tanınmış isimler de vardı. Aç kalarak kendini öldürmekten başka bir yol bulamamıştı. Bu durumu diğer mahkûmların dikkatini çekmemişti. Aslında diğerleri bu durumu ne bilmiş, ne de ilgilenmişti. Liberal Parti lideri Rosculet ise Sighet cezaevinde intihar etmişti. Rosculet “Yerli” Komünistler’in Ruslar’a benzemedikleri düşüncesini taşıyanlardandı, fakat Parti onu Din İşleri Bakanı olarak kullandıktan sonra, devrim karşıtı olduğu gerekçesiyle cezaevine atmıştı.

“Yeniden eğitim”in vahşeti birçok cezaevinde huzursuzluğa neden oldu ve çeşitli söylentiler tüm ülkede yayıldı. Ardından birbirleriyle ilişkisi olmayan iki ayrı olay gerçeği gün ışığına çıkardı.

Tirgul-Ocna’da bir denetleme sırasında, nefret edilen Gizli Polis albayı Sepeanu yeni yapılmış bir çit gördü. Cezaevi kumandanı Bruma’ya, “Bunu neden yaptınız?” diye sordu. Ardından kahkahalarla, “Tahtalar bu devrim karşıtlarının dövülmesinde daha yararlı olabilirdi!” dedi.

Bu olay büyük öfke yarattı. Tirgul-Ocna’daki isyan havası içten içe hâlâ sürmekteydi. Eski bir albay şöyle bağırdı: “Artık bir şey yapılmalı.” Bu işi yapacak kişinin de kendisi olduğuna karar verdi. Sepeanu cezaevinden ayrıldığında, albay, cezaevi yönetiminden daha önce itiraf etmediği bir sırrı açıklamak üzere Bükreş’ten özel bir sorgulayıcı getirilmesini istedi.

Sorgulayıcı geldi. Albay ona şöyle dedi: “Rus mahkûmları infaz ettiğim için savaş suçlusu olarak yirmi yıl hapis cezasına çarptırıldığımı biliyorsunuz. Tugay Binbaşısı olarak bu insanları kendim kurşuna dizmedim. Ama size kimin yaptığını söyleyebilirim. Bu kişi şu anda Gizli Polis Teşkilatı’nda bir albay olan Sepeanu isimli bir teğmendi.”

Sonuçta, Sepeanu da savaş suçlusu olarak yargılandı ve yirmi yıl hüküm giydi. Duruşma sırasında, “yeniden eğitim” uygulaması adı altında cezaevlerinde olan biteni anlattı.

İkinci olay ise, Gizli Polis şefi olan bir kişiyle ilgiliydi. Albay Virgil Weiss’ın, geçmişte Ana Pauker ve diğer hükümet yetkilileriyle sıkı ilişkileri olmuş, ama sonradan araları bozulmuştu. O da kendisini Piteshi cezaevinde “Komünist İnançlı Mahkûmlar” grubunun lideri olan Turcanu’nun pençesinde bulmuştu.

İşkencelerde Turcanu’ya yardım eden bir kişi, daha sonra bana Weiss’ın bir saatlik işkence sırasında üç kez baygınlık geçirdiğini anlattı. Onu soğuk suyla ayıltmışlardı. Weiss şöyle konuşmuştu: “Tamam. Gizlediğim her şeyi itiraf edeceğim. Bakalım şefleriniz buna dayanabilecekler mi?” Turcanu, Weiss’ın bu itirafları sayesinde kendisine vaat edilmiş olan salıverilmenin nihayet gerçekleşeceğine inanıyordu. “Eğer yalan söylersen, seni öldürürüm!” diye uyardı. Weiss, “Anlatacağım önemli şeyler var; ancak sana söyleyemem. Bunlar yüksek mevkilerdeki hainlerle ilgilidir” diye yanıtladı.

Weiss Bükreş’e götürüldü. Oradaki hastanede birkaç hafta geçirdi. Pauker ve yandaşlarının rakipleri olan Parti Genel Merkez Komitesi üyelerince hastanede sorguya çekildi. Onlara yönetimin en önemli bakanları olan Pauker, Luca ve Georgescu’nun gerektiğinde ülke dışına kaçabilmek için sahte pasaport çıkarılması konusunda kendisinden yardım istediklerini ifşa etti. Ayrıca, İsviçre’deki bankalara yüklü miktarlarda para havale etmişlerdi.

Bu bilgi, Pauker’ın grubuna karşı baş entrikacı olan Parti Genel Sekreteri Gheorghiu-Dej’e iletildi.

Albay Weiss, Dej’in dostlarına cezaevlerinde uygulanmakta olan “yeniden eğitimin” öyküsünü anlattı ve onlara bedenindeki yara izlerini gösterdi. Bu bilgi onu dinleyenleri korkuttu. Parti’nin kaderi yeniden değişmek üzereydi, pek yakında kendileri de aynı muameleye maruz kalabilirdi. “Yeniden eğitimin” liderleri Gizli Polis merkezinde sorgulandılar ve Turcanu dahil içlerinden birkaçı idama mahkûm edildi.

“Yeniden eğitim” skandalı, Theohari Georgescu yönetimindeki İçişleri Bakanlığı’na karşı bir silah olarak kullanıldı. 1952 yılındaki siyasi tasfiye sırasında, Komünistler’in başa geçmesinden beri Romanya’yı yönetmekte olan “üçlü hakimiyet” devrildi. Weiss’ın suçlamasında adı geçen diğer bakanlar Vasile Luca ve Ana Pauker, korkunç enflasyonun ve kamulaştırmanın (kolektifleşmenin) neden olduğu felaketlerin günah keçisi yapıldılar.

4 numaralı odaya gelip bizlere yardım eden mahkûmlar arasında topraklarının kamulaştırılmasına karşı direnmiş olan çiftçiler de vardı. Romanya’daki hapishaneler onlarla doluydu. Binlercesi de kurşuna dizilmişti.

Korkunç öyküler anlatıyorlardı. 1949 yılında kanunlaştırılan “toprak reformu” ile köylülerin topraklarına el konulmuş ve karşılığında hiçbir tazminat alamamışlardı. Bir gece içinde bütün varlıklarını kaybetmişlerdi. Daha fazla kaybedecek bir şeyleri olmadığı için karşı mücadele başlatmışlardı. Yetkililere ateş edilebiliyor, dövülüyor ya da üzerlerine benzin dökülerek yakılabiliyordu. Aslında tüm bu yapılanlar boşunaydı. Çiftçiler örgütlenememişti. Ayaklanmalar farklı bölgelerde, farklı zamanlarda yapılıyordu. Bu nedenle hükümet daima bunları bastırabiliyordu.

Koyun yetiştiricisi yaşlı çiftçi Ghica bana şöyle anlattı: “Gizli Polis bana paslanmış iki tüfek gösterdi ve ‘Bunları senin bahçenden kazıp çıkardık. Eğer kolektifleştirmeye katılırsan, mahkemeye çıkarılmaktan kurtulabilirsin’ dedi. Ben de kabul ettim. Ancak daha sonra hayvanlarımı almaya geldiklerinde, kendimi kaybettim ve onları durdurmaya çalıştım. Beni dövdüler – işte şimdi de on beş yıllık cezamı çekiyorum! Her şeyimi kaybettim. Topraklarımı, koyunlarımı, karımı, çocuklarımı!” Çiftçilerin hepsi de kaybettiklerini aynı sırayla kederli bir şekilde anlatıyordu.

Bir başka çiftçi de sürülerine nasıl el konulduğunu anlattı. Görevlilerden birinden hayvanların boyunlarındaki çanların kendisine verilmesini rica etmişti. Onlar da bu garip isteğini gülerek kabul etmişti. Çiftçi gece boyunca samanlığa kapanıp, ara sıra bir ipe dizdiği bu çanları çalmıştı. Sabah olduğunda, köyün içinden koşarak Parti merkezine gitmiş ve parti sekreterini kalbinden bıçaklamıştı.

Bir başka çiftçinin sabana koştuğu iki atı vardı. En büyük zevki onları doyurup tımar etmekti. Atlarını götürdüklerinde, kolektif çiftliğinin ahırlarını ateşe vermişti.

O yıl cezaevlerine daha az köylü mahkûm geldi. Gheorghiu-Dej, bir yandan Parti liderliğini elinde tutarken, diğer yandan da 1952 yılında kendisini Başbakan ilan etmiş ve beğeni kazanmak amacıyla kolektifleşme sürecini yavaşlatmıştı. Luca, Pauker ve Georgescu görevlerinden azledilmişlerdi.

Kış, şiddetli kar fırtınalarıyla geldi. Damdan kalın buz saçakları sarkıyordu. Pencerelerin camları buz tutmuştu, dışarısı zorlukla görülüyordu. Dışarıdaki soğuk, nefes kesiciydi. Aralık ayı geldiğinde yerdeki kar üç metreyi bulmuştu. Yüzyılın en soğuk kışı olduğu söyleniyordu. Odada hiç ısıtma yoktu. O güne dek ölenlerden geri kalanları da aldığımız için, hakkımızdan fazla (2 ya da 3) battaniyemiz olmuştu. Bir gün bir denetim yapıldı ve tüm fazla battaniyeler alındı. Artık her birimizin sadece bir tek battaniyesi kalmıştı. Tüm kış boyunca giysilerimiz üzerimizde yattık. Çoğu günler ekmek verilmiyordu. Çürük havuçlardan yapılan çorbamız ise gün geçtikçe sulandırılıyordu.

Noel gecesi cezaevindeki konuşmalar daha ciddi bir havaya girdi. Tartışmalar durmuştu – küfürler kesilmiş, gülüşmeler azalmıştı. Herkes sevdiklerini düşünüyordu. Cezaevi yaşamının çok uzağında olan dış dünyadaki insanlıkla bir paydaşlık duygusu hâkimdi.

Mesih’i anlatıyordum, ama ellerim ve ayaklarım sürekli olarak soğuktan buz kesiyordu. Dişlerim birbirlerine vuruyor, açlığım bir buz yumağı gibi midemden tüm bedenime yayılıyor, bir tek yüreğim canlı kalıyordu. Konuşmamı durdurduğumda basit genç bir çiftçi olan Aristar bıraktığım yerden sözleri sürdürdü. Aristar hiç okula gitmemişti, ama son derece doğal konuşuyordu. İsa Mesih’in doğumunu anlatan Noel sahnesini öylesine canlı bir şekilde aktardı ki, dinleyenler bu olayın sanki onun kendi çiftliğinin ambarında o hafta gerçekleşmiş olduğunu sanırdı. Dinleyen herkesin gözlerinde yaşlar vardı.

Birisi şarkı söylemeye başladı. İlk önceleri alçak bir sesle söylüyordu. Eşim ve oğluma dair düşüncelerimin arasında onu zorlukla duyabiliyordum. Ardından, bu ses yavaşça yükselerek tüm koridorlarda yankılanan harika bir melodiye dönüştü. Herkes yaptığı işi bırakıp onu dinledi.

Şarkı bittiğinde hepimiz sessizliğe büründük. Nöbetçiler tüm gece boyunca dışarı çıkmadan odalarındaki ateşin etrafında oturdular. Bizler de aramızda öyküler anlatmaya başladık. Sıram geldiğinde, biraz önce duyduğumuz ezgiyi anımsayarak onlara eski bir Yahudi öyküsü aktardım.

İsrail Kralı Saul, çoban Davut’u, Golyat’ı öldürdüğü için onurlandırmak amacıyla sarayına çağırmıştı. Davut müziği çok seviyordu. Sarayda gördüğü harika bir lir çok hoşuna gitti. Saul şöyle dedi: “Bu çalgıya çok para ödedim, ama aldatılmışım. Çıkardığı ses çok kötü.”

Davut çalgıyı eline alıp çaldı. Çıkan nağmeler o kadar mükemmeldi ki, herkes etkilenmişti. Lir adeta gülüyor, şarkı söylüyor ve ağlıyordu. Kral Saul ona sordu: “Çağırdığım bütün çalgıcılar bu lirden sadece akortsuz sesler çıkartırken, sen nasıl olur da böylesine ahenkli bir müzik çalabiliyorsun?”

Geleceğin kralı Davut şöyle yanıt verdi: “Benden öncekilerin hepsi bu çalgıda kendi ezgilerini çalıp, söylemeye kalkıştılar. Oysa ben bu liri çalarken, ona kendi ezgisiyle seslendim. Onun bir zamanlar üzerinde kuşların cıvıldadığı, yeşil yapraklı dallarının güneşte tomurcuklandığı bir ağaç olduğunu anımsadım. Ona, adamların gelip onu kestikleri günü anımsattım, o zaman nağmeleriyle ağladığını işittiniz. Ona bunun bir son olmadığını açıkladım. Bir ağaç olarak ölümünün, bir lir olarak Tanrı’yı yücelteceği yeni bir yaşamın başlangıcı olduğunu açıkladım. O zaman da sizler lirin ellerimde sevinç bulduğunu işittiniz.”

Sözlerimi şöyle sürdürdüm: “Aynı şekilde Mesih geldiğinde de, birçokları bu lirle kendi ezgilerini söylemeye kalkışacak, ama sadece kaba nağmeler çıkarabilecekler. Bizler, O’nun liriyle, O’nun kendi ezgisini söylemeliyiz: O’nun yaşamının, sevinçlerinin, acılarının, ölümünün ve ölümden dirilişinin ezgisini. Ancak o zaman, müzik gerçek olacaktır.“

O Noel akşamı Tirgul-Ocna’da kulağımıza gelen şarkı da bu ezgiye benziyordu.

Aristar Şubat ayında öldü. Onu gömmek için cezaevi avlusundaki karı küreyip, kaskatı kesilmiş olan toprağı kazmamız gerekti. Aristar’ı, Başkeşiş Iscu, Gafencu, Bucur ve 4 numaralı odadaki diğer tanıdıklarının yanına gömdük. Yatağına Bükreşli müzik eleştirmeni olan Avram Radonovici geldi.

Avram bizlere, Bach, Beethoven ve Mozart’ın yapıtlarından uzun bölümler mırıldanıyordu. Çıkardığı sesler bir senfoni konseri kadar mükemmeldi. Avram, yanında çok daha değerli bir armağan getirmişti. Tüberkülozunun belkemiğine yayılmış olması nedeniyle cezaevine bedeni alçılar içinde geldi. Bedenini saran griye dönüşmüş alçı kalıbının göğüs kısmına elini sokup, içinden küçük, yıpranmış bir kitap çıkardı. Hiçbirimiz yıllardır herhangi tür bir kitap görmemiştik. Avram meraklı bakışlarımız dikkatini çekene dek yatağında sessizce yatıp sayfaları çevirdi.

“Kitabın” diye sordum. “O nedir. Nereden aldın?”

Avram, “İncil’in Yuhanna kısmı. Polisler geldiğinde alçımın içine saklamayı başardım” diye yanıtladı. Ardından gülümseyerek, “Ödünç almak ister misin?” diye sordu.

Kitabı avuçlarımda adeta canlı bir kuş gibiymiş gibi tuttum. Yaşam kurtaran hiçbir ilaç benim için elimde tuttuğum bu kitap kadar değerli olamazdı. Kutsal Kitap’ın büyük bir kısmını ezbere bilen, okulda öğreten biriydim ve her geçen gün unutmaktaydım. Cezaevindeki günlerimde sık sık kendi kendime Kutsal Kitap’ın olmayışının bir yararını anımsatmaya çalışmıştım: Tanrı’nın peygamberlere ve kutsallara nasıl seslendiğini okurken, O’nun bize söyleyeceklerini dinlemeyi unutabiliriz.

İncil elden ele dolaştırıldı. Onu elden bırakmak güçtü. Cezaevi hayatının eğitimli insanlara daha zor geldiği düşüncesindeyim. Fabrika işçileri ya da çiftçiler daha önceleri bilmedikleri farklı bir topluluğun arasına giriyorlardı, oysa okumayı seven bir insan cezaevinde sudan çıkan bir balık gibiydi.

Aramızdakilerden birçoğu İncil’in Yuhanna kısmını tümüyle ezberledi. Konular üzerinde her gün belirli bir grup içinde gizlice konuşuyorduk. İncil, aralarında Profesör Popp’un da olduğu, birçok kişinin Mesih’e iman etmesine yardımcı oldu. Aslında Popp imanlı Hıristiyanlar’la birlikte olduğu süre boyunca imana gittikçe daha da yaklaşmıştı. Yuhanna kısmını okumak bu işi tamamladı, ancak son bir engel daha vardı.

Profesör, “Dua etmeye çalıştım, ama başaramadım” dedi. “Çocukluğumdan aklımda kalan Ortodoks dualarını tekrar etmekten ve Yüce Tanrı’dan aslında hak etmediğim bereketler istemekten başka söyleyecek bir şey bulamıyorum. Shakespeare’in eseri ‘Hamlet’teki’ kral gibi, benim de sözcüklerim yukarı uçuyor, düşüncelerim yerde kalıyor.”

Ona, ölüm döşeğindeki ihtiyar için çağrılan bir rahipten söz ettim. Rahip yatağa yakın bir koltuğa oturmaya kalkışınca yaşlı adam, “Lütfen oraya oturma!” diye itiraz eder. Rahip bunun üzerine bir tabure çekip ihtiyarın itiraflarını dinler ve ona Rab’bin Sofrası’nı verir. Yaşlı adam biraz kendine gelince, “Sana bu koltuğun öyküsünü anlatacağım” der. “Elli yıl önce delikanlıyken, kilisemdeki yaşlı rahip bana dua edip etmediğimi sormuştu. Kendisine, ‘Hayır, dua edebileceğim kimse yok. Çok yüksek sesle bağırsam da üst kattaki adam bile beni duyamıyor, Göklerdeki Tanrı beni nasıl duyacak?” diye sordum. Rahip yavaşça bana yanıt verdi: “O zaman dua etmeye çalışma! Her sabah bir yere otur ve önüne bir sandalye çek. Sessizce kal ve önündeki sandalyede İsa Mesih’in oturduğunu hayal et. Ona ne anlatırdın?” Rahibe, “Eğer dürüst olsaydım, O’na kendisine inanmadığımı söylerdim” yanıtını verdim.

Rahip şöyle dedi: “Eh, bu da en azından zihinde gerçekten ne olduğunu gösteriyor. Daha ileri gidip O’na meydan okuyabilirsin: Eğer gerçekten varsa O’ndan bunu kanıtlamasını isteyebilirsin. Ya da Tanrı’nın dünyayı yönetmesini beğenmiyorsan, neden bunu O’na söylemeyesin ki? O’na yakınan tek kişi sen olmayacaksın. Kral Davut ve Eyüp de Tanrı’ya yakınmışlardı. Belki de bir arzun var? O zaman isteğinin ne olduğunu O’na açıkça söyle. Gerçekleşirse, O’na şükret. Bütün bunlar dua etmektir. Kutsal deyimler kullanmaya çalışma! Sadece yüreğindekileri açıkla!”

Ölüm döşeğindeki adam devam etti: “Mesih’e inanmıyordum, yine de rahibin dediklerini yaptım. Onu memnun etmek için, gördüğün o koltuğun önünde oturdum ve o koltukta İsa Mesih’in oturduğunu hayal ettim. İlk günlerde bu bana bir oyun gibi geldi. Fakat daha sonra O’nun benimle birlikte olduğunu anladım. Gerçek İsa’ya, gerçek olaylardan söz ediyordum. O’ndan rehberim olmasını istedim; oldu. Duam bir diyaloga dönüştü. O günün üzerinden elli yıl geçti. Her gün, o koltuğun üzerinde oturan İsa Mesih’le konuşurum.”

Adam ölürken rahip hâlâ oradaydı. İhtiyarın eli son bir hareketle koltukta oturan görünmez dostuna doğru uzanmıştı.

Profesör bana, “Böyle mi dua edilir?” diye sordu.

Ona, “İsa Mesih’in senin kadar yakınımda olduğunu ve seninle konuştuğum gibi O’nunla da konuştuğumu düşünüyorum. Nasıra’da ve Beytlehem’de O’nunla karşılaşan insanlar O’na ezberlerindeki duaları tekrarlamadılar. O’na yüreklerinde ne varsa açtılar, bizler de aynısını yapmalıyız” dedim.

Popp, “2.000 yıl önce Filistin’de O’nunla konuşanların birçoğunun neden O’nun izleyicisi olmadıklarını düşünüyorsun?” diye sordu.

“Yahudiler, en yüksek seslileri Yüksek Kurul üyeleri olmak üzere, yüzyıllardan beri Kurtarıcı’nın gelmesi için dua ettiler. Ama O geldiğinde, O’nu aşağılayıp yüzüne tükürdüler ve ölüme gönderdiler. Çünkü istedikleri en son şey, kendi rahat düzenlerini bozacak bir kişinin ortaya çıkmasıydı. Günümüzdeki ulusların birçoğu için de aynı şey geçerlidir.”

Profesör Popp İsa Mesih’e iman etti. Bana şöyle söyledi: “Seni ilk gördüğümde bana verecek bir şeyin olduğu önsezisine kapıldım. Bu tür sezgiler cezaevinde olağandışı değildir. Dış dünya ile tüm ilişki kesildiğinde, gözle görülmeyenler için farklı ve yeni bir duyu (algılama) oluşur.”

Popp ile çok yakınlaştık. Bazen birlikte sessizce otururken, bana zihnimden geçenleri söyleyebiliyordu. Bu olgunun birbiriyle dost olan insanların ve karı kocanın arasında olması gerekir, ama yine de çok nadiren rastlanır.

Mart ayının gelmesiyle birlikte buz saçakları erimeye, kar kümeleri duvar diplerine doğru gerilemeye başladı. Çıplak ağaçlarda tomurcuklar belirmişti ve kuşların cıvıltılarını işitebiliyorduk. Donmuş ellerimiz, paçavralara sarılı ayaklarımız ve soğuktan kaskatı kesilmiş suratlarımızla, yaşamın yeniden başladığını hissettik.

Cezaevinde sıcak bir haber yayıldı. Mahkûmlardan birisi kasabadaki hastaneye götürüldüğünde, ağlayarak yerleri silen bir kadın görmüş. “Ne var, ne oldu?” diye sorunca kadın, “Babamız Stalin öldü” diye hıçkırmış. “Gazeteler yazıyor.” Bizler gözyaşı dökmedik. Herkes heyecanla bu ölümün ne anlama geleceğine dair tahminler yürütmeye başladı. Popp, “Stalin öldüyse, Stalinizm de ölmüştür. Diktatörlükler, diktatörlerinden daha uzun yaşamazlar” dedi.

Başka biri, “Ama Komünizm Lenin’den sonra da yaşamaya devam etti” dedi.

Birkaç gün sonra, Stalin’in Moskova’daki cenaze törenini belirtmek üzere çalan tren düdüklerini ve çan seslerini işittik. Cezaevi gülüşmeler ve küfürlerle yankılanıyordu. Nöbetçiler aksi; görevliler de gergin görünüyordu. Hiç kimse ne olacağını bilmiyordu.

Haftalar süren bir belirsizlik döneminden sonra, Adalet Bakanlığı’ndan yüksek düzey bir yetkili cezaevini ziyaret etti. Cezaevi koşullarını incelemek üzere gönderilmiş olduğunu anladık. Bir hücreden diğerine geçip mahkûmların şikayetleri olup olmadığını sordukça, sessizlikle karşılaşıyordu. Çoğu mahkûm bunun bir tuzak olduğunu düşünüyordu. 4 numaralı odaya geldiğinde, “Benim söyleyecek bir şeyim var, ancak sonuna dek dinlemeye söz vermezseniz başlayamam” dedim.

Yetkili, “Ben de zaten onun için buradayım” diye kibarca yanıtladı.

Söze başladım: “Sayın Savcı, tarihte Pontiyus Pilatus isimli çok ünlü bir meslektaşınız vardı. Kendisinden, suçsuz olduğunu bildiği bir adamın yargılanmasını yürütmesi istenmişti. Pilatus kendi kendine, ‘Boş ver. Sıradan Yahudi bir marangoz için kariyerimi neden riske atayım?’ diye düşündü.

“Üzerinden 2.000 yıl geçmiş olsa da, bu adaletsizlik unutulmuş değildir. Dünya üzerinde hangi kiliseye girerseniz girin, İnanç Bildirgesi’nde İsa Mesih’in, Pontiyus Pilatus yönetimi sırasında çarmıha gerilmiş olduğunu duyarsınız.”

Odadakiler benim için endişeleniyordu.

Sözlerime devam ettim: “Yüreğinizi yoklayınız; bizlerin de birer adaletsizlik kurbanı olduğumuzu göreceksiniz. Parti gözünde suçluyduk ve suçlarımızı cezaevinde ödememiz gerekiyordu, ancak içinde bulunduğumuz bu durum, uzatılan bir ölüm cezası gibi. Raporunuzu hazırlamadan önce, bize verilen yemeklere, ısıtmanın olmadığı hücrelerimize, etkisi olmayan basit ilaçlara, pisliğe ve hastalığa lütfen bir bakınız. Çektiğimiz vahşetlerin bazılarını bir sorunuz. Ondan sonra gerçekleri yazınız. Pilatus’un yaptığı gibi, siz de çaresiz insanların ardından ellerinizi yıkamayınız.”

Savcı çok ciddi bir ifadeyle bana baktı ve topuklarının üzerinde dönerek tek bir söz etmeden odayı terk etti. Beni dinlemiş olduğu haberi cezaevinde yayıldı ve diğerlerini de konuşmaları konusunda teşvik etti. Savcı gitmeden önce, cezaevi kumandanının ofisinde kızgın sözlerin sarf edildiği haberini duyduk. Bu olayın ardından nöbetçiler kibarlaştılar; adeta özür dileyen bir tavırları vardı. Bir hafta sonra cezaevi kumandanı işten alındı.

Cezaevi koşullarındaki bu iyileşmeyle birlikte, her gün yatağımdan çıkıp birkaç adım atmaya başladım. Doktor Aldea, beni muayene etmesi için sorumlu doktoru getirdi.

Aldea, “Sizi anlayamıyoruz. Ciğerleriniz bir elek gibi delik deşik, hastalığınız belkemiğinizi de etkilenmiş. Sizi alçıya alamazdık ve yapılacak herhangi bir cerrahi müdahale de yoktu. Şimdi ise eskisinden daha iyi değilsiniz, ama daha da kötüleşmiyorsunuz. Bu yüzden, sizi 4 numaralı odadan çıkarıyoruz” dedi.

Odadaki dostlarım bu habere çok sevindiler. İki buçuk yılın sonunda bu odadan canlı olarak dışarı çıkacak ilk kişi olmam, onlara da cesaret vermişti.

Odadaki bir mahkûm şakayla, “Bu nasıl oluyor rahip? Yaşlı bedeniniz doktorun talimatlarını dinleyip, nasıl ölmüyor?” diye sordu.

Ona, “Sanırım, çalışılırsa bunun tıbbi bir açıklaması bulunabilir. Fakat savaş sırasında olaylara açıklamalar aramak konusunda iyi bir ders aldım. Rusya’da yaşamış bazı Parti yetkilileriyle tanışmıştım. Onlara Sovyetler Birliği’nin din üzerindeki baskınını o sıralar neden gevşetmiş olduğunu sorduğumda, beni ‘Siz bize açıklayınız’ diye yanıtladılar. Onlara bunun Rusya’nın savaşta kalmasına yardım eden Amerika ve İngiltere’ye verilmiş bir taviz olduğunu düşündüğümü bildirdim. Yetkili gülümseyerek, ‘Bir Komünist olarak yapacağım açıklama bu olurdu. Ama bir Hıristiyan olsaydım, bunun, Tanrı’nın dualara bir yanıtı olduğunu söylerdim’ dedi. Sessiz kaldım, o haklıydı. Kutsal Kitap’ta bir eşeğin bir keresinde bir peygamberi azarladığı yazılıdır. Şimdi ben de sizlere söylüyorum, eğer gerçekten iyileşmişsem, bu, Tanrı’nın bir mucizesi ve dualara yanıtıdır.”

Birçok insanın –tanıdığım mahkûmların ve kendi kilise cemaatimin– benim için dua ettiklerini biliyordum. Fakat bunun yanı sıra, dünyadaki binlerce imanlının bu duaya kendi dualarıyla katıldığını ancak yıllar sonra öğrendim.

IV. BÖLÜM

4 numaralı oda, üzerinde insanların imanları uğruna değişime uğrayıp, bir yücelik kazandıkları bir sunak gibi olmuştu. Hâlâ hayatta olduğum için mutluydum, ama o odadan ayrılmak benim için bir inişti. Özveri ve soyluluk ortamından, çekişme, kendini beğenmişlik ve sahte görünüşler dünyasına geri döndüm. Geçmişte üst tabakalara ait olan birçok kişinin hâlâ kendi yanılsamalarına sıkı sıkıya tutunmakta olduğunu görmek hem üzücü hem de gülünçtü. Kir pas içindeki “ekselanslar” karşılıklı selamlaşıp, birbirlerine iyi günler diliyordu. Açlıktan ölüme yaklaşmış olan “generaller” birbirlerinin sağlık durumlarını soruyordu. Bu insanlar durmadan, yok olan zenginliklerinin geri geleceği günlere dair konuşuyorlardı.

Bunlardan birisi olan Vasile Donca, pantolonunun beline bağlaması için verdiğim bir parça sicimi kabul etti. Sicim cezaevinde çok değerli olan bir malzemeydi. Ertesi gün kendisiyle konuşmak istediğimde, beni görmezden geldi; ona “Tuğgeneral” diye hitap etmeyi ihmal etmiştim!

Donca da diğerleri gibi, bir sigara için her şeyi yapabilirdi. Tütünün tek kaynağı nöbetçilerdi, ama mahkûmlara vermeleri yasaktı. Geceleri çok fazla sigara içerlerdi ve avlunun üzeri izmaritlerle dolardı. Sabahleyin ilk dışarı çıkanlar hücre şefleri ve muhbirlerdi, bu nedenle izmarit toplama işi onların tekelindeydi. Bazen de başka bir mahkûm izmarit bulduğunda, tüm arkadaşları çevresinde toplanıp bir iğnenin ucuna takıp bu sigara parçasını sırayla içerlerdi.

Bir sabah nöbetçilerden biri yatağımın yakınındaki hücre kapısının önünde dururken bir sigara yaktı. Donca ona yavaşça yaklaşarak alçak ve ısrarcı bir sesle konuşmaya başladı.

“Nöbetçi, o sigara için ne istersin?”

Nöbetçi sırıtarak, “Teklif edecek neyin var, Tuğgeneral?” diye sordu.

Donca’nın aslında hiçbir şeyi yoktu, ama bunu belli etmemeye çalıştı. “Yüksek mevkilerde dostlarım var. Bana göstereceğin her türlü ilginin karşılığında ödüllendirileceksin!”

Nöbetçi, “Önemli dostlar, öyle mi?” dedi. “O zaman sen gerçekten bir Komünist olmalısın Tuğgeneral?”

“Ben sadık bir Rumenim, Çavuş.”

“Sadık bir Rumen Komünist olsaydın, sana bu sigarayı verebilirdim, Tuğgeneral.”

Donca duraklayıp gizlice çevresine bakındı. Nöbetçi gidiyormuş gibi yaptı.

“Dur bekle! Elbette sadık bir Rumen Komünistim!”

Nöbetçi bu eğlenceye arkadaşlarını da çağırdı.

“O zaman Rus ezgileriyle dans da edersin, değil mi, Tuğgeneral? Haydi bizim için dans et. Bir Rus ayısı gibi dans et!” Elindeki sigarayı generale uzattı.

Donca, kollarını açarak, yüzünde acı bir gülümseyişle ayaklarının üzerinde sıçramaya başladı. Nöbetçiler kahkahadan kırılıyordu. Donca nöbetçilerin ayaklarının arasında yere atılan sigarayı ellerinin üzerinde sürünerek ararken, mahkûmlar yüzlerini öte yana çevirdiler.

Donca başka bir yere nakledildiğinde, yattığı yere eski Genelkurmay üyesi, General Stavrat geldi. Özel giysiler bir insanı din adamı yapmadığı gibi, apoletler de bir insanı asker yapmaz. Stavrat, Donca’nın tam tersiydi. Kısa boylu olmasına rağmen, salt kişiliğinin gücüyle tüm mahkûmlar arasında üstünlük sağladı. Huysuz ve zayıflıkları hoş görmeyen bir yapısı olmasına rağmen, yüreği iyilik doluydu. Hücredeki herkese, “Asker!” diye hitap ediyordu.

Juliu Stavrat çizmesi olmayan bir generaldi, çünkü kendininkileri bir başkasına vermişti. Avluda talime çıkmak için çizmelerimi aramızda dönüşümlü olarak paylaşıyorduk. Gelişinin hemen ardından, ilk kez mahkûmlara yiyecek paketleri gönderilmesine izin verildi. İlk paket General Stavrat’a geldi. General paketini heyecanlı bir izleyici grubunun önünde açtı. Derin bir iç çekiş sesi işitildi. Jambon, füme sosis, meyveli kek, çikolata; karısı bunları satın alabilmek için büyük bir özveride bulunmuş olmalıydı. Sekiz yıldır artıklarla yaşayan Stavrat paketi tekrar sarıp benim yatağıma geldi. “Peder, lütfen bunları askerler arasında paylaştırınız” dedi.

Stavrat bir askerden önce, bir Hıristiyan’dı. Rusya’nın ilk atom bombasını patlattığını duyduğumuzda, bize şöyle dedi: “Artık geniş çaplı bir Amerikan askeri müdahalesini beklememeliyiz; milyonlarca insanın nükleer bir savaşta ölmesi yerine cezaevinde çürümemiz daha iyidir.”

“Bunun insanlığı yok edeceğini mi düşünüyorsunuz?” diye sordum.

“İnsanlığın geleceğini olduğu gibi geçmişini de” diye yanıt verdi. “Çağlar boyu yaptığımız mücadeleleri ve kaydettiğimiz ilerlemeleri bilen kimse kalmayacak.” Stavrat tarih konusunda derin bir duyarlılık sahibiydi. Romanya’nın tarihi konusunda güzel ve etkileyici konuşabiliyordu.

“Ama nükleer savaş hiçbir şeyi çözemezse ve Komünizm ile uygarlık bir arada yaşayamazlarsa, o zaman yanıtın ne olduğunu bilmiyorum” diye sürdürdü.

“Bunun yanıtı Hıristiyanlık’tır. İsa Mesih ünlü insanların da, sıradan insanların da yaşamlarını değiştirebilir. Fransız Clovis (466-511, Frankların ilk kralı. Fransa’nın kurucu kabul edilir), Macar Kralı Büyük Stefanos (975-1038, Macaristan’ın ilk kralı), Rus Hükümdarı Rurik (Rusya’da 862’den 1598’e dek sürecek olan Rurik hanedanını başlatan hükümdar) gibi birçok barbar hükümdarın iman ettikten sonra, ülkelerindeki halkların da Hıristiyan olduğunu anımsayınız. Bu yeniden gerçekleşebilir. O zaman bizler de demir perdenin yok olduğunu görebiliriz.”

Stavrat gülümseyerek, “Pek olası değil ama, bu işe Gheorghiu-Dej ile başlasak!” dedi.

Tüm rakiplerini alt eden Gheorghiu-Dej, o günlerde diktatörümüz olmuştu. Geçmişte ciddi yanlışlar yapıldığını, bunların içinde en vahiminin Karadeniz-Tuna Nehri kanalı olduğunu açıkça ifade etmişti. Üç yıl boyunca milyonlarca Sterlin heba edildikten ve binlerce insan yitirildikten sonra, planlanan altmış beş kilometrenin sadece sekiz kilometresi tamamlanabilmişti. Başmühendisler ve kamp yöneticileri çalışmaları sabote etmekle suçlanmıştı. Bunlardan üçü idam cezasına çarptırılmış, ikisi hemen infaz edilmişti. Otuz kişi de on beş yıldan başlayan çeşitli hapis cezaları almıştı. Yeni bir inceleme sonucunda –yıllar önce mühendislerin kurşuna dizilmelerine neden olan saptamaları– yani Tuna Nehri’nin proje için yeterli su miktarını karşılayamayacağı kanıtlanmıştı. Kanal projesi rafa kaldırılmıştı. Komünist yönetimin ilk on yılında Romanya’nın en önemli yatırım projesinden geriye bir tek çalışma kampları kalmıştı. Buralara ise, dolup taşan cezaevlerinden gönderilecek mahkûmlar yerleştirilebilirdi.

Aramızda bu fiyaskoyu konuşuyorduk. Profesör Popp beni bir kenara çekip, “Buraya geri geldiğimden beri senden bir şey saklıyordum. Doktor Aldea durumun nedeniyle bu haberin senin için büyük bir şok olacağını söylemişti, bu nedenle söylememiştim. Karın şimdi cezaevinde; ama kanal kamplarında da kalmış” dedi.

Popp bana aktardığı bilgileri çalışma kamplarında çalışmış olan farklı mahkûmlardan öğrenmişti. Sabina benden iki yıl sonra tutuklanmıştı. Kendisine herhangi bir suçlamada bulunulmamıştı. Kilisedeki kadınlar grubuna hizmet etmesine izin verilmiş ve neleri vaaz edeceği kendisine bildirilmişti. Oysa Sabina’nın tarzı bu değildi. Poarta-Alba’da toprağı kürekleyip el arabalarıyla uzun mesafelere taşıyan kadın mahkûmların çalışma grubuna konulmuştu. Bu gruptakilerden günlük kotasını tamamlayamayanlara ekmek verilmiyordu. Aralarında vatansever genç öğrenciler, fahişeler, sosyetik kadınlar ve imanları uğruna zulüm görenler vardı. Dördüncü Kilometre Kampı kumandanı Kormos, daha sonraları otuz mahkûm genç kızın ırzına geçmekten ağır iş cezasına çarptırılmıştı: Suçu ise “rejimin saygınlığına zarar vermek” idi.

Sabina oradayken, Poarta-Alba zalim kumandanlardan Albay Albon tarafından yöneltiliyordu. Sabina açlıktan bir hayvan gibi ot yemişti: Açlıktan, fare, yılan, köpek, her şey yeniliyordu. Köpek eti yiyenler bunun iyi olduğunu söylüyordu. Onlara, “Tekrar yer misiniz?” diye sorduğumda, “Hayır, asla!” diye yanıtladılar. Sabina minyon ve hassas yapılıydı. Nöbetçilerin en hoşlandıkları şaka, onu buz gibi Tuna Nehri’ne attıktan sonra balık yakalar gibi dışarı çıkarmaktı. Ancak eşim hayatta kalmayı başardı. Kanal projesinin iptal edilmesi onun yaşamını da kurtardı. Diğer mahkûmlarla birlikte devlete ait bir domuz çiftliğine gönderildi; ama orada da çalışma koşulları çok zorluydu.

Profesör, Vacaresti’den gelen bir mahkûmun oradaki hastanede karımla konuşmuş olduğunu aktardı.

Popp şöyle aktardı: “Sabina çok hastalanmış, ama yaşayacak. Sizin iyi olduğunuzu biliyor. Çevresindeki kadın mahkûmlar ona, çok hasta olduğu halde duvarların ötesinden vaaz eden bir rahipten söz etmişler. Eşinize, 1950 yılından sonra bir daha sesinizi duyamadıklarını, bu nedenle ölmüş olabileceğinizi söylemişler. Fakat eşiniz ne olursa olsun, sizin ölmemiş olduğunuza ve hâlâ yaşadığınıza inandığını söylemiş.“

Bu haber özdenetimimi neredeyse yok etti. Dua etmeye çalıştım, ama içimi karanlık bir hüzün kaplamıştı. Günlerce kimseyle konuşmadım. Bir sabah avluda nöbetçi kulübelerinin yanında vakarla yürüyen bir rahip gözüme ilişti. Uzun beyaz sakalı sert rüzgârla savruluyordu. Cezaevine daha yeni varmış ve orada bırakılmıştı. Etrafında birkaç nöbetçi durmaktaydı.

İçlerinden biri, “Bu yaşlı rahip burada ne arıyor” diye sordu. Diğeri ise alaycı bir şekilde, “Belki mahkûmlar için günah çıkartmaya gelmiştir” diye yanıtladı.

Peder Suroianu da çok geçmeden bunu yapmaya başladı. Öylesine kutsal bir izlenim bırakıyordu ki, insanlar ona tüm gerçeği söylemek için derin bir arzu duyuyordu. Günah çıkartmaya bir sakrament olarak inanmadığım halde, kendisine umutsuzluğumdan ve o güne dek hiç söylemediğim günahlarımdan söz ettim. Kötülüğün kökleri, günahların itiraf edilmesi sırasında çoğu kez açığa çıkmazlar. Oysa ben kendimi suçlamayı sürdürdükçe, Peder Suroianu bana hor gören değil, daha fazla sevgi dolu gözlerle baktı.

Suroianu’nun kederlenmek için hepimizden daha fazla nedeni vardı. Ailesinin hepsi felakete uğramıştı. Kocası bizimle birlikte Tirgul-Ocna’da mahkûm olan sakat bir kızı vardı, şimdi bir başına kalmıştı. Diğer kızı ve kocası ise yirmi yıl hapse mahkûm olmuşlardı. Oğullarından biri cezaevinde ölmüştü. Suroianu’nun rahip olması için büyük umutlar beslediği ikinci oğlu ise, değişip ona karşı gelmişti. Torunları, anne babalarının “Parti karşıtı faaliyetleri” nedeniyle ya okuldan atılmış ya da işlerini kaybetmişti. Bunlara rağmen kendi kendini eğitmiş, sıradan bir insan olan Peder Suroianu, günlerini diğerlerini yüreklendirmek ve neşelendirmeye çalışmakla geçiriyordu.

İnsanları “günaydın” yerine, daima Kutsal Kitap’tan bir sözcük olan, “Sevinin” ile selamlıyordu. Bana şöyle anlattı: “Gülemeyeceğin gün, dükkânını açma! Gülümsemek için yüzünüzün on yedi kasını kullanırsınız, somurtmak için ise kırk üçünü.”

Ona, “Başınıza onca felaketler gelmiş, her zaman nasıl ‘sevinçli’ olabiliyorsunuz?” diye sordum.

“Sevinçli olmamak ciddi bir günahtır” dedi. “Sevinmek için daima iyi bir nedenimiz vardır. Göklerde ve yüreğimizde Tanrı var. Bu sabah bir lokma ekmek yedim. O kadar güzeldi ki! Bak, şimdi de güneş çıktı! Buradakilerin çoğu beni seviyor. Sevinç duymadığınız her gün sizin için bir kayıp sayılır. Çünkü o günü tekrar yaşama şansınız olmaz.”

Ben de, dini göreve atandığımdan beri özlemini çektiğim bir arzum –bir cezaevi rahibi olmak– gerçekleşmekte olduğu için bir anlamda sevinebiliyordum. Normal yaşamda çanlar çalınıp, insanların kiliseye gelmesi beklenir. Burada ise “kilise cemaatimle” haftada sadece bir günün sabahında değil, her gün birlikteydim. Bazen pek gönüllü olmasalar da, her zaman beni dinlemek zorundaydılar.

Suçu, yabancı bir haber ajansı adına çalışmak olan Lazar Stancu çok yetenekli bir dil uzmanıydı. Söze şöyle katıldı: “Lütfen, Hıristiyanlık konusunda artık daha fazla konuşmayınız. Daha ilginç dinler de var.”

“Konfüçyanizm ve Budizm hakkında bazı şeyler biliyorum” dedim. Ve onlara İncil’den nispeten daha az bilinen bir benzetmeyi aktardım.

Stancu hararetle, “Mükemmel!” diyerek alıntının güzelliğini ve özgün düşüncesini övdü.

“Bu görüşte olduğunuza sevindim” diyerek, onlara bunun aslında Mesih’in bir öğretişi olduğunu açıkladım. “Neden başka dinlerin peşinde koşuyorsunuz” diye sordum. Yoksa bu, bir Rumen atasözü olan, ‘Komşunun tavuğu, komşuya kaz görünür’ ile mi ilgiliydi? Ya da sadece aydınların bir yenilik arayışı mıydı?

Stancu, “İngiliz oyun yazarı ve eleştirmen Bernard Shaw bir keresinde insanların çocukluk yaşlarında Hıristiyanlık’la küçük dozlarda fazlasıyla aşılanmış oldukları için, gerçek Hıristiyanlık’ı nadiren bulabildiklerini öne sürmüştü” dedi.

Bir gece genç bir mahkûm yerinden kalkarak haykırdı: “Yeter artık! Durun!” Bir sessizlik oldu. Cezaevinde henüz yeniydi; diğerleri ona şaşkınlıkla bakıyordu. Sonra ranzasına koşarak kendini yatağa attı. Yanına gittim. Duyarlı bir çehresi vardı, ama boynu ve çenesi derme çatma bandajlarla kapatılmıştı. Bana ağlamaklı bir bakış fırlatıp sırtını döndü. Onu daha fazla üzmemek içim ısrarcı davranmadım.

Doktor Aldea bu gencin isminin Josif olduğunu söyledi. “İyi bir delikanlı. Ne yazık ki, cildindeki yaraların izini yaşamı boyunca taşımak zorunda. O da kemik veremine yakalanmış.”

Aldea bana kendi kız kardeşinin bulunduğu kasabada yaşayan Josif’in, dört yıl önce, daha on dört yaşındayken gizlice Almanya’ya kaçmaya çalışırken yakalanıp, tutuklandığını anlattı. Gizli Polis onu eğitimli köpeklerle dolu bir yere hapsetmişti. En ufak bir hareketinde köpekler gırtlağına doğru hamleler yapıp şiddetle havlıyorlardı. Kafasının içi, yaşadığı korkularla doluydu, saatler boyunca durmadan sınırda köpeklerle yaşadığı korkunç deneyimini anlatıyordu. Daha sonra siyasi bir oyunda piyon olarak kullanıldığı şüphesiyle Bükreş’e götürülmüş ve bilmediği bir bilgiyi onlara vermesi için işkence görmüştü. Ardından ağır suçlularla birlikte kanal yapımına gönderilmiş ve orada gıdasızlıktan tüberküloza yakalanmıştı.

Josif’in hücre yaşamına ve bizlere alışmasını izliyordum. Çektikleri Josif’in doğal açık sözlülüğünü ve dürüstlüğünü bozmamıştı. Bazen dertlerini unutup eski bir cezaevi fıkrasına kahkahayla gülüyordu. Çoğu kez elleri, tahrip olmuş yüzüne doğru gidiyordu. Yüzündeki yaralar ona acı veriyordu; daha beteri, yakışıklılığını ömür boyu yitirdiğini düşünüyordu.

Elbette ona yardım edebilirdim. Bunun için uygun zamanı beklemeye başladım.

Stalin öldükten sonra birkaç ay süreyle mahkûmlara evden paket gönderilmesine izin verildi. Bu paketleri dört gözle bekliyorduk. Dış dünyayla yazışmamız için verdikleri posta kartlarının üzerine yiyecek isteğine ilaveten, sigara ve “Doktor Filon’un eski giysilerini” göndermelerini istedim.

Sigaradan nefret ederdim, ama mahkûmlar sigara için çok çaresiz kaldıklarından bana tanınan hakkı onlara dağıtmak üzere kullanıyordum. Sonuçta elimde kalmadığı için hiç sigara veremediklerim bana içerledi, verdiklerim ise diğerlerine kendilerinden daha fazla verdiğimden şüphelendiler.

Doktor Filon’un giysilerini istemem ailemi şaşkına çevirdi. Doktor ufak tefek biriydi; bense çok uzun boyluydum. Aslında streptomisin göndermelerini istediğimi anlayacaklarını umut ediyordum. Doktor Aldea, on yıl önce Amerikalılar’ın bulduğu bu ilacın değerinin artık Sosyalist tıp dünyasında da kabul gördüğünü anlatmıştı. Bir miktar elde edebilirsem, Doktor Aldea beni tedavi edebilirdi. Ancak bu ilacın paketlerimizin içinde gönderilmesini istememize izin verilmiyordu.

Tüberkülozun yanı sıra hepimizin başına sıklıkla gelen diş ağrısından da muzdariptim. Dişler gıdasızlık ve bakımsızlıktan çok çabuk çürüyor ya da dayaklar sırasında kırılıyordu. Bazı zamanlar ayak bileklerimde yirmi kiloluk zincirler oluyordu, bu nedenle ağrının geçmesi için iki adım dahi atamıyordum. Dişlerimden en fazla Tirgul-Ocna’daki yıllarımda çektim. Üst dişlerimden biri gün boyu ağrıdı, akşamüzeri şiddetli ağrı alt çeneme de yayıldı. Cezaevinde diş doktoru yoktu; ağrıdan kurtulma umudu da… Ünlü Fransız düşünür Pascal’ın diş ağrısıyla matematik denklemler çözerek baş ettiği söylenir. Ben de zihnimden vaazlar hazırlamaya çalıştım, fakat diş ağrısına karşı sayılar, sözcüklerden daha etkili olmalı ki, hepsi de berbat vaazlardı. Zihnimden şiirler oluşturmaya çalıştım, ama hepsi de umutsuzluğa dairdi.

Ağrıyı unutabilmek için Josif ile konuşmayı denedim. Yanına oturup onunla ilk konuştuğumda neden o kadar öfkelendiğini sordum.

“Tanrı’dan nefret ediyorum! Eğer konuşmaya devam edersen nöbetçileri çağıracağım.” Gözleri yaşla doluydu. “Beni rahat bırak!”

Ancak Josif’in iyi huyu daima kendini belli ediyordu. Bu olayın üzerinden birkaç gün geçmemişti ki bana, Almanya’da yaşayan kız kardeşinin yanına gitmeyi ve onunla birlikte Amerika’daki yakınlarının yanına göç etmeyi umut ettiğini anlattı.

“O zaman İngilizce öğrenmeye başlasan iyi olur” dedim.

“Çok isterdim, ama burada kim bana öğretebilir ki?”

İsterse ona ders verebileceğimi söyledim.

“Gerçekten, yapabilir misiniz?” dedi. Çok sevinmişti. Kalem, kitap olmadığı halde parlak bir öğrenci olduğunu kanıtladı.

Ona daha önce okumuş olduğum İngilizce kitapları anlattım ve ezberimden aktardığım Kutsal Kitap bölümlerini tekrar ettirdim.

Beni ihbar etmekle tehdit eden tek mahkûm Josif değildi. Aslında gerçek tehlike aramızdaki gizli muhbirlerdi. Bu kişiler amaçları uyarınca, özellikle gençlerin arasında, vatanseverlik rolü takınırdı.

Yıllar boyunca dağlarda direnişlerini sürdüren partizanlar, Romanya’da birçok gencin kendi Komünist karşıtı gruplarını oluşturmasına ilham kaynağı olmuştu. Özellikle, on yedi on sekiz yaşındaki kız ve erkekler tutuklanıp cezaevine gönderiliyordu. Tirgul-Ocna’da aramızda on dört yaşında bir genç bile vardı. Eski istihbarat albayı Armeanu’nun yabancı hâkimiyetine karşı direnen Kralımız Büyük Stefanos’a ve diğer vatansever kahramanlara dair anlattığı öyküleri dinlemeyi çok seviyorlardı.

Armeanu’yu daha önceden tanıyan General Stavrat, “O adama güvenmiyorum. Ona dikkat etmeliyiz” dedi.

Aynı gün Armeanu genç bir partizan olan Tiberiu ile konuşurken yavaşça yanlarından geçtim. Tiberiu, “Beni yakaladılar, ama geri kalanlarımız savaşmayı sürdürüyor...” diyordu. Tekrar yanlarında geçtiğimde bir genç kızın da onlarla birlikte olduğunu söylüyordu. Armeanu yaklaştığımı görünce Tiberiu’nun sırtına dostça vurarak uzaklaştı.

Josif’e konuşmalarını dinlemesini söyledim; Armeanu ondan daha az kuşkulanacaktı. Gerçekten de birkaç gece sonra, Josif konuşmaların bir bölümünü işitmişti.

Armeanu, Tiberiu’ya, “Senin gibi yakışıklı bir gencin kız arkadaşı yok mu?” diye soruyormuş. “Elbet vardır; eminim güzeldir de. İsmi ne?... Maria mı? Nereli? Ah, evet orayı biliyorum. Aslında orada yaşayan Calinescu ailesi yakın dostlarımdır, Maria adında bir kızları vardı… Seninkinin soyadı Cuza demek. Ya babası, ne iş yapar, orduda yüzbaşı mı? Yoksa 22’nci bölükte mi?... Evet 15’nci. Evet, evet…”

Bunları duyduktan sonra, Armeanu’nun belki de bir muhbir olabileceği ve Maria isimli o kızın da birkaç gün içinde tutuklanabileceği düşüncesini kabul ettim. General Stavrat derhal gidip onunla yüzleşmek istedi, fakat ben ona karşı bir şey kanıtlayamayacağımızı biliyordum. Armeanu’yu yalnız başına gördüğüm bir anda kendisiyle sohbete başladım. Bana neden cezaevinde olduğumu sorduğunda, beklediğim fırsatı yakalamıştım.

Bu sorusuna, “Casusluktan” diye yanıt verdim ve kendisi gibi bir milliyetçiyle rahatça konuşabileceğimi söyleyerek ekledim, “Tutuklanmamım önemi yok. Ben teşkilatın sadece küçük bir parçasıyım.” Daha başka imalarda da bulunarak ağzımdan “kilit adamların” ve aracıların isimlerini almasına izin verdim. Yüzünde kurnaz bir zafer ifadesi fark ettim; belli ki serbest kalmasını sağlayacak olan gizli bilgiyi elde ettiğini düşünüyordu.

Sabah hücre kapıları açılır açılmaz, Stavrat, Armeanu’nun nöbetçiye fısıldadığını gördü. Hemen ardından albay “sağlık muayenesi” amacıyla dışarı çıkarıldı. Aslında bu muhbirlerin dışarı çıkmasını sağlayan bir bahaneydi. Ardından siyasi görevli tarafından çağırıldım. Omzundaki yıldızlara bir tane daha ekleneceğini düşüyor olmalıydı ki, Armeanu’nun isminin gizli kalmasına özen göstermeden, derhal sözünü ettiğim büyük casusluk şebekesinin hikayesinin tamamını anlatmamı emretti.

“Teğmen, dün Armeanu’ya verdiğim bilgileri açıklamanız Bükreş’tekilerin öfkelenmesine neden olacaktır. Bu yüzden, kendi iyiliğiniz için bunu yapmamanızı öneririm.”

“Ne demek istiyorsunuz?” diye sordu.

“Tüm hikâyeyi uydurmuştum. Armeanu ile ilgili kuşkularımı kanıtlamak istiyordum. Artık şimdi eminim” diye yanıtladım.

Görevli şaşkınlıkla yüzüme baktı, ardından kahkahaya boğuldu.

Geri döndüğümde Stavrat’a her şeyi anlattım. O da Armeanu’nun karşısına geçip, “Cesur askerler senin emrindeyken öldüler, oysa şimdi sen ihanete başvuruyorsun!” dedi.

Armeanu olayı geçiştirmeye çalıştı, ancak o günden sonra aramızdan dışlandı. Yıllar sonra cezaevindeyken öldüğünü duydum. İhanetleri ona sadece utanç getirmişti.

Bir sonraki ayın paketinde bana 100 gram streptomisin gönderilmişti. Demek ki ne demek istediğim anlaşılmıştı! 4 numaralı odada bıraktığım hasta dostlarımı düşünerek General Stavrat’a ilacın bir miktarını durumu en ağır olan hastalara vermesini rica ettim.

Yüzünü buruşturarak, “Biri var; adı Sultaniuc. Katıksız bir Demir Muhafız Faşist. Kendisi kabul etmese de ölüme çok yaklaştı. Bu ilacı kendiniz alsanız çok daha iyi edersiniz… Eğer çok ısrar ediyorsanız…”

Stavrat az sonra geldi. “İlacın kimden geldiğini sordu. Onun size ait olduğunu söylediğimde, bana Demir Muhafızlar’ın karşıtlarından hiçbir şey kabul edemeyeceğini bildirdi. Onun gibi bir fanatikle uğraşmaya değmez” dedi.

Oysa ben bu sorunu bir şekilde çözümleyebileceğimi düşünüyordum. Stavrat gittiğinde, herkesin ikiyüzlü olmadığını çok iyi bildiği Josif’ten bu konuda aracılık etmesini istedim.

“Sultaniuc’a git ve generalin yanılmış olduğunu, ilacın aslında Graniceru’dan bir armağan olduğunu söyle” dedim. “O da bir Demir Muhafız’dır ve yakın zamanda ona da ilaç gönderdiklerini duymuştum.”

Ancak Josif başarılı olamadı. “Sultaniuc Graniceru’nun kendisine bir şey verebileceğine inanmıyor. İlacı sen kendin göndermediğine yemin etmezsen, kesinlikle elini sürmeyecekmiş.”

“Neden olmasın!” dedim. “Ona ilaç verdim, bu ilaçla birlikte bir yemin de edebilirim. Streptomisin aslında benim değil, Tanrı’nındır. Çünkü ilaç elime geçtiği anda onu Tanrı’ya adamıştım.”

Streptomisin geldiğinde orada bulunmayan Doktor Aldea olanları duyduğunda söyleyecek söz bulamadı. Stavrat bile yalan yere “ant içtiğimi” duyunca şaşırmıştı. “Siz din adamlarının daima gerçeği ve yalnızca tüm gerçeği söylemek konusunda ısrar ettiğinizi sanırdım” dedi.

Stavrat kısa süre sonra “tüm gerçeği” söylemenin neye mal olabileceği konusunda çok iyi bir örneğe tanık oldu. İki yeni mahkûm gelmişti, bunlardan biri diğerine karşı tanıklık etmişti ve her ikisi de bizim hücreye konulmuştu. Biri Katolik bir piskopostu ve Romanya’daki Kilise’nin nasıl acımasızca zulüm gördüğünü Vatikan’ın bilmesini istiyordu. Diğeri ise, bir süre daha Bükreş’te varlığını sürdürmesine izin verilen Papalık Temsilcisi’ne piskoposun bu şikâyet mektubunu elden götüren bir avukattı. Avukat, Temsilci’nin sarayından ayrılırken tutuklanmış; mektubu götürdüğünü inkâr ettiğinde ise piskopos ile yüzleştirilmişti. Piskopos, “Ben yalan söyleyemem. Evet, mektubu götürmesi için ona vermiştim” demişti.

Her ikisine de işkence yapılmıştı ve en sonunda kendilerini Tirgul-Ocna’da bulmuşlardı. Aralarında kim haklıydı diye hâlâ tartışıyorlardı. Piskopos kendisini destekleyeceğimi umuyordu, ancak onu destekleyemedim. “Bir kişi yalan söylemeyi reddediyorsa –ki bu iyidir– tehlikeli soruların sorumluluğunu kendisi üstlenmelidir. Eğer başka birinin güvenliğini tehlikeye atmaya karar verirse, ne pahasına olursa olsun onu korumalıdır.”

Piskopos itiraz etti: “Bu iş bana çok büyük üzüntü verdi, fakat doğru olmayan bir şeyi nasıl söyleyebilirdim?”

Ona şöyle yanıt verdim: “Eğer beni yemeğe davet eden kişi bütün gününü benim için çok da lezzetli olmayan bir yemek hazırlamak için harcamış olsa bile, ona bu yemek için iltifat etmek zorunda olduğumu düşünürüm. Bu bir yalan değil; basit bir nezaket kuralıdır. Buradakiler bana, ‘Amerikalılar ne zaman geliyor’ diye sorduklarında, onlara, ‘Artık fazla uzun sürmez’ diyorum. Korkarım bu bir gerçek değil, ama bir yalan da değil – sadece umutlandırıcı birkaç söz.”

Piskopos ikna olmamıştı. Sözlerime devam ettim. “Saflık yanlılarına (anlatımda temel olana ve yalınlığa önem veren bir akım) baktığınızda, tüm sanat bir yalana dönüşür. Biliyorsunuz Faust aslında İblis’le bir antlaşma imzalamamıştı, bu sadece kitabın yazarı olan Goethe’nin bir yalanıydı. Hamlet hiç var olmamıştı; o da yazar Shakspeare’in uydurmasıdır. En masumane ve basit fıkralar (umarım siz komik fıkralara gülüyorsunuzdur) birer uydurmadır.”

“Öyle olabilirler” diye yanıtladı. “Ama burada kişisel bir durum söz konusu. Siz Komünistlerce sorguya çekildiğinizde onlara gerçeği söylemek zorunda olduğunuzu hissetmiyor muydunuz, Bay Wurmbrand?”

“Elbette, hayır. Aklıma gelen ilk şeyi söylemekten kaygı duymuyorum, Yeter ki bu söylediklerim dostlarımı tuzağa düşürmek isteyenleri yanıltsın. Bu insanlara kiliseye karşı kullanacakları bilgiler vermem mi gerekiyor? Ben Tanrı’nın bir vaiziyim!”

Bu dünyada çirkin şeyler için güzel sözcükler kullanılır. Düzenbazlık, akıllılık olur. Cimrilik, tutumluluk diye adlandırılır. Şehvet, başında sevginin tacını taşır. Buradaki çirkin “yalan” sözcüğü, içgüdülerimizin bize ‘doğru’ olduğunu söylediği bir şey için kullanılmıştır. Gerçeğe saygı duyarım, fakat bir dostumu kurtarmak için ‘yalan’ söyleyebilirim.”

Yalnız kaldığımızda Josif bana, “O zaman siz neyi ‘yalan’ olarak adlandırırsınız?” diye sordu.

“Benden neden bir tanımlama yapmamı bekliyorsun? Senin kendi vicdanın, Kutsal Ruh tarafından yönetildiği takdirde, yaşamındaki her durumda neyi söylemen, neyi kendine saklaman gerektiğini bildirecektir. Sultaniuc’a streptomisin konusunda söylediklerinin bir ‘yalan’ olduğunu düşünmüyorsun, değil mi?”

Josif, “Tabii ki hayır” diye yanıt verdi; ardından gülümseyerek, “O bir sevgi eylemiydi.”

Josif’in acılığı biraz hafiflemişti. Bir gün İngilizce dersimizden sonra ona, “Niçin Tanrı’dan nefret ettiğini söylüyorsun?” diye sordum.

“Neden mi? Önce siz bana Tanrı’nın neden tüberküloz mikrobunu yarattığını söyleyiniz.” Bu sözleriyle konuşmamızı sonlandırabileceğini umut ediyordu.

“Bunu sana açıklayabilirim, tabii, sessizce beni dinlersen.”

Josif kederli bir şekilde, “Eğer açıklayabilirseniz bütün gece sizi dinleyebilirim” diye yanıtladı.

Onu, sözünün arkasında durması gerektiği konusunda uyardım. Bu konunun insanlığın acılarının köküne ve kötülüğe dek inen bir sorun olduğunu söyledim. Merhametli bir Tanrı’nın gözleri önünde bu tür olayların nasıl olabildiğini soran ilk kişi Josif değildi. Cezaevinde hepimiz aynı soruyu sormuştuk. Bu sorunun tek değil, birkaç yanıtı vardı.

“Öncelikle, tatsız olanla kötü olanı birbirine karıştırmaya eğilimliyiz. Kurt neden kötüdür? Çünkü koyunları yer; bu da beni rahatsız eder. Koyunları ben kendim yemek istiyorum! Kurdun yaşamak için koyunları yemesi gerekirken, benim aynı şeyi yapmam gerekmiyor, çünkü başka gıdaları da yiyebilirim. Daha ötesi, kurdun koyunlara karşı herhangi bir sorumluluğu yoktur. Oysa bizler onları yetiştirmek, beslemek zorundayız ve tam bize güven duymaya başlamışlarken onların boynunu keseriz. Yine de, kimse bizim kötü olduğumuzu düşünmez.”

Josif beni dinlemeyi sürdürdü.

“Aynı durum bakteriler için de geçerlidir. Bir bakteri, hamurun mayalanmasını sağlar; bir başka bakteri ise varlığını sürdürürken, bir çocuğun ciğerlerine zarar verebilir. Her iki mikrop da ne yaptığının bilincinde değildir, ama birini överken bir diğerini yererim. Yani kötülük ve iyilik bir şeyin kendi içinden kaynaklanmaz; bizler onun kendimiz için yararlı olup olmadığına bakarak hüküm veririz. Tüm evrenin bize uymasını bekliyoruz, oysa bizler o bütünün ölçülemeyecek kadar küçük birer parçasıyız.”

Hücre karanlıktı ve beklenmedik biçimde sessizdi. “İkinci olarak, ‘kötü’ diye nitelendirdiklerimiz, çoğunlukla ‘tamamlanmamış’ ürünlerdir.”

“4.000 yıl önce kardeşleri tarafından köle olarak satılan ve götürüldüğü Mısır’da türlü haksızlıklar görüp eziyet çeken bir adaşın vardı. Ama daha sonra o ülkenin baş yöneticisi oldu ve kendi ülkesini ve nankör kardeşlerini kıtlık sırasında açlıktan ölmekten kurtardı. Sen de Yusuf gibi, öykünün sonuna gelmeden, şimdiye dek başına gelenlerin iyi mi yoksa kötü mü olduğunu bilemezsin. Ressamlar bir portreye ilk başladıklarında tek görülebilen, bulanık renklerdir. Resmedilen kişinin hatlarının belirginleşmesi zaman alır. Herkes Mona Lisa tablosuna hayran kalır, oysa Leonardo da Vinci bu eserini tam kırk yılda tamamlayabilmişti. Bir dağa tırmandığında, zirveden aşağıdaki hoş manzarayı seyredene dek, çıkış çok zor gelir.”

Josif, “Ama burada cezaevindeyken ölenler o hoş manzarayı asla seyredemeyebilirler” dedi.

“Öte yandan, bir süre cezaevinde kalmaları, onların zirveye ulaşmasına yardım edebilir. Yoldaş Gheorghiu-Dej eğer bizler gibi hapiste yatmamış olsaydı Romanya’nın başına geçebilir miydi?”

“Ya yaşamları boyu bir daha hiç özgür olamayanlar?”

Josif’in bu sorusunu, “Lazar yoksulluk ve hastalık içinde öldü” diye yanıtladım. “Ama İsa öğretişinde bir benzetmeyle meleklerin onu sonsuz kutsallığa götürdüklerini bildirir. Ölümden sonra her birimiz için bir ödül olacaktır. Bizler ancak her şeyin sona erdiğini gördüğümüz zaman bütün bunlara bir anlam verebilmeyi umut edebiliriz.”

Josif bu konuda düşüneceğine söz verdi.

Diş ağrısını en çabuk geçiren tedavilerden biri de sevinçli bir haber almaktır. Aldığım mektupta eşimin serbest bırakıldığı yazıyordu. Sevinçten havalara uçuyordum. Eşimin hâlâ Bükreş dışına çıkması yasaktı, ama oğlum pek yakında beni ziyaret edebilecekti! Mektup o kadardı; ancak bu kadar bilgiye izin veriliyordu.

Mihai’yi son gördüğümde dokuz yaşındaydı, şimdi ise on beşine gelmişti. Onun bu kadar büyümüş olduğunu hayal edemezdim. Eski günlerde birbirimize hep çok yakın olmuştuk. Oğlumla karşılaşacağımız o buluşmayı düşünerek heyecanlanmaya başladım. Nihayet o gün geldi ve büyük bir salona götürüldüm. Ziyaret boyunca üç adet demir parmaklıklı bir penceresi olan bir kutunun içine oturmak zorundaydım. Böylelikle, ziyaretçi, karşısındaki kişinin yüzünün sadece küçük bir bölümünü görebiliyordu. Nöbetçi, “Mihai Wurmbrand” diye bağırdı. Oğlum nihayet karşımda oturmaktaydı. Yanakları çökmüş, renksiz ve zayıf görünüyordu; hafifçe bıyıkları çıkmıştı.

Mihai sözlerinin kesilmesinden korkarcasına hızlı bir şekilde, “Annem, hapiste ölürsen bile üzülmemeni, çünkü bir gün hepimizin Cennet’te buluşacağımızı söyledi.”

İlk sözleri pek de yüreklendirici değildi! Ağlamam mı, gülmem mi gerektiğini bilmiyordum. Kendimi toparlayıp, “Annen nasıl? Yiyecek bir şey bulabiliyor musunuz?” diye sordum.

“Annem tekrar iyileşti. Yiyeceğimiz de var. Babamız çok zengin.”

Bizi dinlemekle görevlendirilmiş olan nöbetçiler bu sözleri duyunca karımın yeniden evlenmiş olduğunu sanıp sırıttılar.

Mihai, ona sorduğum her soruyu Kutsal Kitap’taki bir ayetle yanıtladı. Bu nedenle, izin verilen birkaç dakikalık görüşmemizde aileme dair fazla bilgi edinemedim. Mihai ayrılırken, dış kapıdaki nöbetçilere benim için bir paket bıraktığını söyledi.

Paketi ertesi gün bana verdiler. Mihai üzerine gerçek ismimi –Richard Wurmbrand– yazmış olduğu için, hakkımdan fazla olmasına rağmen, paketi aldım. Çünkü diğer paketlerim, cezaevindeki kimliğim olan Vasile Georgescu adına gönderilmişlerdi. Çok geçmeden cezaevinde çok sıkı kısıtlamalar uygulanmaya başlandı. Artık ne ziyarete, ne pakete, ne de mektuba izin veriliyordu.

Bu nispeten rahat olduğumuz dönem sona ermeden önce, gardiyanlardan biri hücreye bir sepet getirdi. Sepetin içinden hepimize yetecek sayıda, hatta fazlasıyla havlu ve çarşaf çıktı.

Terzi Emil, “Sayımda yanlışlık yapmışlar! Bunların fazlasından giysi yapabiliriz. Bu malzemeden bizleri sıcak tutacak bir şeyler çıkarabilirim” dedi.

Avukat olan Ion Madgearu kaygılı bir sesle, “Bu, devlet malını çalmak sayılır” dedi.

“Kim bilecek? Demirbaş yapılmamış ki!”

“Ben adi suçlu değilim, siyasi bir mahkûmum.”

“Sen ahmağın tekisin!”

Bu tartışma taraftar bularak sürdü. Josif bu konuda bir şeyler söylememi rica etti.

Onlara şöyle dedim: “Bütün bu ‘devlet malları’ bizlerden çalındı. Üzerimizde bir tek bu paçavralar kalana dek elimizdekilerin hepsi alındı. Bu nedenle bizden çalınanları mümkün olduğunca geri almaya hakkımız var. Bu kışı ölmeden atlatabilmemiz için elimizden geleni yapmak zorundayız; bunu yakınlarımıza ve ailelerimize borçluyuz. Ekmek dağıtımı için nöbetçi sabahleyin gelip bize, “Kaç kişisiniz?’ diye sorduğunda sayımızı nasıl haklı olarak fazla göstermeye çalışıyorsak, bu da ona benzer bir şey!”

Madgearu, “Ben yasalara uymayı tercih ederim” diye atıldı.

“Ama her yasa bir başkasına haksızlık gibi gelebilir. Yasalar her şeyi olan bir milyonere de, hiçbir şeyi olmayan sizlere ve diğer insanlara da, çalmamamız gerektiğini bildirir. İsa Mesih, Davut’un çok aç kaldığında izin verilmeyen şeyleri yapmasını mazur görmüştü”

Madgearu da çok geçmeden bizim bu kararımıza katıldı. Daha sonradan bana ilk baştaki ödün vermez tutumunun özel bir nedeni olduğunu anlattı.

“Adli savcıydım, yüzlercesini cezaevlerine gönderiyordum. Kendimce, ‘Söyleyeceklerim hiçbir şey değiştiremez; Parti ne olursa olsun onları hapse atacaktır’ diye düşünüyordum. Fakat daha sonra sorumlusu olmadığım halde bir yanlışlık için haksız yere suçlanıp, on beş yıl ceza aldığımda dona kaldım. Beni Valea Nistrului’deki kurşun madenlerine gönderdiler. Orada, Hıristiyan bir mahkûm benimle dostluk kurdu. Yiyeceğini benimle paylaştı; o benim iyi çobanımdı. Kendisini sanki daha önceden tanıyor gibiydim. Ona neden hapse girdiğini sordum. ‘Senin gibi başı sıkıntıda olan bir dosta yardım etmiştim. Çiftliğime gelip benden yiyecek bir şeyler ve barınacak bir yer istemişti. Daha sonra partizan olduğu için tutuklandı; ben de bu yüzden yirmi yıl ceza yedim’ diye yanıtladı. ‘Utanç verici!’ dedim; ama o yüzüme tuhaf bir şekilde baktı... Sonra birden anladım ki, onun davasındaki savcı bendim. Buna rağmen bu olayı yüzüme vurmamıştı. Kötülüğe iyilikle karşılık verilmesi gerektiği konusunda sergilediği örnek davranışı nedeniyle ben de Hıristiyan olmaya karar verdim.”

Josif, terzi Emil’in fazla havlu kumaşlarından diktiği gömleği giymeye çalışırken bir yandan da şarkı söylüyordu. Bu gömlek, başın geçeceği bir deliği olan, tuniğe benzer bir şeydi, ama Josif bedenine yeni ve temiz bir giysinin temas etmesinden mutluluk duyuyordu. Neşeyle, “Devlet malı! Bugünlerde herkes çalıyor” dedi.

Stavrat, “O, bu işi hafife alıyor. On yıl içinde hırsızların, yalancıların ve küçük casusların doldurduğu bir ülke olduk. Çiftçiler, bir zamanlar sahibi oldukları topraklardan çalıyor; çiftlik işçileri kolektiften çalıyor; berber bile kooperatifin el koyduğu kendi dükkânından tıraş bıçağı çalıyor. Ardından bu hırsızlıklarını örtbas etmek zorundalar. Siz rahip, vergi iadelerinizi doğru olarak beyan ediyor muydunuz?”

Ona bölgemdeki kilise cemaatinin parasını ateist bir Parti’ye vermemi gerektiren hiçbir neden görmediğimi söyledim.

Stavrat, “Yakında hırsızlık okullarda ders olarak okutulmaya başlayacak” diye karşılık verdi.

Josif söze katıldı, “Okuldayken söylenenleri hiç dinlemedim. Öğretmenler, aslında bizden çalınmış olduğunu herkesin bildiği Besarabya’nın (Moldovya’nın doğu bölgesine verilen ad), her zaman Rusya topraklarının bir parçası olduğunu söylüyorlardı.”

General, “Aferin oğlum!” diye söze karıştı.

Josif’e, “Umarım onların din konusundaki eğitimlerini de aynı şekilde reddedersin” dedim. Kendisine, ateizm konusunda ders vermek zorunda kalan tanıdığım bir imanlı profesörden söz ettim. “Odasında yalnızken haç çıkarıp Tanrı’dan bağışlanma diledikten sonra sınıfa girip, öğrencilerine Tanrı’nın var olmadığını anlatıyordu.”

Josif, “Tabii ki, aksi takdirde onu ihbar ederlerdi” dedi. Kişinin etrafını yoklamadan bir söz söylemek için ağzını açabileceği bir dünyayı hayal bile edemiyordu.

Konuşmalarımız yeni ihbarcılardan biri olan Jivoin’e yöneldi. Yugoslav ordusundan kaçmış ve sınırda casus diye yakalanmıştı. Şimdi ise cezaevi yetkililerinin gözüne girmek için “Tito karşıtıymış” gibi davranıyordu. Hatta nöbetçiler kuralları gevşettiklerinde, onları ihbar edip başlarının derde girmesine neden olmuştu.

Josif, “İçimizden bazılarımız Jivoin’i iyice bir şaşırtmaya karar verdi” dedi. “Eğer hep birlikte üzerine gidersek, hepimizi birden çok fazla cezalandıramazlar.”

Onlara, “Bir gün daha bekleyin. Daha iyi bir fikrim var” dedim.

Jivoin hücredeki herkesin ona sırt çevirmesini artık kanıksamıştı. Yanına gidip ülkesinin durumunu sorduğumda pek memnun oldu. Çok geçmeden Hırvat fıkraları ve Sırp özdeyişleri anlatmaya başladı. Karadağ bölgesinin doğal güzelliklerinden, ezgilerinin ve danslarının kıvraklığından bahsediyordu. Konuşmasını benden gördüğü teşvikle daha büyük bir heyecanla sürdürüyordu.

“Yeni milli marşınız nasıl?” diye sordum.

“Harika bir şey. Hiç duymadın mı?”

“Hayır, ama işitmeyi çok isterdim.”

Jivoin sevinçle ayağa kalkıp yüksek sesle milli marşlarını söylemeye başladı. Dışarıdaki nöbetçiler duydukları melodinin Tito’yu öven bir ezgi olduğunu marşın nakarat bölümüne gelene dek fark etmediler. Jivoin hemen yakalandı ve öfkeli siyasi görevlinin karşısına çıkarıldı.

Josif, “İşte, bu onun sonu oldu” dedi. Hepimiz gülmeye başladık.

Jivoin etkisiz hale getirildikten kısa bir süre sonra, eski bir Demir Muhafız olan Yüzbaşı Stelea hücremize nakledildi. Bir önceki hücresinde savaş zamanından eski bir yoldaşını geride bırakmıştı, bu nedenle üzüntülüydü.

General Stavrat, “İsmi nedir?” diye sordu.

Stelea, “Ion Coliu. Tirgul-Ocna’ya geldiğim günün ertesinde hücreme nakledilmişti. Eski günlere dair hoş sohbetler yapardık” dedi.

Stavrat, ona önceki sorgulaması ve işkenceler sırasında gizlediği herhangi bir sırrını Coliu’a açıp açmadığını sordu.

Stelea, “Evet, her şeyi anlattım. Yıllarca en yakın dostumdu. Onun için hayatımı bile tehlikeye atabilirdim” diye yanıtladı.

Stavrat, Ion Coliu’nun Tirgul-Ocna’nın en lanetlenen muhbiri haline geldiğini söylediğinde, işittiklerine inanmak istemedi ve kanıtlamamızı istedi. Benden bu gerçeği doğrulamam istendi. Stelea bombadan sersemlemiş bir asker gibi saatlerce ranzanın üzerinde öylece oturdu kaldı. Sonra birden ayağa fırlayıp kontrolsüz bir şekilde bağırmaya ve bize saldırmaya başladı. Nöbetçiler onu götürdüler.

Her cezaevinde sinir krizi geçirenler için özel bir oda ayrılmıştır. O odadakiler çılgınlar gibi sayıklayıp çığlık atmaya, dışkılarını yerlere yapmaya ve birbirleriyle –bazen ölümüne– kavga etmeye bırakılırlar. Yemekleri bile bir kapaktan içeri itilir. Hiçbir nöbetçi yaşamını onların arasında tehlikeye atmak istemez.

Josif’in cezasının bitmesine sadece birkaç hafta kalmıştı. Geleceğe dair tasarıları vardı. “Almanya’daki kız kardeşim, birlikte Amerika’ya gidebilmemiz için izin almaya çalışacak. İngilizce’mi geliştirip bir meslek edineceğim!” dedi.

Buna rağmen yaralarla bozulmuş yüzünden hâlâ nefret ediyordu. Bir gece ona Helen Keller’in kör, dilsiz ve sağır olduğu halde Amerika’nın en önemli şahsiyetlerinden birisi haline geldiğini anlattım. Bir ucunu dişleriyle tuttuğu, diğer ucunu da piyanoya bağlamış olduğu bir akort tahtasının yardımıyla mükemmel şekilde piyano çalmayı öğrenmişti. Yaptığı çalışmalar sayesinde Braille alfabesinin binlerce kör insana ulaşmasını sağlamıştı.

“Ünlü kitaplarından birinde, Göklerin yüceliğini görmemiş olsa da, yüreğinde taşıdığını yazmıştı. Bu yüzden bu duyulara sahip olan ancak kullanmakta çoğu kez başarısız kalan bir dünyaya Tanrı’nın yaratılışının güzelliğini sergilemeyi başarmıştı.”

Helen Keller’in varlıklı bir aileden geldiğini anlattım. Diğer kızlar gibi tüm duyulara sahip “şanslı” birisi olsaydı, belki de yaşamını önemsiz şeylerin peşinde koşarak harcayacaktı. O bunun yerine insanların “kötü” olarak adlandırdığını, hayranlık uyandırıcı başarılar kazanmak için itici bir güç olarak kullanmıştı.

Josif, biraz düşündükten sonra, “Helen Keller binde bir rastlanan bir durum olsa gerek” dedi.

“Hayır, daha pek çok benzerleri var. Rus yazar Ostrovsky kör, felçli ve öylesine yoksuldu ki, romanlarını paket kâğıdına yazıyordu. Fakat şimdi dünyaca ünlü bir isim. Ünlü kişiler çoğunlukla hasta insanlardı. Schiller, Chopin, Keats, hepsi de bizim gibi tüberküloz hastasıydılar. Baudelaire, Heine ve kendi ozanımız Eminescu ise frengiliydi. Bilim adamları bu tür hastalıkların mikroplarının, en sonunda delilik ya da ölüme neden olabilseler bile, hastanın sinir sistemini uyararak zekâ ve algılamayı artırdığını bildiriyor. Tüberküloz, kötü olan bir insanı daha da beter yapabilir, fakat iyi insanların daha iyi olmasına neden olur. Çünkü o kişiler yaşamlarının bitip tükenmekte olduğunu görüp kalan zamanlarında ellerinden geldiğince iyi şeyler yapmak isterler.”

Josif çoğunlukla 4 numaralı odaya gidip oradakilere yardım ediyordu. “Kimi tüberküloz hastalarındaki o sıra dışı anlaşılabilirlik (berraklık) ve yumuşaklık dikkatini çekmedi mi?” diye sordum.

Josif, gözleri parlayarak, “Evet haklısın. Bu doğru” dedi.

“İnsanlar binlerce yıldır duvarlarda küf oluşturan mantarlara zararlı gözüyle bakıyordu. Alexander Fleming yirmi beş yıl önce, bu oluşumun bir yararını keşfetti ve birçok hastalığı tedavi eden penisilin böylelikle bulunmuş oldu. Bu küf, asıl kullanım amacı keşfedilene dek, “kötü/ zararlı” olarak nitelendirilmişti. Belki de bir gün, tüberküloz mikrobunu da insanlığa yararlı amaçlar için kullanmayı öğreneceğiz. Şimdi çaresiz olan bu hastalığımız tümüyle yenilgiye uğratıldığı zaman, belki de çocuklarımız küçük dozlarla aşılanıp, zekaları canlandırılacak.”

“Tanrı yeri, göğü, senin yaşamını ve sayısız güzellikleri yarattı! Çektiğin acıların tıpkı İsa’nınkiler gibi bir anlamı var. Çünkü tüm insanlığı kurtaran O’nun çarmıhtaki ölümü olmuştur.”

Josif artık eskimeye yüz tutan yeni gömleğinin içinde titriyordu.

Ailemin bana gönderdiği yün ceketin astarını söküp kendim için ayırdım; ceketi ise ona verdim. Önce almak istemedi, ama ısrar ettim. Kollarıyla narin bedenine sarmalayarak, ne kadar ısındığını gösteriyordu.

Josif’in değişimi o gün başladı. Yine de, onu imana yönlendirecek bir şeye ihtiyaç vardı.

Bu olay ekmek istihkakımızın dağıtımı sırasında meydana geldi. Ekmekler her sabah sırayla masaya dizilirdi. Her porsiyonun aslında tam olarak 100 gr. olması gerekiyordu, ama bazı parçalar biraz küçük, bazıları da biraz büyüktü. Bu ekmek parçalarından ilk seçimi yapmak üzere sıranın kimde olduğu konusunda anlaşmazlıklar ve en son almak üzere kimin sırası geldiği konusunda münakaşalar yaşanırdı. Mahkûmlar kalan parçalardan hangisinin daha büyük olduğuna dair birbirlerinin görüşlerini alırdı. Arkadaşlarının önerdiği parçayı aldıktan sonraysa kandırıldıkları konusunda kuşkuya düşerlerdi. Bir parça kara ekmek yüzünden dostluklar bozulurdu. Aksi ve huysuz biri olan Trailescu beni kandırmaya çalıştığında, Josif bizi izliyordu.

Trailescu’ya, “Benimkini de alabilirsin. Senin ne kadar aç olduğunu biliyorum” dedim. Omuzlarını silkip ona verdiğim ekmeği ağzına attı.

O akşam Josif ile birlikte İncil ayetlerini İngilizce’ye çevirirken, “İsa Mesih’in öğretişlerinin hemen hemen hepsini okuduk, ama yine de O’nu bir insan olarak tanımanın nasıl bir şey olduğunu merak ediyorum” dedi.

“Bunu sana açıklayabilirim. 4 numaralı odadayken elindekinin hepsini –son lokma ekmeğini, ilacını, sırtındaki ceketi bile– başkalarına dağıtan bir rahip vardı. Ben de zaman zaman onun gibi davranmıştım. Ama bazen insanlar çok hasta, aç ve yardıma muhtaç olduklarında sessiz kalıp, aldırış etmedim. Oysa bu rahip gerçekten Mesih’e benziyordu. Elinin bir dokunuşunun kişiyi iyileştirip yatıştırabileceğini düşünürdün. Bir gün küçük bir grup mahkûmla konuşurken birisi ona, ‘İsa nasıl biridir?’ diye sordu. ‘Bu anlattığın kişi kadar iyilik, sevgi ve doğruluk dolu biriyle şimdiye dek hiç karşılaşmadım.’ Rahip, anlık bir cesaretle, alçakgönüllülükle ‘İsa bana benzer’ diye basitçe yanıtladı. Rahibin çok yardımını görmüş olan bu mahkûm, ‘Mesih sana benziyorsa, o zaman O’nu seviyorum’ dedi. Bir insanın böyle bir şey söyleyebildiği zamanlar çok nadirdir, Josif. Benim için bir Hıristiyan olmanın anlamı da budur. O’na benzemek gerçekten çok önemlidir.”

Josif, “İsa eğer size benziyorsa, ben O’nu seviyorum” dedi. Bakışlarında masumiyet ve esenlik vardı.

Yeniden derse devam ettik. Josif’e, İsa Mesih’in kendisine inanmaları için bir belirti göstermesini isteyen Yahudiler’i nasıl yanıtladığını anlatıyordum. Yahudiler, ‘Musa sayesinde “Atalarımız çölde man yediler”’ dediler. İsa Mesih onlara şöyle yanıt verdi: ‘Yaşam ekmeği Ben’im. Bana gelen asla acıkmaz, bana iman eden hiçbir zaman susamaz. Atalarınız çölde man yediler, yine de öldüler. Gökten inen öyle bir ekmek var ki, ondan yiyen ölmeyecek. Gökten inmiş olan diri ekmek Ben’im, bu ekmekten yiyen sonsuza dek yaşayacak.’”

Josif ertesi gün yardım etmek için 4 numaralı odaya gitti. Akşam karşılaştığımızda bana, “Bir Hıristiyan olmayı her şeyden fazla istiyorum” dedi. Onu teneke kupadan aldığım az bir suyla, “Baba, Oğul ve Kutsal Ruh”un adıyla vaftiz ettim. Tahliye edilmeden önce yüreğindeki tüm acılıklar yok olmuştu.

Cezaevinden ayrılacağı gün bana sarıldı. Gözlerinde yaşlar vardı. “Bana sanki öz babammış gibi yardım ettin. Şimdi artık, Tanrı ile birlikte, ayaklarımın üzerinde kendi başıma durabilirim” dedi.

Yıllar sonra Josif’le tekrar karşılaştık. O bir Hıristiyan’dı. Bir zamanlar nefret ettiği o yara izlerini taşımaktan artık gurur duyuyordu.

Cezaevi yöneticileri Stalin’in ölümünden sonra duydukları korkuyu kısa zamanda üzerlerinden attılar. Sibirya’daki çalışma kamplarında ciddi olaylar meydana gelmişti, bu nedenle zayıflık göstermemeye kararlıydılar. Geçmişte uygulanan kısıtlamalar tekrar yürürlüğe konuldu, ayrıca yenileri eklendi. Doktorların tüm itirazlarına rağmen, pencereler kapatılıp camları boyandı. Pencereleri ancak geceleri nöbetçiler gittiklerinde birkaç santim açabiliyorduk. Yaz aylarındaki bunaltıcı sıcak ve koku ise dayanılmazdı.

Dışarıda ise Kilise’ye uygulanan baskı ve zulüm artmıştı. Cezaevine yeni gelen Ortodoks rahiplerden, Patrik Justinian’ın artık tamamıyla Parti’nin kuklası olduğu haberini aldık.

Patrik’in en çok tepki toplayan davranışı ise, Rumen halkınca büyük saygı duyulan Rahibe Veronica’ya yaptığı kötülüktü. Rahibe, genç ve okuma yazma bilmeyen bir köylü kızı iken, bir görümünde Meryem Ana’nın bir tarlanın üzerinde durduğunu ve oraya bir manastır yapılması gerektiğini söylerken görmüştü. Bunun benzeri birkaç görümün kaydedilmesinin ardından, yardımlar süratle gelmeye başlamış ve 200 genç kız rahibe olmuştu. Bunu izleyen yıllarda Meryem Ana Manastırı tıpkı Fransa’daki Lourdes kenti gibi imanlıların ziyaret ettiği kutsal bir yere dönüşmüştü. Komünistler yönetimi ele geçirdikten sonra, Meryem Ana’nın Romanya’yı kurtaracağı söylencesi yeni bir anlam kazanmıştı. Günün birinde gösterişli makam aracıyla manastıra gelen Patrik Justinian ilk iş olarak, manastırın kilisesindeki rahibi aforoz etmişti. Bunun ardından, Kilise’nin başı olması sıfatıyla, rahibelere ölümden sonraki yaşam için hazırlık yaparak boş yere zaman harcadıklarını bildirmiş, onlara gelecekteki bir bereketin hayaliyle cinsel özgürlüklerinden neden vazgeçtiklerini sorarak, dış dünyaya çıkıp yaşamın güzelliklerini tatmalarını önermişti. Rahibeler ise onu işitmemek için kulaklarını kapatmışlar ve manastırı terk etmeyi reddetmişlerdi. Justinian’ın bu ziyaretinin ardından Gizli Polisler manastıra bir baskın yapmıştı. Yeminlerini bozmamak için direnen rahibelere çok kötü davranılmıştı. En sonunda manastır kapatılmıştı.

Bu haber tüm ülkeyi derinden sarsmıştı. Bu olay nedeniyle Parti bir süre için kaygı duymuştu. Gizli bir cezaevine götürülen Rahibe Veronica’ya ağır baskı yapılmış ve görümünün aslında bir aldatmaca olduğunu itiraf etmeye zorlanmıştı. Rahibe tahliye olduktan sonra, evlenip çocuk sahibi olmuştu. Böylece Romanya’daki Lourdes’un da sonu gelmişti.

İmanlılar için diğer bir darbe ise, “çoban aziz” diye isimlenen Oltenia’lı Petrachu Lupu’nun başına gelenlerdi. Yıllar önce koyunlarına çobanlık ederken görümünde ihtiyar bir adam görmüştü. İhtiyar kendisini “Tanrı” diye tanıtıp Lupu’ya daha fazla sayıda kilise kurulması ve fakirlere daha çok yardım edilmesi gerektiğini bildirmişti. Lupu iki sözcüğü zorlukla bir araya getirebilen kalıtsal bir frengi hastası olduğu halde, anlattığı bu hikayeye herkes inanmıştı. Binlercesi onu görmeye gelmişti. Savaş başladığında cephedeki askerleri yüreklendirmesi için sınıra götürülmüştü. Askerler onun elini öpebilmek için sıraya girmişlerdi. Lupu, bir cepheden diğerine gidip Tanrı’nın onlardan daha fazla Rus askeri öldürmelerini istediğini bildirmişti. Komünistler tarafından tutuklanıp hücreye atıldığında, Petrachu Lupu hücre arkadaşlarına Amerikalılar’ın onları ne zaman kurtaracağını sormuştu. Onlar da, “Neden Amerikalılar’ı bekliyorsun ki? Senin şu ‘İhtiyar Adam’ mutlaka çok yakında seni kurtaracaktır!” diye yanıtlamıştı. Lupu ise bu sözlere gülerek şu karşılığı vermişti: “Kurtarmak istiyor, fakat silahı yok!”

Ortodoks rahipler üzüntüyle bir başka olayı daha aktardılar. Arsene Boca adındaki şaşılası şeyler gerçekleştiren bir keşişin müritleri, günahlarını ona itiraf etme gereğini duymadıklarını söylüyordu. Çünkü Boca bir bakışta onların tüm günahlarını biliyordu. Boca bir süre hapis yattı. Daha sonra dini görevini bırakıp evlendi ve diğer insanlar gibi yaşamaya başladı.

Parti’nin dine indirdiği darbelerin çoğu batıl inançların oluşturduğu küçük dalları budamış ve gerçek imanı her zaman olduğundan daha güçlü bir şekilde ortaya çıkartmıştı. Ancak insan doğası öyledir ki, dinsel batıl inançlar çok derinden budanırsa, onların yerini ateist batıl inançlar alabilir. Bu kez de kutsal imgelere aşırı derecede saygı göstermek yerine, cani katil Stalin ilahlaştırılır ki, bu ikincisi birincisinden daha kötüdür.

Yeni bir grup mahkûm gelmişti. Bunlardan ölesiye dövülmüş olan birisi beni yanına çağırmıştı. Profesör Popp ile onu görmeye gittik.

Bu mahkûm Boris idi. Eski sendikacı, “yeniden eğitimin” sona ermesinin ardından birkaç cezaevi dolaşmıştı. Şimdi ise nöbetçilerin onu fırlattığı taş zeminde kıvrılmış yatıyordu. Hücredeki diğer mahkûmlar dışarıda talimdeydi. Popp oradan geçene kadar ona kimse yardım etmemişti. Onu yatağa yatırdık. Kirli gömleği kurumuş kanlar yüzünden bedenine yapışmıştı. Gömleği yavaşça ıslatıp çıkardığımızda, sırtında birbiriyle kesişen yeni ve eski kamçı izlerini gördük. Tıpkı kendisi gibi cop sallayarak Parti’nin beğenisini kazanacağını uman diğer arkadaşlarının ödüllendirildiği gibi, Boris de “yeniden eğitim” uygulayıcılarıyla yaptığı işbirliğinin karşılığında bu şekilde ödüllendirilmişti.

Mahkûmlar sırayla talimden dönmeye başladılar. Birçoğu Boris’i nefret dolu bakışlarla süzüyordu.

Profesör yaralarını temizlerken Boris, “Ben bunu hak etmiştim” dedi.

Bir mahkûm, “Hakkını da aldın!” diye bağırdı.

Boris kolumu tutarak, “Sizi tanıyan biriyle tanıştım. Patrascanu size bir haber gönderdi” dedi.

Bana eski Komünist Adalet Bakanı ve 1948’deki tutuklanmamın ardından aynı hücreyi paylaştığımız Lucretiu Patrascanu’nun ölmüş olduğunu söyledi. Stalin’in ölümünü izleyen ve belirsizliğin hüküm sürdüğü o bir yıl içinde, cezaevindeki nöbetçilerimiz gibi Parti yetkilileri de, bir karşı devrim yapılmasından korkmuşlardı. Hapisteki Patrascanu’nun kendisini seven izleyicilere sahip bir kişi olarak bir liberalizm hareketi başlatabileceğini ve onlardan öç alabileceğini düşünmüşlerdi. Patrascanu hapiste altı yıl kaldıktan sonra süratli bir şekilde yargılanmış ve ölüm cezasına çarptırılmıştı.

Boris kısa bir süre onunla birlikte kalmıştı. Komünistler’in başa geçmesi için onca çaba harcamış olan Patrascanu’ya, ölmeden önce işkence edildiğini söyledi. Soğuktan şikayet ettiğinde, ona kalın giysiler giydirip zincire vurmuşlardı. “Nasıl, hâlâ üşüyor musunuz?” diye sorduktan sonra, terden sırılsıklam soluk alamaz hale gelene dek hücreyi sıcak buharla ısıtmışlardı. Isıyı düşürmeleri için yalvardığında ise, onu çırılçıplak soyup hücrenin ısısını donma noktasına kadar düşürmüşlerdi. Patrascanu sırasıyla, aşırı soğuğa ve aşırı sıcağa maruz bırakılmıştı. Hâlâ ölmediğini gördüklerinde, onu dışarı çıkarıp vurarak öldürmüşlerdi.

Boris, Patrascanu’nun kendisine, “Eğer Wurmbrand ile karşılaşırsan, ona haklı olduğunu söyle!” dediğini aktardı.

Bu konuşmamızın hemen ardından Doktor Aldea geldi ve Boris’e, “Seni 4 numaralı odaya götürmemiz gerekiyor” dedi.

Boris’le “ölüm odasında” elimden geldiğince uzun zaman geçirmeye çalıştım. Birkaç gün geçtikten sonra iyileşme belirtileri göstermeye başladı. Gururu yüzünden itiraf edemese de, insan sevecenliğiyle dolu bir ortama geri döndüğü için mutluydu.

Yehova Şahidi olan yan komşusunu başıyla göstererek, “İhtiyar Losonczi benim için dua ediyor. Her ikimize de yetecek kadar dua ediyor” dedi. Sesini yükselterek, “Hey Losonczi, Tanrı’ya her şeyi anlatıyorsun, değil mi?” diye sordu.

İhtiyar adam, “Hepimizin iyiliğini diliyorum” dedi.

Boris gülerek karşılık verdi: “Henüz bir yanıt alamadın ama. Sakın seni de Eyüp gibi deniyor; sana şaka yapıyor olmasın?”

Boris bileğimi yakalayarak şöyle dedi: “Bu, açıklanması gereken bir durum, değil mi? İnsanlar özgür kalabilmek, ailelerinden bir haber almak ya da sıcak bir yemeğin tadına varabilmek için yıllar boyunca dua ediyorlar. Sonuçta ne alıyorlar? Hiçbir şey!”

Sözlerine devam etti: “Romanya’nın en kötü cezaevi olan Jilava’daydım. Arkadaşlarım şöyle dua ediyorlardı: ‘Tanrım, bizi seviyorsan, bize kurtlanmamış yiyecekler ver!’”

Losonczi sordu, “Yemekler iyileşti mi bari?”

“Hayır, daha da kötüleşti.”

Açıklamaya çalıştım: “Doktor seni tedavi ederken, arada sırada canını yakmak zorunda kalmıyor mu? Bilimsel deneylerde ölen hayvanları bir düşün. Eğer denek köpek, başına gelenlerin kendinden daha üstün bir varlığın milyonlarcasının yaşamını kurtarabileceğini bilseydi, bu uğurda acı çekmeyi ve hatta ölümü isteyerek kabullenmez miydi? Çektiğimiz bu acıların ve sıkıntıların gelecek nesillere hizmet edebileceğine inanıyorum. İsa Mesih acılarına, bunların insanlığı kurtaracağını bilerek katlandı.”

Losonczi itiraz etti: “Dünya üzerindeki insanlar her gün ‘Göklerdeki Babamız’ sözleriyle başlayarak O’nun Egemenliği’nin geleceğini bildirirler, ama gelmez. Nedenini galiba biliyorum. Çünkü dua eden insanlar bunun gerçekten olmasını istemiyorlar. ‘Egemenliğin gelsin’ diyorlar, ama bu, yüreklerinden kaynaklanan bir dua değil. Onların asıl istediği Demir Muhafızlar’ın ya da Amerikalılar’ın gelmesi, kralın tahtına geri dönmesi ya da onlara yardım edecek herhangi bir başkasının gelmesidir.”

Boris ciddiyetle dinliyordu.

“Emin olunuz ki, düşündükleri en son şey Göklerin Egemenliği’dir. Aslında onu gerçekten isteyip uğrunda çalışmış olsalardı, sahip olabilirlerdi. Köyümüzdeki kilisede yoksullar için dua edeceğimiz bir ayin düzenlendi. Hepimiz katıldık ve dua ettik. Bir tek zengin bir çiftçinin yeri boştu. Biz kendimizce bu çiftçiden daha üstün ve iyi olduğumuzu düşüne duralım, oğlu elinde dört çuvalla kiliseye geldi. Elindekileri yere bırakıp, “Babam ‘Duasını’ gönderdi” dedi. O adam Tanrı’nın Egemenliği için gerçekten bir şey yapmıştı!”

Boris’e, “İşte sorunun yanıtını aldın” dedim. “Kutsal Kitap’ta Yahudiler’in dünyanın dört bir ucundan gelecekleri ve Filistin topraklarındaki krallıklarına sahip olacakları vaat edildi. Ancak Weizmann ve Herzl gibi bu uğurda çalışıp mücadele etmiş kişiler olmasaydı, bu peygamberlik bir bin yıl daha gerçekleşmeyebilirdi.”

Ölüm odasındaki bu iskelete dönmüş hüzünlü insanlardan bazıları bana duanın anlamına ve nasıl yarar sağladığına dair sorular sordular. Kendi düşüncelerimi yüksek sesle ifade ettim: “Birçokları Tanrı’yı, ricada bulunabilecekleri zengin bir adam gibi görür. Birçokları da batıl inançlara sarılır. Ama cezaevindeki Hıristiyanlar bilirler ki, daha saf bir din biçimine erişmeye çalışmalıyız. Dualarımız, derin düşünme, kabul ediş ve sevgi biçimini alır.”

“Milyonlarca kişi her gün Göksel Baba’ya seslenir. Bizler Tanrı’nın yeryüzündeki çocukları olduğumuz için ve çocuklar babalarının sorumluluklarını paylaştıkları için bu dualar aynı zamanda bizim içindir. Herkesin dua ettiği Göksel Baba benim de yüreğimde değil mi?”

“Bu nedenle, ‘Adın kutsal kılınsın’ dediğimde, Tanrı’nın adını kutsamalıyım. ‘Egemenliğin gelsin’ dediğimde, bu çılgın canilerin dünyanın yarısından fazlası üzerindeki hâkimiyetlerini yok etmek için sonuna kadar savaşmalıyım. ‘Senin istediğin olsun’ dediğimde arzum, kötülerin değil, iyilerin istediğinin olmasıdır. ‘Suçlarımızı bağışla’, bu yüzden ben de affedici olmalıyım. ‘Ayartılmamıza izin verme’, ben de diğerlerini ayartılmaktan korumalıyım. ‘Kötü olandan bizi kurtar’, bu yüzden bir insanı günahtan uzaklaştırmak için elimden geleni yapmak zorundayım.”

Losonczi ile dost olduk. Bir çiftçiydi. Yehova Şahidi olarak saplandığı garip düşüncelerin arasından sağduyusu göze çarpan ilginç bir kişiliği vardı. Yehova Şahidi olmasının kendi seçimiyle değil, tarikatın seçimiyle gerçekleştiğini öğrendim. Ortodoks Kilisesi’nde düş kırıklığı yaşamış ve hayatındaki kişisel bir sorun nedeniyle din arayışı içinde olduğu bir dönemde, karşısına ilk çıkan inancı kucaklamıştı. Kendisi gibi –büyük inançların “mültecileri” olan– birçokları daha vardı. Losonczi yasalarca kabul gören –Vaftizciler ya da Adventistler gibi– başka bir mezhebe katılmış olsaydı, yasaklanan “Şahitler”in bir üyesi olmaktan yirmi yıllık cezasını çekiyor olmayacaktı.

Bir gün konuşma arasında bana, “Gerçekten neden buradayım, biliyor musunuz?” diye sordu. Tek neden, Parti’nin katı görüşleri yüzünden “Şahitler”den nefret etmesi değildi. “Yıllar önce büyük bir cinsel suç işledim. Tövbe ettim ve Tanrı’dan acı çekerek bu günahın bedelini ödememe izin vermesini istedim. Hâlâ bu bedeli ödemekteyim.”

Losonczi’nin o anda bir öğreti daha dinleyecek hali yoktu. Ölmekteydi.

“Azizler bile cinsel isteklerini bastırma konusunda güçlük çektiler” dedim. “İsa bunu biliyordu. O bizim günahlarımızın bedelini ödedi. Bu bedeli kendi başına ödemeyi sürdürmen gerekmiyor.” Beni şöyle yanıtladı: “Unutamıyorum.”

Birkaç gün sonra 4 numaralı odaya gittiğimde Losonczi’nin yatağının boş olduğunu gördüm. Geceleyin ölmüştü.

İhtiyar adam gençliğinde işlediği cinsel günahı düşünerek ölmüştü. Bu konuda azap çeken tek kişi o değildi. Cinsellik cezaevindeki herkes için büyük bir sorundu. Kafalarının içi kadın ve erkeğin sapkınlıkla birbirlerine cinsel olarak yaklaşmalarının türlü sapkın fantezileriyle dolu olan mahkûmlar, boş gözlerle çevrelerine bakıyorlardı. Bitip tükenmez sohbetlerle kendilerini avutmaya çalışırlar, bazen de kışkırtıcı sorularıyla beni tuzağa düşürmeye çalışırlardı.

Bu konuda en büyük sıkıntıyı eşlerinin ne yaptığını merak eden evli erkekler çekiyordu. Yarısına yakınının eşleri zaten onların yokluğunda boşanmıştı. Kadınlara ‘devrim karşıtlarından’ boşanmaları için büyük baskı yapılıyordu. Hapisteki eşlerini başka erkekler için terk etmiş olan kadınlar, bu baskıya karşı koymak için gerekli bir neden görmüyorlardı.

Aşırı cinsellikle dolu sohbetlerin öncülüğünü bir zamanlar büyük bir mağazanın sahibi olan Nicolas Frimu yapıyordu. Anlattıklarına göre yanında çalışan birçok genç asistan kızı baştan çıkarmıştı. Orta yaşlı, topluca biriydi. Cezaevindeki takma adı olan ‘Müthiş Aşık’la övünüyordu. Sık sık, kendisine taptığını söylediği, genç artist eşiyle böbürleniyordu.

Kumandanın odasına çağırıldığında cezası konusunda yaptığı temyiz başvurusunun sonucunun bildirileceğini ummuştu. “Kısa bir süre sonra dışarıda olacağım. Ondan sonra da…!” derken parmaklarını sesli bir şekilde öptü.

Ancak çok geçmeden öfkeden kıpkırmızı olmuş bir yüzle geri geldi. “Temyiz başvurum reddedilmiş! Eşim de benden boşanıp bir başkasıyla evlenmiş!” diye patladı. Birkaç dakika boyunca hiç durmadan eşinden ve yeni kocası olan Devlet Tiyatrosu direktöründen nasıl intikam alacağını anlattı. Eşleri tarafından terkedilmiş olan diğer mahkûmlar acı acı gülerek ve bağırarak onu kışkırtmaya çalışıyorlar, eşini cezalandırması için farklı yöntemler öneriyorlardı.

“Eşlerimiz hapiste, biz ise özgür olsaydık, kaçımız sadık kalırdık acaba?” diye sordum.

Frimu, “Ders vermeye başlama!” diye bağırdı.

“Aldığınız kötü haberler için üzgünüm. Ama siz her zaman baştan çıkarmış olduğunuz genç kızlardan söz ediyorsunuz. Çevrede sizin gibi erkekler varken, kadınların iffetli olmasını nasıl bekleyebilirsiniz?” dedim.

Başrahip Novac genelde utangaç ve çekingen birisiydi, ama sözleriyle hepimizi şaşırttı: “Suçlanması gereken her zaman koca değildir. Eşimi mutlu etmeye çalıştım. İlk dönem tutukluluğumun ardından eve gittiğim zaman kapıyı bir yabancı açtı. Eşim kapıya gelip, ‘Ben artık onunla evliyim – bu nedenle lütfen git!’ dedi. Onunla konuşmayı denedim, ama beni dinlemedi. ‘Yeterince sıkıntı çektim, artık evimde devrim karşıtlarını istemiyorum’ diye bağırdı. Böylece özgürlüğümün ilk gecesini bir tren istasyonunun bekleme odasında geçirdim.”

Frimu, “Sen daha da ahmaksın!” dedi.

Bir havacı olan Petre sordu, “Peki, ikinci geceni nasıl geçirdin?”

Başrahibin yüzü kızardı ve başını başka yöne çevirdi.

Bir çiftçi olan Emil, bir önceki hapis cezasının bitiminde evinde nasıl karşılandığını hiddetten titreyerek anlattı. “Köpeğim sokağın başından kokumu almıştı. Zincirini koparıp beni karşılamaya koştu. Ona doğru eğildiğimde sıçrayarak yüzümü öpüp yaladı. Daha sonra eve girdim ve karımı yatakta başka bir erkekle buldum.”

Kızgın bakışlarını çevresinde gezdirip, “Sorarım size rahip, o ikisinden hangisi köpekti?” dedi.

Komünist Parti bilinçli olarak ahlâk anlayışını çürütmeye çalışıyordu. Bu etkeni bir kenara bıraksak bile, cinsellik konusundaki Hıristiyan öğretilerine saygı duyuluyor muydu? Cezaevindeki konuşmalardan bu, olasılık dışı görünüyordu. Az sayıda bir grup Hıristiyan mahkûm, cezaevi sakinlerine basit bir soru yönelterek ve onlardan doğru bir yanıt vermelerini isteyerek bu konuyu açıklığa kavuşturmaya çalıştı: “Kilisenin bekâret konusundaki temel kurallarına –evlilik öncesi sözde, düşüncede ve eylemde temiz olmaya ve evlilik sonrasında da sadık kalmaya– her zaman itaat ettiniz mi?”

Yaklaşık üç yüz “ismen” Hıristiyan mahkûmdan sadece ikisinin yanıtı “evet” oldu. Bunlardan biri Peder Suroianu, diğeri de on beş yaşında bir çocuktu.

Oturup notlarımızı karşılaştırdık. General Stavrat, “Kilisenin bu konuda tekrar düşünmesi gerekiyor. Bir ordu, kimsenin itaat etmediği emirlerle savaşa gidemez” dedi.

Eskiden gazeteci olan Stancu ise, “Kimsenin dikkate almadığı uygulamaları vaaz etmek, bir rahibin tüm söyleyeceklerinin değerini düşürür” dedi.

Başrahip Novac, “Kutsal Kitap’a karşı gelemeyiz” dedi.

“Elbette hayır. Fakat günaha ödün vermememize rağmen, günah işleyene karşı daha anlayışlı olmalıyız. Kutsal Kitap zamanlarında, kadınlar peçe takıp çadıra benzer elbiseler giyiyorlardı. O zamanlar bir kızı yoldan çıkarmak için ahlâksızlık virtüözü olmanız gerekirdi. Günümüzdeki kadınların giysileri ise erkekleri baştan çıkarmak için tasarlanmış ve fırsatlar çok” diye söze katıldım.

“İsa Mesih’in zina eden kadına nasıl davrandığını anımsayabiliriz. Orada bulunan hiç kimse ilk taşı atamadı. Hepsi uzaklaştılar. İsa kadına şöyle dedi: “Hiçbiri seni yargılamadı mı? Git, artık bundan sonra günah işleme!”

Başrahip kaygılıydı, “Günümüzde gençler çok fazla özgürlüğe sahipler. Onlara yol gösterecek bir rehbere ihtiyaçları var.”

Onu onayladım ve ekledim: “Cinselliğin Tanrı’nın insanlara verdiği bir armağan olduğunu da öğretmeliyiz. Cinselliği müstehcenlikten arındırmak için tüm gerçeğiyle açıklamalıyız. Burada ilahiyat söz konusudur. Dünyanın en eski dini kitabı olan ‘Maneva-Darma Sostra’da şöyle yazar: ‘Kadın, erkeğin tohumunu, Tanrı’ya O’nu hoşnut eden bir kurban olarak sunduğu bir sunaktır.’”

Stancu şikâyet edercesine, “Birçoğumuz kadınlara daha yeknesak bir gözle bakıyoruz” dedi. “Kullanılacak bir şey – bir zevk aracı ya da birlikte görünebileceğimiz iyi giyimli bir bebek gibi. Yemek pişirip temizlik yapan bir köle gibi ya da ona hizmet ederken erkeğin kendini kaybedebileceği bir ilah gibi. Kimse kadını kendisiyle eşit görmüyor; cinsellikten zevk alma konusunda bile.”

Başrahip, “Önemli olan, seni mutlu edecek bir eş seçmektir” dedi.

Ben de, “Ya da senin onu mutlu edeceğin!” dedim. “Tanıdığım en mutlu evli erkeklerden biri, köyün en sade kızını seçmişti, çünkü onun evlenecek kimse bulamayacağını düşünüyordu.”

Stancu, “Ah, ne romantik!” diye geçiştirdi. “Evlilik sadece bir antlaşmadır. Ailem benim için drahoması yüklü bir kız bulunca işi bitirdiler. Herkesin kendi yoluna gittiği, mutlu bir beraberliğimiz var.”

Kendisine, “O zaman sen gerçekten evli değilsin” dedim.

“Evlilik törenimiz kilisede yapılmıştı, ama…!”

“Roma’daki Papa tarafından kutsanmış olsa bile, maddi çıkarlar için yapılan bir evliliğin Tanrı gözünde geçerli sayılmadığını düşünüyorum” dedim.

Stancu güldü. “O zaman çevremizde oldukça fazla geçersiz evlilik var sayılır. Erkekler kendilerini zengin kızlara satıyor; tıpkı yoksul kızların zengin erkeklere satılması gibi. Kalıcı olmayan bir güzellik yerine sağlam bir banka hesabına göre değerlendirilmek daha mantıklı değil mi?”

Stancu’ya ailesi tarafından zengin bir erkekle evlenmeye zorlanan bir genç kızın öyküsünü anlattım. Yıllarca mutsuz yaşadıktan sonra kendisine elbise diken bir terziye âşık olur ve kocasını terk edip onunla birlikte yaşamaya başlar. Bu olay nedeniyle kiliseme gelenlerin hepsi onunla ilişkilerini kestiler. Bir erkekle evlilik dışı ilişki yaşamak günahtır, fakat ben onun durumunu anlamaya çalıştım. Ailesi tarafından dayakla ve baskıyla bu evliliğe zorlanmıştı. Bu durumda yapılacak en iyi şey, bu kadını suçlamamak ve geriye dönüşü olanaksız olan bu durumunu yasal açıdan bir düzene sokması için teşvik etmektir. Kilisemdekilere onu hemen yargılamamalarını istedim.”

“Genç kadın gözyaşları içinde bana teşekkür etmek için geldi. Ona kilise üyelerinin kayıtlarının, Tanrı’nın göklerde tuttuğu kayıtlarla aynı olmadığını söyledim. ‘Tanrı, seni bir başkasının kollarına atan bu duygularını onaylamasa bile, anlayabilir. Tanrı seni sevmeye devam ediyor.’ Kadın kollarını boynuma dolayıp beni öperken, karım kapıdan içeri girdi.”

Öyküyü dinleyenlerin hepsi kahkahayla gülüyorlardı. Stancu, “Karınıza bu durumu nasıl açıkladınız?” diye sordu.

“Açıklanacak bir şey yoktu ki. Kadın o terziyle mesut bir yaşam sürdü. Adam yıllar sonra öldüğünde, eşime olanları anlattım” dedim.

Genellikle cezaevlerinin eşcinselliği teşvik ettiği sanılmaktadır. Fakat biz bunun hiçbir kanıtını, belki de hastalık, bitkinlik ve fazla kalabalıktan ötürü, görmüyorduk. Profesör Popp, kuşkulanılan bir iki olayın aleyhinde şiddetle konuştu.

Ona, günahı kınamamız gerektiğini, fakat çoğunlukla mutsuz bu insanları anlamaya çalışmamız ve bu zaaflarını, diğer insanların hatalarını bağışladığımız gibi bağışlayarak, onları bulundukları bu durumdan kurtarmaya çalışmamız gerektiğini söyledim. Felsefesi ve dürüstlük anlayışıyla “Mesih öncesinde bir Hıristiyan” olarak nitelendirilen Sokrat, Michelangelo, Büyük İskender, Hadrian, Plato, Leonardo ve günümüzdeki Oscar Wilde ve Uluslararası Kızıl Haç Örgütü kurucusu olan André Dunant’a dek birçok ünlü kişi eşcinseldi. Bunlardan birçoğu yapıtlarında derin Hıristiyanlık duyguları yansıtmışlardı.

Popp, “Evet, onları biliyorum” diye konuştu. “Fakat tiyatro ve sanat camiasındaki birçokları bu durumlarını açıkça sergileyerek, kişisel bir sorunu topluma ait bir sorun haline getiriyorlar. Toplum onların bu eğilimini kınadığı için en azından biraz daha sağgörülü davranmaları gerekir.”

Bir zamanlar Demir Muhafız olan genç Paul Cernei yakınımdaki bir yatakta yatmaktaydı. Bacaklarını yere doğru sallandırarak, “Şimdi size yaşamımı mahveden gerçek bir sorun aktaracağım… Yıllar önce bir kızla tanışmıştım; adı Jenny olsun. Birbirimize âşık olduk. Ancak kendisini eve götürmeme izin vermiyordu. En sonunda evlenebilmemiz için babasının onayını almaya karar verdim. Evlerinin kapısını çalıp, ismimi söylediğimde babası kapıya geldi ve bana şöyle dedi: ‘Oğlum, Jenny bana sizin hakkınızda çok şey anlattı!’ Ben ise ona dehşetle bakıyordum. O bir hahamdı ve yakasında Davut Yıldızı’nı taşıyordu. Ben ise bir Yahudi karşıtıydım. Ne yapacağımı bilmiyordum. Jenny’nin Yahudi bir aileden geldiğini bilmediğimi mırıldanarak oradan uzaklaştım.”

Durakladı: “O kızı bir daha hiç görmedim. Hiç evlenmedim. Onu asla unutamadım. Onun da hâlâ evlenmediğini duydum.”

Cernei’nin öyküsü çok etkileyiciydi. Stavrat, “Belki çıktığında, eğer çok geç değilse…” diye konuştu.

“Evlenebilsek bile, hangimizin dinini değiştirmesi gerekecek? Ben bir Ortodoks’um, o ise bir Yahudi.”

Ona şöyle yanıt verdim: “İnancının senin için bir anlamı varsa, o zaman dünyadaki hiçbir şey için onu değiştirmezsin. Ya da senin için bir anlam taşımıyorsa, o takdirde onu terk etmen daha yararlı olacaktır. Birbirinizi sevdiğinize göre, neden ikiniz de kendi seçtiğiniz inancınızda kalmayasınız?”

“Evlenince çocuk sahibi olmak isterdim. Onları belli bir inanca göre yetiştirmemiz gerekir.”

Şöyle düşünüyordum; çocukları büyümeye başladıklarında Cernei ve karısı onlara kendi inançlarını –biri diğerine saygı göstererek– anlatmalı ve daha sonra onların kendi seçimlerini yapmalarına izin vermeliydiler. “Eşine olan sevgini, onu uysallıkla ve sabırla gerçeğe getirmek üzere kullanabilirsin” dedim.

Cernei, “Ailesi din değiştirmesini asla onaylamayacaktır” dedi.

“Onları elbette dinlemelidir. Ama ailesinin hatalı olduğunu düşünüyorsa boyun eğmemelidir.”

Stavrat başını salladı, “Anne babana saygı göstermelisin” diye On Emir’in birinden alıntı yaptı.

Cernei, “Ama generalim. Ben beşikteyken babam bizi terk etmiş. Annem de başka biriyle kaçtı. Bir yetimhanede yetiştirildim.”

Hiç kimse buna bir yanıt bulamadı.

Cernei devam etti: “Keşke o gün evlerinden uzaklaşmadan önce durup bir kez daha düşünmüş olsaydım.”

Mahkûmların bu tür konuşmalarını sıkça duymuştum. Bizler farları arkasında olan araçlar gibiyiz. Geriye baktığımızda, verdiğimiz zararı ve incittiğimiz insanları görüyoruz. Ailemize, sağlığımıza ve özsaygımıza vereceğimiz zararları göz önüne almış olsaydık, o şekilde davranmamış olacağımızı çok geç fark ediyoruz.”

Cernei aramızdan ayrıldığında General şöyle dedi: “İyi bir genç. Günümüzde kişiler yanlış yola saptığında, insanlar daima bunun suçunu kötü yetiştirilmelerinde buluyorlar. Ama soyaçekimin de etkisi var tabii. Hayvan yetiştiriciliğinde türün iyileştirmesine önem veriyoruz, oysa alçak ve değersiz suçluların kendi cinslerini üretmelerine engel olunmuyor.”

Hıristiyanlar bu kalıtım temel sorununu göz ardı edemezler. Yetişkinleri ıslah ediyoruz ya da suçluyu cezalandırıyoruz, fakat anne baba olacaklara soylarında kalıtım yoluyla bebeğe zarar verecek herhangi bir etkenin olup olmadığını hiçbir zaman sormuyoruz. Seks sadece bebeklerin dünyaya gelmesi için var olmaz; yaşamı daha saygın ve mutlu kılan, kendisine özgü bir değeri vardır. Bir anlık zevk için kayıtsızca bu dünyaya çocuklar getirdiğimiz zaman, mazeretimiz işte bu oluyor ve üremenin kutsal bir eylem olduğunu unutuyoruz.

Sürekli olarak yemeksiz kalan mahkûmların çoğu, cinsel gereksinimi, yemekle eşit tutarlar. Yargı Günü insanlar açları doyurmadıkları için kınanacaklar. Bazıları şöyle söyler; insanlar yapabilecekleri halde eşlerinin cinsel açlıklarını tatmin etmemiş, onları yüceltmemiş ve mutlu kılmamış oldukları için de kınanacaklar.

Toplumsal ve ekonomik adaletsizlik olduğu gibi, kuşkusuz cinsel adaletsizlik de vardır. Bu adaletsizlik insanların acı çekmesinin en büyük nedenlerinden biridir. Ne var ki, her yasada, ilahi yasada bile kaçınılmaz olarak, eşit koşullara sahip olmayan insanlara eşit görevlerin yüklendiği bir adaletsizlik öğesi vardır. Hukuk, zengin ve fakir için, cinselliği yaşayabilen ve yaşayamayan için, cahil ve aydın için daima aynı kuralları belirler.

Evlilik bir onur meselesi olmalıdır. Bu, sadık kalmak üzere üstlenilen bir görevdir. Aşk bir duygudur ve tüm duygular değişebilir; hiç kimse sonsuza dek eşit ölçüde sevmez ya da öfkelenmez. Kişi yaşlandıkça tutku yoğunluğunun azalması doğa yasasıdır. Bu yüzden tutku, mutlu bir evliliğin garantisi de olamaz. Başka bir şeyin olması gerekir; yani sadık kalmak ve karşındakini mutlu etmek konusunda alınacak karar.

Herkesin cinsel gereksinimlerinin tatmin edilmesi açıkçası olanaksız olduğundan, iffeti buna bir seçenek olarak ele aldık. Katolikler, rahipler için bekâreti onaylıyorlar.

“Şayet bekâret zorla kabul ettirilirse ve evlenmek yeminle yasaklanırsa, o zaman bir rahibin bu konuda kendini sakınmakta başarısız kalması, onun imanına zarar verebilir” dedim.

Profesör, “Bekâret büyük bir yaratıcı güce dönüşebilir. Spinoza, Kant, Descartes, Newton ve Beethoven hayatlarında bir kadınla birleşmemişlerdir” dedi.

Bu konuda yapılacak en önemli yardımın, erkeklere bu doğal güdülerini Tanrı’ya ve topluma yararlı olacak başka işlere yöneltmelerini öğretmek olduğunu düşünüyordum. Kanımca bekâret çok az insan için geçerli olabilirdi. Aynı zamanda, bedenlerimizin bencil tutkular uğruna kötüye kullanmak üzere bize ait olmadığını, Tanrı’nın hizmetine adanması gereken O’nun tapınakları olduğunu daha iyi anlamamız gerekiyor.

4 numaralı odada yatan Boris’e, Profesörle birlikte sırayla bakıyorduk. Boris sürekli olarak öksürüyordu. Doktor Aldea, “Eğer bir şeyler yerse, bir on gün daha yaşayabilir. Ona fazla yardım edemiyorum. Beni dövmüş olduğu için pişmanlıkla dolu. Beni görmek ona zarar veriyor” dedi.

Boris’in bizim hücreye nakledilmesinin mümkün olup olamayacağını sordum. Doktor Aldea bu işi halledebileceğini söyledi. Kısa bir süre sonra Boris’i yanımdaki yatağa taşıdılar ve ben yaşamının son haftasında ona hastabakıcılık yaptım.

Gözlerimizin önünde eriyip gidiyordu. Saçları dökülmüş, avurtları çıkmıştı. Yüksek ateşten sürekli terliyordu. Terini bir süngerle silmeye çalışıyordum.

“Artık son çok yaklaştı! Bir rahip bana cehennemde kavrulacağımı söylemişti. Hadi bakalım, öyle olsun!”

Boris’e, “Böyle konuşmasının nedeni neydi?” diye sordum.

“Acılarım ve sıkıntılarım yüzünden Tanrı’ya küfrediyordum. Rahip bana sonsuza dek cezalandırılacağımı söyledi.”

Valentin adındaki bir rahip söze karıştı, “İnsanlar Komünist Parti’ye de küfrediyorlar, ama Parti sonunda bir gün onları serbest bırakabilir. Cehennem sonsuz olsaydı, Tanrı da bizim Gizli Polis’imizden daha kötü olurdu” dedi.

Boris’in gözleri birden açıldı, “Yani siz sonsuz ateşin varlığına inanmadığınızı mı söylemek istiyorsunuz?” dedi.

“Kutsal Kitap’taki cehennemin sonsuzluğu öğretisi kuşkusuz öznel olarak doğrudur; ama cehennem nedir? Dostoyevski bunu vicdanın bir hali olarak adlandırır; o, Ortodoks bir imanlıydı. ‘Karamazov Kardeşler’ romanında cehennemden, ‘Sevememekten ötürü çektiğimiz acı’ olarak söz eder.”

Boris, “O tür bir cehenneme aldırış edeceğimi sanmıyorum!” dedi.

“Sevginin olmadığı bir yerde yaşamanın nasıl olabileceğini belki de hiç bilmemişsinizdir. Kötülerin yanında onlara eşlik etmek üzere sadece kötülerin olduğu bir ortam, bunun neye benzeyeceğini hayal etmeye çalışın! Bir fıkrada şöyle anlatılır: Hitler cehenneme gittiğinde hemen Mussolini’yi bulup sormuş, ‘Burası nasıl bir yer?’ Mussolini ise, ‘Çok kötü değil, fakat çok fazla zorunlu çalıştırma yaptırıyorlar’ demiş. Ardından da ağlamaya başlamış. Hitler ona, ‘Haydi Duce, en kötüsünü anlatın bakalım!’ demiş. Mussolini, ‘En kötüsü şu: İşçi partisinin başında Stalin var’!”

Boris gülümsedi. “Aşağıda eski patronum Ana Pauker ile karşılaşmaktan kesinlikle nefret ederdim” dedi. “Tanrı’ya sövdüğüm için sonsuza dek yanacağımı söyleyen Katolik rahip iyi bir adamdı. Kimseye bir zarar vermemişti. Fakat yine de Tanrı’nın, sadece intikam almak için bana ebediyen işkence edeceğini düşünüyordu. İnandığı Tanrı kendisinden daha da kötüydü.”

Rahip Valentin, “Cehennemde olanların bunu sonsuz bir cezalandırma gibi hissettiklerinden kuşku duymuyorum. Kutsal Kitap’ta bu, cezaevi bizlere nasıl sonsuz geliyorsa, o anlamda sonsuz olarak adlandırılır. Ama en kötü koşullar altında bile insanların Tanrı’yı sevdiklerini ve geçmişte yanlış yaptıklarının farkına vardıklarını görüyoruz. İsa Mesih’in dilenci ile zengin adam benzetmesinde, zengin adamın yüreğinin ölüler diyarında değiştiğine dair işaretler vardır! Hep bencil biri olmuştur, fakat şimdi kardeşleri için kaygı duymaktadır. Doğadaki hiçbir şey sabit değildir. Eğer ölüm diyarında iyiliğe doğru bir değişim oluyorsa, o zaman bu umuda doğru bir kapı açar!”

Boris bitkin bir sesle yanında yatanlara seslendi: “Haberler iyi arkadaşlar! Valentin yine de ebediyen kızartılmayabileceğimizi söylüyor!”

Her yandan gülüşme sesleri geldi. Frimu, Stavrat ve diğerleri yanımıza geldiler.

Frimu, “Peki, benim cezam ne olacak?” diye sordu.

Frimu obur biriydi. Ona şöyle dedim: “İlk dönem Hıristiyanları ölüm diyarına göçüp orada bir şölen sofrası görmüş olan bir adamın öyküsü anlatırlardı. Adam masanın çevresinde tarihte ünlü olan birçok kişi görmüş ve onlara sormuş: ‘Siz her zaman böyle ziyafet sofrasında mı yersiniz?’ ‘Gayet tabii, biz her istediğimiz yemeği ısmarlayabiliyoruz!’ ‘O zaman sizin cezanız nedir?’ ‘Cezamız şudur; yemeği tutan elimizi asla ağzımıza götüremiyoruz.’ Yeni gelen kişi, bir çare bulduğunu sanıp, ‘O zaman neden yanınızda oturan kişiyi siz kendiniz yedirmeye çalışmıyor ve onun da sizi yedirmesine izin vermiyorsunuz?’ diye sormuş. Karşısındaki şöyle bağırmış, ‘Ne, ona yardım etmek mi? Aç kalırım daha iyi!’”

General Stavrat şöyle dedi: “Okulda ve kilisede tövbe ve iman etmeden ölenleri Tanrı’nın sonsuza dek cezalandıracağını öğrenmiştim. Aldığımız öğretiş buydu.”

“Aklınızla almış olabilirsiniz, ama muhtemelen yüreğinizle almadınız, general. Çevremizde haksız yere acı çektikleri için Tanrı’ya küfreden ve O’nun varlığını reddeden birçok insan görüyoruz. Onlar elbette düşüncelerine, sözlerine ve eylemlerine göre yargılanacaklar. Ve sonra? Öldürülme tehlikesiyle karşı karşıya olan bir yabancı gördüğünüzü düşünün – koşup ona yardım eden ilk siz olurdunuz. Eğer bir Hıristiyan da komşusunun ebediyen cehennemde cezalandırılacağına gerçekten inanıyorsa, tövbe ve iman etmesi için her gün, her gece onu ikna etmeye çalışmalıdır. Bunun gerçekleşmediğini görmek ne kadar üzücü!”

Boris’in eski önyargıları tek tek yok oluyordu. Ancak daha neşeli olması gerekirken gün geçtikçe daha keyifsiz oluyordu. “Yaşamımı mahvettiğimi düşünüyorum” dedi. “Akıllı olduğumu sanıyordum. Son elli yıl içinde birçok insanı yanlış yola saptırdım. Eğer senin Tanrın varsa, O beni Cennet’e kabul etmeyecektir! Ben de aşağı inip, o yaşlı inek Ana Pauker’ın yanına katılacağım – işte şimdi gerçekten korkuyorum!”

Uyuyamadığı gecelerde çoğu kez benden kendisiyle konuşmamı istiyordu.

“Ben ölünce benim için kim dua edecek?” diye sordu. Luteryenler’in ölüler için dua edilmesini yasakladığını zannediyordu. Ona Martin Luther’in böyle bir duayı yasaklamadığını, fakat kimsenin, önce kaygısızca günah işleyip sonra para ile bir rahibin kendisi için dua etmesiyle Araf’ın ateşinden kurtulabileceğini düşünmesini istemediğini söyledim.

Rahip Valentin şöyle dedi: “Bizler her gün, ölmek üzere olan diğer mahkûmlar için dua ediyoruz. Katolikler ve Protestanlar dört yüz yıl önce resmi dualar konusunda tartışmışlardı diye, ruh bedeni terk ederken dua etmeyi kesmek bir sevgi eylemi olmazdı.”

“O zaman duanın onlara yararı olur mu?”

Valentin, “Evet” dedi. “Tanrı önünde her şey diridir – benim için de öyle olmalıdır. Ve eğer onlar yaşıyorsa, eminim dua onlara yardım edebilir.”

Boris gülerek, “Sizin yerinizde olsam, benim için dua ederek zamanımı harcamazdım” diyerek hafifçe güldü ve bir öksürük nöbetine girdi.

Valentin, “Eminim siz de pek çok iyilik etmişsinizdir. Elbette çok daha kötü insanlar var. Ama ben en kötüleri için dua ediyorum – Stalin, Hitler, Himmler, Beria.”

Boris zayıf bir sesle bana sordu: “Duanızda ne diyorsunuz?”

“Tanrım, en büyük günahkârları ve cânileri ve en kötülerin arasında beni de bağışla lütfen”

Boris’in yanında uzun bir süre oturdum. İçerisi öylesine sessizdi ki, yandaki hücreden Frimu’nun övüngen sesini duyabiliyorduk. Kulağımıza onun aşk maceralarını dinleyenlerin gülme sesleri geliyordu.

Boris birkaç saat sessizce yattı. Uyumuş olduğunu zannettim. Aniden şöyle mırıldandı: “Nasıl bir şey acaba?”

“Ne?” diye sordum

“Tanrı’nın yargısı. Yüksek bir taht üzerinde oturarak, ruhlar önüne geldikçe, ‘Cennet, Cehennem… Cennet, Cehennem’ mi diyor? Hayalimde böyle bir şey canlandıramıyorum.”

Ona bunu nasıl hayal ettiğimi anlattım. “Tanrı, arkasında büyük bir perde olan bir tahtın üzerinde oturmaktadır. Bizler bir bir O’nun önüne geliriz. Tanrı sağ eliyle bir işaret yapar ve perdenin arkasından birbirinden harika varlıklar çıkar; o kadar göz kamaştırıcılardır ki onlara bakmaya dayanamayız. Bu varlıkların her biri yargılanacak olanların her birinin önünde durur. Suçlanan bizler şöyle sorarız: ‘Benimle birlikte duran bu harika varlık kim?’ Tanrı şöyle yanıtlar: ‘Eğer bana itaat etmiş olsaydın, o sen olacaktın.’ Bunun ardından da, itaatsizlik etmiş olanlar için, büyük pişmanlığın ebedi gazabı gelir.”

Boris , “Pişmanlık” dedi.

Boris o gece bir kanama geçirdi. Onunla çok zor anlar yaşadım. Ardından komaya girdi. Gözleri boşluğa dikili, bir saat kadar yattı. Nabzı zayıflamıştı, ama hâlâ atıyordu. Aniden elini geri çekip dikleşti. Ruhun bedenden ayrılmasını çağrıştıran bir çığlık attı, “Rab Tanrı, beni bağışla!”

Çevremizdeki bazı mahkûmlar uyandılar ve kızgınlıkla homurdandılar, ama az sonra tekrar uykuya daldılar.

Tan yeri ağardığında Boris’in bedenini yıkayıp gömülmek üzere hazırlamaya başladım. Bu arada koridorun sonundaki hücredeki Ortodoks piskoposa birinin öldüğü haberi verildi. Birazdan geldi ve dini törene başladı. Ben de bu arada yapmakta olduğum işi sürdürdüm. Piskopos arada sırada durup bana şöyle fısıldıyordu: “Ayağa kalkın! Biraz saygı gösterin!” Ama ben aldırış etmedim. Ayin bittiğinde, piskopos beni yine azarladı.

Ona şu yanıtı verdim: “Geçen hafta boyunca, bu adam ölüm döşeğindeyken siz neredeydiniz? Su istediğinde kâseyi ağzına götürdünüz mü? Şimdi niye sadece onun için hiçbir anlamı olmayan bir ayin için buraya geldiniz?”

Her ikimiz de kızgındık. Boris’in yüreğinin derinlerinden kopan, “Rab Tanrı, beni bağışla!” haykırışının yanında, onun yaptığı bu ayin o kadar sığ kalıyordu ki!

1955 yılı baharında siyasi yumuşama işaretleri gelmeye başladı. Birtakım cezaevi kumandanları “sabotaj” suçlamasıyla tutuklandılar. Bu “sabotajcıların” kurbanları olan işçi kölelerin birçoğu Tirgul-Ocna’ya getirildi. Gelenler için yatacak yer bulunması gerekiyordu. Haziran başında başka bir cezaevine nakledilecek mahkûmların arasında ben de vardım.

Doktor Aldea, “Hareket edecek durumda değilsiniz, ama yapabileceğimiz hiçbir şey yok. Kendinize dikkat edin. Elinize tekrar bir miktar streptomisin geçerse, sakın etrafa dağıtmayın!” dedi.

Gözyaşları içinde dostlarıma veda ettim.

Profesör Popp, “Tekrar buluşacağız, bunu biliyorum” dedi.

İsmimin yüksek sesle bağırılarak okunduğunu duydum ve avluya çıkıp sıra halinde bekleyen diğer mahkûmların arasına katıldım. Başlarımız tıraş edilmiş, yamalı cezaevi giysileri içinde, elimizde sahip olduğumuz tek şey olan bohçalarımızla, garip bir görüntü sergiliyorduk. Bazılarımız yürüyemiyordu bile, buna rağmen uzun ceza almış olanlarımızın bir adım öne çıkması emredildi. Yere yatırıldık ve ayak bileklerimiz zincirlendi.

Siyasi görevli zincirleri takan demircinin yanından ayrılmıyordu. Sıram geldiğinde, görevli alaycı bir ifadeyle gülümseyerek, ”Vasile Georgescu! Eminim, zincire vurulmanız konusunda söyleyecek bir şeyleriniz vardır” dedi.

Yerde yan tarafıma yatıyordum, başımı kaldırıp baktım, “Evet, teğmen. Sizi bir ezgiyle yanıtlayabilirim.”

Görevli, ellerini arkasında kavuşturarak, “Evet, lütfen! Eminim herkes sizi duymak isteyecektir” dedi.

Halk Cumhuriyeti’nin milli marşının açılış dizelerini söyledim. “Kırılmış zincirler arkamızda kaldı...” Demirci son bir çekiç darbesiyle zincirleme işini bitirdi ve ardından derin bir sessizlik hâkim oldu. Şöyle ekledim: “Kırılmış zincirleri arkada bıraktığınızı söylüyorsunuz, ama bu yönetim diğerlerinden fazla insanı zincire vurmuştur.”

Teğmen söyleyecek bir şeyler bulmaya çalışırken nöbetçi odasından nakliye aracının geldiği bildirildi. İstasyona götürüldük ve vagonlara bindirildik. Trenin hareket etmesine dek saatlerce öylece yattık. Tren hareket ettikten sonra, vagonun camları boyalı küçük pencere deliklerinden kısmen ormanı ve dağları görebiliyorduk. Sıcak ve güzel bir yaz günüydü.

V. BÖLÜM

Ovalık arazi üzerinde Bükreş’in batısına doğru yaklaşık 300 kilometre yol kat ettik. Trenimizin sürekli durması nedeniyle bu yolculuk iki gün iki gece sürdü. Varış noktamıza daha ulaşmadan, nereye götürüldüğümüzün haberi yayılmıştı. En sonunda kötü bir cezaevi olarak ün salmış olan Craiova’nın yüzyıllık kalın duvarlarını gördük.

Zincirlerimiz taş döşeli avluda çıkarıldı; karanlık ve kirli koridorlardan ite kaka yürütüldük. Küçük gruplar halinde hücrelere atıldık. Hücrelerden protesto sesleri geliyordu: “Burada yer yok! Biz zaten kalabalıktan nefes alamıyoruz!” Nöbetçiler yeni gelenleri hücrelere zorla sıkıştırıyordu. Görüntü, iş çıkışı saatlerindeki metro kalabalığını andırıyordu; tek farkı, memurların ellerindeki coplardı.

Belime inen bir darbeyle hücreye atıldım; kapı arkamdan gürültüyle kapandı. İçerideki ağır koku midemi bulandırdı. İlk önce hiçbir şey göremedim. Ellerimle etrafımı yokladım; çıplak ve terli bir bedenin temasıyla irkildim. Tavandaki cılız ışığa gözüm alıştığında, zorlukla nefes almaya çalışan yarı çıplak mahkûmların doldurduğu ranzaları seçebildim. Geri kalan mahkûmların bazıları yere oturmuş, bazıları da duvarlara yaslanmış duruyordu. Kimsenin yanındakini uyandırmadan ve küfürlerine maruz kalmadan hareket etme olanağı yoktu.

Bu hücrede kaldığım iki ay boyunca dışarıyla tek temasım tuvalet kovalarını boşaltmak için lağım kuyusuna gidişlerim oldu.

Hücredeki mahkûmlara rahip olduğumu söyledim ve kısa bir dua ettim. Birkaçı bana küfretti, ama birçoğu sessizce dinledi. Ardından, karanlığın içinden birinin ismimi seslendiğini duydum.

Bu ses şöyle dedi: “Sizi sesinizden tanıdım. Yıllar önce Din İşleri Kongresi’ndeki konuşmanızda ben de oradaydım.”

Kendisine kim olduğunu sordum. “Yarın konuşuruz” diye yanıtladı.

Uzun gece, sabah 5’te gardiyanlardan biri tarafından duvarda asılı olan demiryolu rayına, demir çubukla vurularak çalınan kalk borusuyla sona erdi. Ranzasından bana seslenen mahkûm aşağı inip elimi sıktı. Ufak tefek biriydi, başında bir kumaş sarılıydı.

Kızarmış gözleriyle beni süzüyordu. “Karanlıkta sizi sesinizden tanıdığım iyi oldu, yoksa görsem tanıyamazdım. Parti, karşı çıkan konuşmalarınızın intikamını almış, belli oluyor. Ne kadar da zayıflamışsınız!”

Bu kişi, Nesim adında bir hocaydı. 1945 yılındaki Din İşleri Kongresi’ne az sayıdaki Müslüman cemaatinin temsilcisi olarak katılmıştı.

Hocayla dostluğumuz Craiova’daki ilk yemeğimi yemeye çalışırken başladı. Yağlı ve berbat çorbanın kokusu, çorba hücreye getirilmeden önce burnumuza ulaştı. Üzerinde çürümüş lahana kırıntıları ve yıkanmamış sakatat parçaları yüzüyordu. Verileni yemek zorundaydık, tabağımı bitirdim.

Midesi altüst olan hoca, “Bunu nasıl yiyebiliyorsunuz?” diye sordu.

Bunun Hıristiyanlar’a ait bir sır olduğunu söyledim. “İncil’den Aziz Pavlus’un Romalılar’a Mektup’undaki şu sözlerini anımsıyorum; ‘Sevinenlerle sevinin.’ Ardından, şimdi Amerika’da kızarmış tavuk yemekte olan dostlarımı düşünüyorum; onlarla birlikte Tanrı’ya şükrediyorum ve çorbamdan bir kaşık alıyorum. Daha sonra İngiltere’de rosto yiyor olabilen dostlarımla birlikte seviniyorum. Ardından bir yudum çorba daha içiyorum. Böylece, dost ülkelerdeki sevinenlerle birlikte seviniyorum ve böylece de hayatta kalıyorum.”

Sıcak yaz gecelerinde hocayla aynı ranzayı paylaştık. Yerde yatmadığım için şanslı sayılırdım.

Hoca öksüren ve sürekli kıpırdayan diğerlerine bakarak, “Çok sakin yatıyorsunuz” dedi. “Ne düşünüyorsunuz? Aziz Pavlus size şimdi de yardım ediyor mu?”

Ona şöyle yanıt verdim: “Evet, Batı’da yaşayanların konforlu evlerini, kitaplarını, seyahat planlarını, dinledikleri müzikleri, eşleri ve çocuklarına olan sevgilerini düşünerek onlarla birlikte seviniyorum. Ve Aziz Pavlus’un Romalılar’a Mektup’undaki ayetin ikinci bölümünü anımsıyorum; ‘Ağlayanlarla ağlayın’. Batı’da binlerce kişinin bizi düşündüklerine ve dualarıyla yardımcı olmaya çalıştıklarına kuşkum yok.”

Cezaevindeki insanların çoğu görüşlerini kendinden emin bir şekilde öne sürmek gereğini hissederler. Çekişmeyi severler. En basit bir sözden kavga çıkarabilirler. Hakarete hakaretle karşılık vermeyen biriyle karşılaştıklarında, ona daha fazla eziyet ederler. Craiova cezaevinin o ağır koşullarında, yaşadığım sıkıntılar benim için neredeyse başa çıkılmaz olmuştu. Vaaz ederken, sesimi kasıtlı horlama ve homurtu seslerinin üzerinde tutmak için bağırmak zorundaydım. Mahkûmlar umutsuz bir can sıkıntısı içindeydiler. Ruhsal donanımları yoktu ve alışık oldukları vakit geçirecek şeyleri arıyorlardı. Vaazların tartışmaya, tartışmaların da kavgaya dönüştüğünü gördüm. Fakat anlatacak bir öyküsü, özellikle bir suç öyküsü olan kişi her zaman dinleyici topluluğu buluyordu. Bu nedenle, onlara kendi kurguladığım ve Hıristiyanlık’la ilgili bir mesajın merkezi, fakat göze çarpmayan bir konumda olduğu öyküler anlattım.

Öykülerimin en beğenilen kahramanı, Romanya’da herkesin tanıdığı Pipa isimli bir hayduttu. Onlara annemin henüz bir genç kızken, Pipa’yı nasıl bir kez mahkemede görmüş olduğunu ve vahşi bakışlarını hiç unutmadığını anlattım.

Pipa’nın ailesi varlıklıydı ve o daha çok küçükken ölmüşlerdi. Pipa bir vasinin himayesine verilmişti. Bu kişi Pipa’nın mallarını dolandırmıştı. Daha sonraları Pipa bir handa çalışmaya başlamıştı. Hancı Pipa’ya, kazandığı paraları o askerden dönüp kendisine bir iş açmak isteyene dek saklayacağına söz vermişti. Pipa askerden döndüğünde, hancı yapmış oldukları bu antlaşmayı inkâr etmişti. Pipa’nın öfkeden gözleri kararmış ve hancıyı bıçaklayarak öldürmüştü.

Pipa artık bir kanun kaçağı olmuştu. Dağdaki mağarasından kente iniyor ve sadece hanlara baskın yapıyordu. Yıllar boyunca otuz altı hancıyı öldürdü. (O anda dinleyicilerimden hayret ıslıkları gelmeye başladı). Yalnızlık çektiği söylenemezdi. Kendisi gibi kanun kaçağı iki arkadaşıyla birlikte, çalmış oldukları en şık takımları giyip köye indiler ve üç kızı kendileriyle birlikte yemek yemeğe ikna ettiler. Yemekteyken şaraba ilaç kattılar ve kızları mağaralarına kaçırdılar.

Öykünün buraya kadarı gerçekti. Bu noktadan sonra benim kurgum başlıyordu. Kızlar uyandıklarında kendilerini kaçıranlara “Bin Bir Gece Masalları” tarzında öyküler anlatarak onları kendilerinden uzakta tutmayı başarmışlardı. Bu maceralar daima, en güzel kızın İncil’in öyküsünü anlatması ve kanun kaçaklarını Mesih’e kazandırmasıyla sona eriyordu.

Radion isimli bir ormancı, “Rahip, birçok suç öyküsü dinledim, ama hiçbiri sizinkine benzemiyordu. Sizinkilerin sonunda her zaman haydut, kurban ve polisler birlikte kiliseye gidiyorlar” dedi.

Çok beğeni toplayan bir başka öyküm ise Dillinger’e aitti. Onun, yoksulluğun dibinden, Amerika’nın en korkunç ve en ünlü gangsterliğine yükselişi hücredekilerin birçoğunun yaşamıyla özdeşleşebilirdi. Mahvolmuş bir çocukluk dönemi ya da sosyal adaletsizlikler, genellikle, suça uzanan yolun başlangıç taşlarını oluştururlar. Dillinger, suç yaşamına bir sinema gişesinden birkaç dolar çalarak başlamıştı.

Pipa ve Dillinger’in bu duruma nasıl düştüklerini anlayabildiğimiz zaman, onlara merhamet duyabileceğimizi söyledim. Merhametin sevgiyi doğurduğunu ve insanların birbirlerini sevmesinin de Hıristiyanlık’ın ana hedefi olduğunu söyledim. Kişileri yargılayıp mahkûm ediyoruz, ama onları suçtan kurtarabilecek olan sevgiyi nadiren gösteriyoruz.

Öykülerime istek o kadar fazlaydı ki, günün yirmi dört saatini onlara öykü anlatarak geçirebilirdim. Daha sonraları Hıristiyan bakış açısıyla ele aldığım edebiyat klasiklerine geçtim; onlara Dostoyevski’nin ‘Suç ve Cezası’nı, Tolstoy’un ‘Diriliş’ini bölümler halinde anlattım.

Diğer mahkûmlar da sık sık kendi öykülerini anlatıyorlardı. Bu öyküler, acıklı ya da gülünç ya da her ikisi olabiliyordu. Ormanda baktığı ağaçlar gibi uzun ve ince olan ormancı Radion sâkin bir yaşam sürmüştü – ta ki bir gün iki arkadaşıyla birlikte ormandan çıktıktan sonra geriye dönüp baktığında ağaçları alevler içinde görene dek.

“Köye vardığımızda tutuklandık ve orman yangını çıkartmakla suçlandık” dedi. “Bölgedeki ‘kolektifi’ sabote etmek amacıyla yangın çıkardığımız konusunda bir itirafta bulunana dek dövüldük. Ama duruşmamız sırasında gerçek suçlu öne çıkarak suçunu itiraf etti ve bizler de tahliye edildik.”

“Ancak serbest bırakılmadık. Bizi tekrar Polis Merkezi’ne götürdüler ve, ‘Daha başka neler yaptığınız, şimdi itiraf edin!’ dediler. İşkence altında tümüyle uydurulmuş bir sabotaj komplosunun sorumluları olduğumuzu itiraf etmek zorunda bırakıldık. Acının durması için ne isterlerse yapabilirdim!” On beş yıla mahkûm olmuşlardı.

Craiova’da benzeri öyküler çoktu. Cezaevinde kısa bir süre içinde birbirimizi çok yakından tanıdık. Sinirli ve gerilimi yüksek bir ortamın içindeydik. Kimse kendisine ters düşülmesine tahammül edemiyordu ve tüm orantı ya da mantık kavramı kaybolmuştu.

Knut Hamsun’un “Açlık” adlı romanını anlattığımda beni izleyen gözlerin parıldadığını fark edebiliyordum. Akşam yemeği için dağıldığımızda, Herghelegiu adlı bir mahkûm anlattıklarımdan çok etkilendiğini söyledi. Kendisine, ekmeğinden bir parçasını, verilen yemekleri Kur’an’da yasaklanan domuz yağı içerebileceği korkusuyla yiyemeyen Hoca ile paylaşmasını önerdim. Öyle görülüyordu ki, anlattıklarım Herghelegiu’nun yüreğini etkileyebilmiş, ama midesini etkileyememişti. Bu önerimi duymazdan geldi.

Aydınlar sözcüklerin esiriydi. Amerikalılar’ın yeni bilimsel buluşlarından birinin bahsi geçse, diğerleri bunun bir ABD propagandası olduğunu söyleyerek küçümsüyordu. Çağdaş bir Rus yazarından söz edilse, onun devletçe desteklenen, düşük kaliteli eserler yazan bir yazar olduğu iddia ediliyordu. Katolikler, Yahudi düşünürlerin bilgeliğini reddediyordu. Yahudiler ise kilisenin görüşünü çok az biliyordu.

Bir keresinde onlara, geceleri zihnimde tasarlamakta olduğum bir dini kitaptan söz ettim. Peşinen hüküm verildi. Ortodoks bir mahkûm, “Luteryenizm ile doludur!” dedi. Bir diğeri, “Sizin bir Protestan olduğunuzu anlamak çok kolay” dedi. Birkaç gün sonra bu ikiliyle tekrar konuşurken, “ünlü bir Rumen yazar” Naie Ionescu’nun, “Gerçeğin Sorunu” adlı yapıtından uzun alıntılar yaptım. Sözlerimi büyük ilgiyle karşıladılar. Düşüncelerimin adilce değerlendirilmesini istiyorsam, bu düşüncelerin isimsiz olarak bir kitapta basılmasının daha iyi olacağına karar verdim. Çünkü zihnimden tasarladığım kitap ve onlara aktardığım Ionescu’nunki aslında aynıydı.

Alexandru isimli genç bir öğrenci, kendine ait bir şiirden dizeler okuduğunda, dinleyiciler onu küçümsercesine gülümsediler. Ona sessizce başka bir şiirini –ama bu sefer Shakespeare’in bir sonesi olduğunu söyleyerek– okumasını önerdim. Şiirini bitirdiğinde eleştirmenler hep bir ağızdan, “Harika!” diye tezahürat yaptı. Alexandru’nun bu sırrını açığa vurmadan, onlara ünlü isimlerden gereğinden fazla etkilenmememiz gerektiğini anlattım. Sırf Shakespeare, Byron gibi İngiliz şairlerini ele alırsak, onların çoğu kez değersiz düşünceleri yücelttiklerini görürüz.

Eski bir süvari albayı aynı görüşte değildi. “Ben bir edebiyatçı değilim, ama Gunga Din’e her zaman hayran kalmışımdır. Yazar Kipling kitabında kahraman bir asker yaratmış!”

Ona, “Gunga Din benden daha üstün bir insan olmuş olabilir, ama İngilizler’in hesabına kendi halkına karşı savaşırken yaşamını kaybetti. Ruslar’la birlik olup kendi ulusuna karşı savaşırken ölen bir Rumen hakkında ne söylerdiniz?”

İngiliz dili uzmanı olan bir mahkûm, Shakespeare’in düşünsel soyluluğunu övdü.

Ona, Shakespeare’in eserlerini kaleme aldığı dönemlerde, Reform hareketi ve Püritenlik meselelerinin sokaktaki sıradan insanlar arasında bile heyecanlı tartışmalara yol açmakta olduğunu, oysa belge olarak elinde sadece Shakespeare’in oyunları olan bir tarihçinin, Hıristiyanlık’ın İngiltere’ye ulaşmış olduğunu çok zor fark edebileceğini söyledim.

“Tüm oyunlarında tek bir Hıristiyan karakter bile yok. Zavallı Cordelia belki bir istisna sayılabilir. Cladius rakibini katleder. Kraliçe kocasının katiliyle evlenir. Polonius bir entrikacıdır. Hamlet unutamaz ve öç almanın düşüyle yaşar. Ophelia’nın tek kaçış yolu çıldırmaktır. Othello profesyonel bir katildir. Iago hile ve kinizm ustasıdır… Shakespeare, muhteşem bir şair ve doğuştan bir psikologdu, ama bir Hıristiyan’ın karakterine dair hiçbir fikri yoktu.”

Uzman, “Belki de betimlenecek ‘Hıristiyan karakteri’ diye bir şey yoktur” dedi.

Kendisine, cezaevinde sadece birkaç haftadır bulunduğunu bildiğimi ve eğer daha uzun süreyle kalmış olsaydı, bunu daha iyi öğrenmiş olabileceğini söyledim. O zaman cezaevinde yaşadığım deneyimlerimdeki iyiliklerin –son nefeslerinde tövbe eden günahkârlar, bizim de sonunda affedilmeyi beklediğimiz gibi, kendi katillerini bağışlayan azizler– bir kısmını onun da fark edebileceğini söyledim. Kendisine, Shakespeare’in yapıtlarının içindeki kayıp büyük Hıristiyan ozanı gösterebilmek için (II. Richard adlı oyundan) birkaç dize okudum:

Derler ki, ölüm döşeğinde olanların söyledikleri

Ciddi müzik gibi dikkat gerektirir.

Saatleri sayılı olanlar boşa harcamazlar zamanı,

Acı içinde olanlar doğrudan ayrılmazlar.

Oysa Shakespeare bu dizeleri İsa Mesih’in çarmıh üzerindeki son sözlerine ne kadar iyi uygulayabilirdi.

Hocanın, Tanrı’nın iradesine boyun eğme konusunda öğretecek çok şeyi vardı. İncil’den sonra dünyada en fazla okunan kitap olan Kur’an’ın her bölümünün “Rahman ve Rahim olan Allah’ın adıyla” sözleriyle başladığını ve bu ilkeyi günlük yaşamının her alanında uygulamaya çalıştığını söyledi. Nesim günde beş kez sert zemin üzerinde, kıbleye doğru dönerek saygıyla secde ediyordu.

Diğer mahkûmlar onunla alay ediyordu. Onlara, “Bir İngiliz bread, bir Alman brot, bir İtalyan pane dediği zaman hepsinin de ekmekten söz ettiğini biliyoruz. Gheorghe bir Katolik, bu nedenle haç işaretini böyle yapıyor. Carol ise Ortodoks bir imanlı; o da böyle yapıyor. Bir Vaftizci olan Ion ise ellerini birbirine kavuşturuyor. Öyleyse, Nesim de neden Doğu’ya dönerek dua etmesin ki? Tanrı’ya hepimiz değişik yollardan yaklaşırız. O bizim sevgi ve yücelik sunan hareketlerimizin gerisindeki yüreğimize bakar. Bizlerin de bakması gereken yer orasıdır” dedim.

Hücrenin gürültülü kalabalığında, Nesim ile bir ranzanın üzerine oturarak çok kez konuştuk. O bana kendi inancı olan İslam’dan söz etti. Müslümanlar’ın peygamber Muhammet’e Melek Cebrail tarafından açıkladığına inandıkları bu inancından o kadar ateşli bir şekilde söz etti ki, odanın kasvetli havası bir an için değişti sanki. Nesim’in İsa Mesih’ten büyük bir sevgiyle söz etmesi beni çok şaşırttı.

“Benim için İsa, Tanrı’nın kendi diliyle konuşan çok kutsal ve bilge bir peygamberdir. Ancak inancımıza göre Tanrı’nın Oğlu olamaz. Umarım seni gücendirmemişimdir.”

“Katiyen. Aslında, sizinle aynı görüşteyim” diye yanıtladım.

“Bir Hıristiyan nasıl böyle konuşabilir?”

“Böyle konuşabilirim, çünkü oğul bir erkek ve kadının birlikteliğinden doğar. Hiçbir Hıristiyan İsa’nın bu anlamda Tanrı’nın oğlu olduğuna inanmıyor. Biz O’nu, çok farklı ve eşsiz bir anlamda –Yaratıcı’dan çıkıp gelen anlamında (Yu.8:42)– “Tanrı’nın Oğlu” olarak adlandırıyoruz. Oğul’dur, çünkü bir insanın babasının mührünü taşıdığı gibi, O da Tanrı’nın mührünü taşımaktadır. Sevgiyle ve gerçekle dolup taşan suretiyle O bir Oğul’dur. Bu anlamda, O’nun Oğulluğundan hiçbir kuşkumuz yoktur.”

Hoca kendi inancına has ciddi bir gülümsemeyle, “O anlamda, ben de kabul edebilirim” dedi.

İsa kendisini seven hiç kimseyi geri çevirmez; hatta seven o kişi, O’nu gerçek unvanıyla tanımasa bile. Golgota’daki tövbekâr hırsız O’ndan sadece bir adam diye söz etmişti, ama İsa ona Cennet’teki şölene katılacağını vaat etmişti.

Mahkûmlar geliyorlardı ve gidiyorlardı; tek değişmeyen havaydı. Her gidenin yerine yeni kişiler geliyordu; ben de “kilise hizmetime” baştan başlıyordum.

Yeni gelenlerin arasında Askeri Yargıtay eski başkanı General Calescu da vardı. Geçmiş mücadelelerini tekrarlamaktan çok hoşlanıyordu. Bunların çoğu, en güzel günlerinin geçtiği savaş yıllarında “yatak odasında” yapılmıştı. “Onca güzel kadın casus—ben de her zaman, bana iyi davranmışlarsa, onları kurtarmaya çalışırdım!”

Calescu kadınlardan konuşmadığı zamanlarda yemekten konuşuyordu. Bir akşam, “Bugün benim doğum günüm. Hepinizi ziyafete davet ediyorum!” dedi. Gençliğinde birçok neşeli doğum gününü Paris’te kutlamış olması nedeniyle, “Hepimiz Maxim’e gidiyoruz. Benim davetlimsiniz!” dedi. Hepimizi birkaç saatliğine, menüdeki en pahalı ve en güzel yiyeceklerle ağırladı. “Şef garson!” diye bağırdı, “Neleri tavsiye ederdiniz? Bouillabaise (zengin safran soslu balık çorbası) mi? Acaba başlangıç için fazla mı ağır gelir? Perigord trüflü (mantarlı) kaz ciğeri ezmesi ve taze Normandiya tereyağı sürülmüş kızarmış ekmeğe ne dersiniz? Hepsi çok sade! Siz ördek seviyordunuz, değil mi Bay Wurmbrand? O zaman canard à l’orange’a (portakallı ördek) ne dersiniz? Ya da coq au vin? Hoca için de özel olarak hazırlanmış şaşlık kebabı.”

Her yemekle birlikte şarap listesinden seçimler yapıyordu; Fransız kırmızısı ya da Alman beyazı, büyük bir şişe şampanya, altın renkli Château Yqem, likörler ve yıllanmış kanyaklar. Purolar seçiliyordu; Henry Clay, Romeo y Julietta. Bu keyif şöleninin sonu gelmiyordu. Ardından kapı açıldı ve her zamanki kokmuş işkembe ve lahanadan oluşan cezaevi karavanası geldi.

Bu yemek sohbetlerinde, tıpkı cinsellik hayallerinde olduğu gibi, hayal gücü ağır basıyordu. Bu konuda Calescu kadar bilgili olmayan bazıları da muzla doldurulmuş tavuk, çilek reçelli patates salatası ve –çok şükür ki çoktan unutulan– diğer hayalî yemek tasarımlarıyla öne çıkıyordu. Aslında Craiova’daki yemekler karşılaştıklarımın içinde gerçekten en berbat olanlardı. Yalnız bir gün hepimizi büyük hayrete düşüren bir olay oldu. Gardiyanlar büyük bir teneke kutuyla soğan çorbası, başka bir teneke kutuyla da gerçek etle yapılmış yahni, beyaz patates püresi, taze havuç ve her mahkûm için iki ekmek, bir de koca bir sepet dolusu elma getirdiler. Hiç beklemediğimiz bir şölendi, az kaldı yemeği Calescu’nun purolarından biriyle bitireceğimizi düşünmeye başlamıştık.

Bu ne anlama geliyordu? Mahkûmlar rutini bozan en ufak bir değişikliğe bile çok önem verirler; biz de yeni mucizeler umut ediyorduk. Öğleden sonra, General Calescu pencereden dışarı bakarken bağırdı: “Kadınlar! Tüh! Ama gidiyorlar!” Parmaklıkların arkasına hemen bir kalabalık toplandı ve aşağıyı görmeye çalıştılar. Cezaevi kumandanı, yarım düzine iyi giyimli kadını dış kapıya geçirmekteydi. Nöbetçi onların Batı’dan gelen “demokratik kadınlar” delegasyonu olduğunu söyledi. Ayrılırken cezaevi yemeklerinin mükemmelliğinden övgüyle söz etmişlerdi.

Ertesi hafta yemekler eskiye nazaran daha da berbatlaştı. Bu ziyaretçilerin hazırladığı ve Romanya’nın örnek cezaevlerindeki gözlemlerini aktardıkları raporların İngiltere, Fransa ve Amerika’da dağıtılmış olduğunu sonraları işittik.

Bu tür rehberli turlardan o zamanlar birkaç tane düzenlenmişti. Rusya’da yönetim el değiştirdiğinde genellikle bir yumuşama dönemi yaşanır. Stalin’in haleflerinin kendi aralarındaki gizli mücadelesinin ardından Mareşal Bulganin, Bakanlar Kurulu Başkanı olmuştu.

Calescu, eski Savaş Bakanı’nın bu güçlü pozisyona geçmesinin “Amerikalılar’ın en sonunda savaşmak zorunda kalacakları” anlamına geldiğini söyledi. Cezaevindeki söylentiler de bu görüşü destekler gibiydi. Başkan Eisenhower’ın bu konudaki “kendi sözleri” şöyle aktarılıyordu: “Doğu Avrupa’daki esirlerin hepsinin özgür kalması için yalnızca ceketimin son düğmesini iliklemem gerek!”

Calescu, Kızıl Ordu defedildikten sonra kralın yeniden tahtının başına geçeceğini hayal ediyordu. Onun monarşiye olan bu bağlılığını çiftçi ve köylülerin çoğunluğu paylaşıyordu. Bu konudaki mantıkları oldukça yalındı: “Kral tahtındayken, tarlam ve hayvanlarım vardı. Şimdi o gitti ve elimde hiçbir şey kalmadı.”

Romanya’nın daha önceleri kutlanan milli gününde, hücremizde birçok mahkûmun katıldığı bir dini ayin düzenlendi ve bu arada Kral Michael ve Kraliyet ailesi için de dua edildi. Muhbirler bu olayı görmezlikten gelmelerinin kendileri için daha hayırlı olacağını düşündüler. Ancak Cumhuriyetçi hücre arkadaşımız, eski okul müdürü Constantinescu, monarşiye ve onun “boş merasimlerine” karşı olan görüşlerini dile getirdi.

Ormancı Radion, “Debdebe ve ihtişam senin için bir şey ifade etmeyebilir, ancak bir kral için bunların hepsi doğaldır; onun bütün bunlara sahip olması için herhangi bir şey yapmasına gerek yoktur. Onun politikacılar gibi faturası hep bize çıkan savaşlar ya da devrimler yaparak ün kazanmaya ihtiyacı yoktur. O bizi esenlikte yaşatır. Kralı istememin nedeni budur!” dedi.

Radion, din konusunda alaycı konuşan General Calescu’nun da hakkından geldi.

Calescu, “Eğer gerçekten İsa suyu şaraba çevirdiyse, neden bir dükkan açıp zengin olmadı?” diye sordu.

Radion, “Yaşayan hiç kimse Kurtarıcı’nın bu mucizeyi gerçekleştirdiğini kanıtlayamaz elbet. Ama sana kendi gözlerimle gördüğüm bir örnek verebilirim! O, şarabı mobilyaya çevirebiliyor.”

Calescu, “Şaşırtıcı!” diyerek güldü.

“Evet. İman etmeden önce elimdekini avucumdakini içkiye yatırırdım. Karımın, üzerinde oturacak bir sandalyesi bile yoktu. Ama içkiyi bıraktığımda, paramızı biriktirip evimizi döşedik.”

Baharla birlikte, General Calescu’nun savaş oyunlarına resmen son veren bir haber mahkûmlara ulaştı. Ruslar ordularını Avusturya’dan çekmeyi kabul etmişlerdi. On yıl süren soğuk savaşın ardından Doğu ve Batı blokları arasındaki ilk “zirve toplantısı” Cenevre’de yapılacaktı.

Çok geçmeden, “barış içinde bir arada var olmak” kavramı rağbet görmeye başladı. Constantinescu bu görüşün destekleyicisiydi: “Komünist Doğu ile Batı neden birlikte uyum içinde yaşamasın ki?”

Ben, “Bir politikacı değilim, fakat kilisenin en azından ateizm ile asla uzlaşmayacağını biliyorum. Tıpkı, polisin haydutla, hastalığın sağlıkla barış yapamayacağı gibi” dedim.

Constantinescu yüzüme bakarak, “O zaman, ateistlerden nefret mi ediyorsunuz?” dedi.

Onu şöyle yanıtladım: “Ateizmden bir inanç olarak nefret ediyorum, ama ateistleri seviyorum. Tıpkı körlükten nefret ettiğim, ama körleri sevdiğim gibi. Ateizm de bir ruhsal körlük biçimidir, mücadele edilmesi gerekir.”

Constantinescu’nun asık yüzünde birden alaycı bir ifade belirdi: “Ama siz savaşmaktan söz ediyorsunuz peder. Hıristiyanlar’ın bir yanaklarına tokat atanlara diğer yanaklarını da çevirdiklerini sanırdım. Aziz Francesco, kurdu, onu öldürmek isteyenlerin elinden, ‘Kurt kardeşi öldürme; o da Tanrı’nın yarattıklarından biridir’ diyerek kurtarmamış mıydı?“

Ona şöyle yanıt verdim: “Aziz Francesco’ya büyük hayranlık duyuyorum. Ama eğer kurt kardeşi vurmazsam; koyun kardeşleri yiyecek. Kurdu denetleyemediğim takdirde onu öldürmek zorunda olmam, aslında sevgiden esinlenir. İsa bize düşmanlarımızı sevmemiz gerektiğini bildirir, ama başka bir yol kalmadığında, (tıpkı tapınaktaki satıcıları kovarken olduğu gibi) O da fiziksel güç kullandı. Tanrı günde binlerce can alıyor; yaşam gibi ölüm vermek de O’nun doğasındadır.”

Craiova’ya yeni gelenlerden mühendis Glodeanu, Batılı güçlerin Komünist Blok’un içişlerine artık karışmamaları gerektiği yolundaki BBC yayınlarını duyduğunu söyledi.

İtiraz ettim: “Hep birlikte içinde olduğumuz tekneye bir delik açmaya başlayıp, sonra da, ‘Karışmayın, teknenin bu tarafı benimdir’ dersem, buna razı olur musunuz? Elbette hayır! Benim tarafımdaki delikten giren su tüm teknenin batmasına neden olacaktır. Komünistler, ülkeleri ele geçirip oradaki gençliği, nefret aşılayarak zehirlemeye çalıştılar. Dünya üzerindeki kurulu tüm düzenleri yıkma planları, bir ‘iç iş’ değildi.”

Calescu, “Bu uluslararası haydutluktur!” dedi.

Constantinescu, “Batı her zaman haklı değildir, general. Stalin de tümden kötü değildi. Şöyle söyleyebiliyordu, ‘İnsan en değerli sermayemizdir.’”

Calescu, “Biz de bu nedenle hapsedildik!” diye homurdandı. Ama Constantinescu görüşünde ısrarlıydı; Komünizm yönetiminde endüstriyel, hatta kültürel bir ilerleme kaydedildiğini ifade etti. “Bu inkâr edilemez” dedi.

Ona yanıt verdim: “Eski zamanlarda Mısır’a giden bir ziyaretçi, firavunların piramitlerini gördüğünde hayran kalabilirdi, fakat Tanrı hayran kalmadı. Çünkü bunlar kölelerin eseriydi. Günümüzde Rusya ve uydularında durum aynıdır. Sözünü ettiğiniz o evler, fabrikalar ve okullar hep kölelerin emeğiyle yapılıyor. Peki, ya okullarda ne öğretiliyor? Batılı olan her şeyden nefret etmek!”

Constantinescu, “Komünistler gelecek için plan yaptıklarını söylüyorlar. Bir ya da iki nesil feda edilebilir, karşılığında insanlığın gelecekteki iyiliği için sağlam bir temel atılıyor” dedi.

Ona, “Gelecek nesilleri mutlu edebilmek için insanın kendisinin iyi olması gerekir. Komünist liderler, en berbat suçlular gibi, birbirlerini kötüleyip lanetliyorlar. Sovyetler’in en güçlü kişileri kendi yoldaşları tarafından öldürüldü. Hangi Komünist, bir sonraki Parti temizliğinde sıranın kendisine gelebileceğini bilirken, mutlu yaşayabilir ki?”

Constantinescu itiraz etti: “Onların da içlerinde biraz iyilik var. Hiç kimse tümüyle kötü olamaz. Komünistler de, Tanrı’nın benzeyişinin bir parçasını taşıyan, birer insandır.”

“Buna katılıyorum. Hitler’in içinde bile bir iyilik vardı. Almanlar’ın çoğunun durumunu iyileştirdi. Ülkesini Avrupa’nın en güçlüsü yaptı. Eva Braun’la birlikte yeraltı sığınağındaki ölümü ve onunla son anda evlenmiş olması dokunaklı sayılabilir. Ancak milyonlarca kişiyi öldürmesinin yanında, bunlardan kim söz edebilir? Hitler vatanı için dünyayı fethetti, ancak ülkesinin de yıkımına yol açtı. Komünistler’in başarıları daima, insanın en önemli unsurunun, yani kişiliğinin ezilmesiyle kazanılmıştır.

Constantinescu ise, “Tüm Komünistler’i aynı kefeye koyamazsınız. Örneğin, Tito ılımlı bir diktatör olarak kabul edilir” dedi.

“Ama hepsinin amacı aynıdır; Komünist devrimini dünyaya yaymak ve dini kökünden yok etmek. ‘Ilımlı’ Tito binlerce düşmanını öldürmüş ve dostlarını hapse attırmıştır” dedim.

Constantinescu, “Ben hâlâ bir ilerleme kaydedilmiştir diyorum” dedi.

“Dışarıdan ne kadar etkileyici görünürse görünsün, gözyaşı ve kanla gelen bir ilerlemeyi takdir etmem olanaksızdır. Halklar Komünizm’i ne özgür iradeleriyle seçerler, ne de özgür iradeleriyle ondan kurtulabilirler.”

“Dünya barış istiyor; senin seçeneğin nedir, nükleer savaş mı?”

Şöyle devam ettim: “Nükleer savaş bir seçenek değildir. Bunu hiç kimse istemez. Dünyada büyük bir uyuşturucu bağımlılığı sorunu var, buna rağmen Hitler’in çözümü gibi, bağımlıları sürüler halinde gaz odalarına göndermeyi düşünmüyoruz. Aynı zamanda, uyuşturucu trafiğiyle de “barış içinde bir arada var olamayız”; elli yıl mücadele etmemiz gerekse bile buna bir çözüm bulunması şarttır. Önderlerinin sadece daha fazla güç peşinde olduğu, kendi aralarında barış olmayan insanlarla barış içinde nasıl yaşayabiliriz? Komünistler bizi uyutmaya çalışırken, elimizden daha sonra ne kapacaklarını planlıyorlar.”

Sovyetler’in gerçek amaçlarını görebilmesi için ne yaparsam yapayım, Constantinescu’nun inançlarını etkileyemiyordum. Ranzamdan dışarı uzanarak yastık olarak kullandığı ve tüm sahip olduğu şeylerden oluşan küçük bohçasını hızla başının altından çektim. Kafasını duvara vurdu. Hareketime çok öfkelenmişti.

“Şimdi neden benimle ‘barış içinde bir arada var olamıyorsun?’ diye sordum. Sahip olduklarının hepsini aldım; artık şimdi seninle dost olmaya hazırım.”

Ancak konuşma başka bir alana kaymadan, aldıklarımı ona geri vermek zorunda kaldım.

Constantinescu bir Komünizm hüsnükuruntusu kurbanıydı. Lenin ve Stalin doktrinleriyle yetişen kişiler, iyi niyeti, sömürülmesi gereken bir zayıflık olarak görürler. Kendi iyilikleri için, onların yenilmesi için çalışmalıyız. Sevgi genel olarak her derde deva değildir, yani bir nasır bandının yerini tutamaz. Komünist yöneticiler uluslararası boyutta suçlulardır. Suçlular ancak mağlup edildiklerinde tövbe edebilirler; ancak ondan sonra Mesih’e kazandırılabilirler.

Roma Senatosu’nda bir sorun çıktığı zaman, Cato (İ.Ö.95-İ.Ö.46 Romalı politikacı ve devlet adamı) hep şöyle yanıt verirmiş: “İlk önce düşmanımız Kartaca’yı yok edin; sonra her şey hallolur!” (Delenda est Carthaga!) Batı’nın kaderinin ya Komünizm’i yok etmek, ya da onun tarafından yok edilmek olduğundan emindim.

Zirve toplantısından önce Komünizm’e daha olumlu bir görüntü kazandırmak arzusu, cezaevi sistemindeki aşırılıkların bazılarının bir ölçüde azalmasına neden oldu. Mahkûmların topuklarından asılması ve kadınların saatlerce buzlu suya sokulması gibi cezaların uygulandığı Salcia cezaevindeki tüm görevliler tutuklandı. Resmi kanıtlar ‘Tugay liderlerinin’ kendi aralarında kimin en fazla mahkûmu ölesiye çalıştırabileceği konusunda yaptıkları yarışma sırasında 58 kişinin ölmüş olduğunu ortaya koydu. Sağ kalanlar arasından bizim cezaevine gelenler, ölü sayısının aslında en az 800 olduğunu söylüyordu.

Adaletin tecelli ettiğini dışarıya göstermek amacıyla Salcia cezaevi görevlilerine uzun cezalar verildi. Bu temizlik diğer cezaevleri için yola getirici bir örnek oluşturdu. Dayaklar durdu. Nöbetçiler özenli şekilde kibar davranmaya başladı. Jilava cezaevinin kumandanı Albay Gheorghiu, mahkûmlara şikâyetlerini sorduğunda ve karşılık olarak suratına bir tabak arpa bulamacı atıldığında, suçluya sadece bir günlük tecrit hapsi verildi.

Reformların ömrü kısa oldu. Çok geçmeden dayaklar ve hakaretler yeniden her zamanki düzene döndü. Bir yıl sonra, olaylar dış dünyada unutulduğunda, Salcia’nın seri katilleri terfiyle birlikte eski görevlerine iade edildiler. İşkencelerde onlara aracılık etmiş olan adi suçlular ise hapiste kaldılar.

Cezaevlerindeki bu değişim sırasında ben de birkaç kez yer değiştirdim. Bu korkunç yolculukların hepsi birleşerek beynimde tek bir anı olarak yer etmiştir. Gözlerimi kapattığımda, sakalları uzamış, başları tıraş edilmiş bir yığın mahkûmun, trenin hareketiyle yavaşça ileri geri sallandıklarını görebiliyorum. Ayaklarımızda 20 kiloluk zincirler daima takılı dururdu. Bu zincirler gıdasızlıktan zaten zayıf olan bedenimizde aylar boyunca iyileşmeyen yaralar açardı.

Bu yolculukların birinde, trenimiz bir yerde durdu. Ansızın bir çığlık koptu: “Soyuldum!” Uyandığımda adi hırsızlıktan ceza yemiş Bükreşli küçük Dan’ı, bir mahkûmdan diğerine koşup sarsarak uyandırdığını gördüm. Herkes Dan’a küfredip tokatlıyordu, ama o buna aldırış etmiyordu. “Sakladığım 500 Lei gitmiş! Dünyada tek sahip olduğum şeydi!”

Onu yatıştırmak amacıyla, “Arkadaşım, bir rahibin hırsız olabileceğini sanmıyorsundur herhalde, ama istersen beni arayabilirsin” dedim.

Diğerleri de onu susturmak için Dan’ın kendilerini aramasına izin verdiler, ancak bir şey bulunamadı. Tren yola devam etti. Herkes tekrar uykuya daldı. Tan vakti daha güçlü bir şamatayla uyandık. Diğer on sekiz mahkûmun hepsi de soyulmuştu.

Dan bağırdı, “Aramızda bir hırsız olduğunu zaten biliyordum.”

Birkaç gün sonra, bir sonraki durağımız Poarta-Alba’da bu olayı hırsızlıktan bir yıl hüküm giymiş olan bir adama anlattım. Kahkahayla şöyle dedi: “Dan’ı yıllardır tanırım. Herkesin çalınmaya değer kıymetli eşyalarını nerede sakladığını görmek için bu numaraya başvurmuştur.”

“Siyasilerin” ve adi suçluların bir arada tutulduğu Poarta-Alba’da birçok “Dan’lar” vardı. Bir gün, bir grup mahkûm yakınımda bir yerde kendi yaptıkları zarı atıp oynarken ben de uyuklamaya çalışıyordum. Birisinin ayağımdan gıdıkladığını hissetmemle birden uyandım. Gözlerimi ovuşturup baktığımda, bir mahkûmun ayakkabı bağcığımı çözmeye çalıştığını gördüm, öbür teki ise çıkarılmıştı.

“Ayakkabılarımla ne yapıyorsun?” diye sordum.

“Onları zarda kazandım” diyerek sırıttı. Kendisine ayakkabılarımdan vazgeçmeyeceğimi söyleyince gücendi.

Hırsızların dünyası bambaşka bir dünyaydı. Tehlikeli soygun maceralarını birbirlerine anlatmaktan hoşlanıyorlardı. Diğer erkeklerin içki, kumar ya da kadın sevdiği gibi, onlar da heyecanı seviyordu. Onların işlerine olan bu adanmışlığı beni şaşırtıyordu.

Bir gece diğerleri dışarıdayken, kapı gürültüyle açıldı ve gardiyanlar “Parmak” takma adlı yankesiciyi içeri fırlattılar. Adam yerde yuvarlanıp inlemeye başladı. Ona ranzasına gitmesi için yardım ettim. Islak bir paçavrayla şişmiş ağzındaki kanları temizlemeye başladım. Anladığıma göre mutfaktan bir şeyler aşırmaya kalkışmıştı.

Parmak bana, “Hiç de kötü birine benzemiyorsunuz peder bey” dedi. “Dışarı çıkıp ilk volimi vurduğumda, sizin payınızı unutmayacağım.”

Ona daha iyi bir kazanç yolu bulacağını umut ettiğimi bildirdim.

Güldü, “Beni döverek boşuna zaman kaybediyorlar” dedi. “İşimi seviyorum ve asla bırakmayacağım.”

Omzuna kolumu atıp, “Teşekkürler, bana iyi bir ders verdiniz” dedim.

“Ne demek istiyorsunuz?”

“Eğer dayak sizi yolunuzdan döndürmüyorsa, benim yolumu değiştirmek isteyenleri ben niçin dinleyeyim? Siz nasıl bir sonraki soygundan bir şeyler vuracağınızı düşünüyorsanız, benim de bir ruhun kazanılmasını düşünmem gerek. Sizin ve arkadaşlarınızın hikâyelerini dinledikçe, daha fazla şey öğreniyorum.”

Acı bir tebessümle, “Şaka yapıyor olmalısınız” dedi.

“Hayır. Örneğin, siz geceleri çalışıyorsunuz. İlk gece başarısız olursanız, ertesi gece yine denersiniz. Ben de, bir rahip olarak, gecemi dua ederek geçirmeliyim ve eğer isteğim gerçekleşmezse duadan vazgeçmemeliyim. Sizler başkalarından çalıyorsunuz, ancak kendi aranızda bir dürüstlüğünüz var. Biz Hıristiyanlar da, kendi aramızda, tıpkı sizin gibi birleşmiş olmalıyız. Para için yaşamınızı ve özgürlüğünüzü tehlikeye atacak olsanız bile, para elinize geçer geçmez oraya buraya dağıtıyorsunuz. Bizler de, paraya gereğinden fazla değer vermemeliyiz. Siz hırsızlar cezanın sizi yolunuzdan döndürmesine izin vermezsiniz; bizler de tıpkı bunun gibi, acı çekmekten çekinmemeliyiz. Siz nasıl her şeyi tehlikeye atabiliyorsanız, bizler de, kazanılacak olanın Cennet olduğunun bilinciyle aynısını yapmalıyız.”

Poarta-Alba’daki cezaevi, bir zamanlar eşimin de zorla çalıştırıldığı kanal projesinin yanındaki çalışma kampından geri kalanlardan oluşmuştu. Sabina’nın şu anda Bükreş’te bir yerde yaşadığını biliyordum. Onu düşünmeden bir saatim bile geçmiyordu. İçine elli kişi alan derme çatma, uzun ve boş barakalarda yaşıyorduk. Çevrede terk edilmiş barakalar ve bir zamanlar Sabina’nın da bildiğini zannettiğim sebze bahçeleri vardı. Bu melankolik avuntum birkaç hafta sonra başka bir yere nakledileceğimi öğrenmemle sona erdi.

Parmak veda etmeye geldi. Yanında tüm ülkede korku saçmış bir haydut olan Calapod adlı iş arkadaşı vardı. Sırtıma vurarak, “Demek hırsızları ve haydutları seven Saygıdeğer Peder buymuş!” diye bağırdı.

“Bay Calapod, İsa kendini bir hırsızla karşılaştırmaya aldırış etmemişti. O, ‘Rab’bin günü hırsız gibi gelecek’ (2Pe.3:10) diye vaat eder. Tıpkı soyduğunuz kişilerin sizin geleceğinizi bilmedikleri gibi, İsa da bir gece sizin ruhunuzu almaya gelecek ve siz bunun için hazır olmayacaksınız.”

Craiova ve Poarta-Alba’da geçen rutubetli ve soğuk haftalar ve zincire bağlı olarak yaptığım tren yolculukları tüberkülozumu nüksettirmişti. Transilvanya dağlarındaki bir sonraki cezaevim olan Gherla’ya geldiğimde o kadar kötü bir durumdaydım ki, beni “hastane” olarak bilinen hücrelerden bir tanesine yerleştirdiler. Doktorumuz Marina adlı genç bir kadındı. Bu, onun ilk göreviydi. Diğer hasta mahkûmlar onun görevinin ilk gününde, bembeyaz bir yüzle bir “hastane” hücresinden, diğerine koşturduğunu anlattılar. Tıp eğitiminde aldığı hiçbir şey, onu burada karşılaşacağı pislik, açlık, en basit tıbbı araç ve gereçlerin yokluğu ve aldırış etmez acımasızlığa karşı hazırlamamıştı. Mahkûmlar onun bayılacağını sanmışlardı, ancak o işine devam etmişti.

Marina uzun boylu, narin yapılı bir kızdı. Yorgun yüzünü, sarı saçları çevreliyordu. Beni muayene ettikten sonra, “Bol temiz hava ve iyi gıdalar almanız gerekiyor” dedi.

Gülmekten kendimi alıkoyamadım. “Nerede olduğumuzu bilmiyor musunuz, Dr. Marina?”

Gözleri yaşardı. “Bu söylediklerim, bana tıp eğitimimde öğretilenlerdi” dedi.

Birkaç gün sonra yüksek rütbeli subaylar cezaevini ziyaret ettiklerinde, Marina koridorda onlara konuyu açmaya çalıştı. “Yoldaşlar, bu insanlar idama mahkûm edilmedi. Devlet size nasıl onları emniyet altında tutmanız için para ödüyorsa, bana da onları hayatta tutmam için para ödüyor. Ben sadece görevimi yapabilmemi mümkün kılacak gerekli koşulların sağlanmasını rica ediyorum.”

Bir erkek sesi şöyle yanıt verdi: “Siz yasalara karşı gelmiş olan kişilerin tarafındansınız demek!”

“Sizin için yasalara karşı gelmiş insanlar olabilirler, fakat onlar benim için birer hastadır.”

Koşullar iyileşmedi. Onun yerine, benim için bütün ilaçlardan daha değerli olan bir haber aldık. Cenevre’deki zirve öncesi, ailelerimizin bizi ziyaret etmesine izin verilecekti.

Heyecan gittikçe yükseldi. Hepimiz sinirliydik. İnsan bir anda sevinçle doluyor, bir anda da ağlamaklı oluyordu. Bazı mahkûmlar ailelerinden on ya da on iki yıldır bir haber alamamıştı. Ben ise Sabina’yı sekiz yıldır görmemiştim.

Nihayet o gün geldi. Adım okunduğunda seslerin yankılandığı çok büyük bir salona götürüldüm ve bir masanın arkasında bekletildim. 20 metre kadar ötede Sabina’nın bir başka masanın arkasında durduğunu fark ettim. Çevresi subay ve nöbetçilerle çevrilmiş olan cezaevi kumandanı, aramızdaki duvara yakın bir yerde adeta bir tenis maçına hakemlik edecekmiş gibi hazır duruyordu.

Sabina’ya baktım. Çektiği acı dolu yılların onda daha önce hiç görmediğim bir güzellik ve esenlik yaratmış olduğunu fark ettim. Ellerini kavuşturmuş, gülümseyerek duruyordu.

Masanın kenarını kavrayarak, “Evde iyi misiniz?” diye bağırdım.

Sesim odada garip yankılar yapıyordu.

“Evet, Tanrı’ya hamt olsun, hepimiz iyiyiz” diye yanıt verdi.

Kumandan araya girip, “Burada Tanrı’nın adını kullanmanız yasak” dedi.

“Annem yaşıyor mu?” diye sordum.

“Tanrı’ya şükür yaşıyor” dedi.

“SİZE TANRI’NIN ADINI KULLANMANIZIN YASAK OLDUĞUNU SÖYLEMİŞTİM!”

Sabina, “Sağlığın nasıl?” diye sordu.

“Cezaevi hastanesindeyim.“

Kumandan, “Cezaevinde nerede kaldığınızı söylemenize izin verilmiyor” dedi.

Tekrar denedim: “Duruşmam hakkında, temyize gitme umudumuz var mı?”

Kumandan, “Duruşmanız hakkında konuşmanız da yasaklanmıştır” dedi.

Böylece sürüp gitti. Nihayet, “Artık eve git, sevgili Sabina. Konuşmamıza izin vermeyecekler” dedim.

Karım bir sepet dolusu giysi ve yiyecek getirmişti, ama bana bir elma dahi vermesine izin verilmedi. Beni götürürlerken arkama baktım ve onun silahlı nöbetçiler nezaretinde salonun sonundaki kapıya doğru götürüldüğünü gördüm. Kumandan yeni bir sigara yaktı; kafası başka bir yerdeydi.

O akşam Doktor Marina yatağımın ucunda durarak, “Oh! Ben de eşinizin ziyaretinin size iyi geleceğini düşünmüştüm” dedi.

Dost olduk. Bana kendisine din konusunda hiçbir şeyin öğretilmediğini ve bir ateist olduğunu sandığını söyledi. “Günümüzde herkes zaten öyle değil mi?”

Bir gün Hıristiyan bir mahkûmla beraber Doktor Marina’nın muayenehanesi işlevini gören küçük odanın içindeydik. O günün Pentikost Günü olduğundan söz ettim.

Doktor Marina, “O da nedir?” diye sordu. Bu sırada görevli bir nöbetçi, hasta dosyalarının arasında bir şeyler arıyordu, bu yüzden ben de onun aradığı kartı bulup odadan ayrılmasına dek bekledim. O gittikten sonra şöyle yanıt verdim: “Tanrı’nın binlerce yıl önce On Emir’i bizlere verdiği gündür” dedim.

Bu arada nöbetçinin ayak seslerinin yaklaşmakta olduğunu duyarak yüksek sesle ekledim: “Öksürdüğümde burası çok ağrıyor, Doktor.”

Nöbetçi aldığı kartı yerine geri koydu ve tekrar odadan ayrıldı. Ben de devam ettim: “Pentikost ayrıca Kutsal Ruh’un elçilerin üzerine indiği gündür.”

Nöbetçinin ayak sesleri tekrar duyulmaya başladığından, aceleyle devam ettim: “Geceleri ise belimdeki ağrı çok korkunç oluyor.”

Doktor Marina gülmemek için dudaklarını ısırdı. Ben de yarıda kalan vaazıma devam ettim. Ben konuşurken, bu arada o da benim göğsümü kontrol ediyor, öksürmemi istiyor ve boğazıma bakıyordu. Ancak sonunda gülerek muayenesini kesmek zorunda kaldı. Ağzını bir mendille kapatarak, “Lütfen durun! Daha sonra tamamlarsınız” dedi. Bu arada nöbetçinin umursamaz yüzü tekrar kapıda belirmişti.

Sonraki haftalarda ona İncil’i anlattım. Doktor Marina, benim ve Gherla’daki diğerlerinin katkısıyla, Mesih’e geldi. İman ettikten sonra bizim için daha fazla riske girmeye başladı.

Yıllar sonra başka bir cezaevindeyken, kalbini etkileyen ateşli romatizma nedeniyle Doktor Marina’nın öldüğünü öğrendim. Her zaman aşırı çalışmıştı.

İçişleri Bakanlığı’nın altındaki hücrelerdeki tecrit hapsimin ardından bir ayımı geçirdiğim cezaevi hastanesi Vacaresti’ye tekrar nakledildim. Vacaresti her zamankinden daha fazla kalabalıktı. Tüberküloz hastaları diğer hastalarla aynı odayı paylaşmak ve mikropları birbirlerine geçirmek durumundaydılar.

İki Gizli Polis görevlisi beni sorguya çekmek için geldiler. Bana alaycı bir ifadeyle şimdiki Komünizm hakkında ne düşündüğümü sordular. “Size ne söyleyebilirim ki? Ben onu sadece cezaevlerinin içinden tanıyorum” dedim.

Sırıtarak, “Şimdi de bunu bir VIP’den (çok önemli kişiden) –eski Maliye Bakanı– Vasile Luca’dan öğrenme fırsatını elde edeceksiniz!” dediler.

Luca’nın 1953 yılındaki döviz skandalları nedeniyle görevinden alınması, Ana Pauker çetesinin de görevlerinden alınmasının yolunu açmıştı. Luca, İçişleri Bakanı Theohari Georgescu ile birlikte Parti’den ihraç edilmişti. Şimdi her üçü de çeşitli cezaevlerinde, beş yıllık saltanatlarının kurbanlarıyla birlikte cezalarını çekiyorlardı. Luca yönetimde olduğu o günlerde çok methedilmiş, fakat az sevilmişti. Şimdiyse, nöbetçiler ve mahkûmlar ona olan nefretlerini gösterme fırsatını buldular. Luca hücremizin bir köşesinde tek başına oturmuş, kendi kendine konuşup yumruklarını ısırıyordu. Gazetelerde sıkça çıkan resimlerinden çok farklı; yaşlı, hasta ve tanınmaz bir haldeydi.

Çektiği sıkıntılar Luca’yı son derece rahatsız ediyordu. Bir Hıristiyan, çektiği acılar ne olursa olsun, imanı uğruna İsa Mesih’in geçtiği o yoldan geçmekte olduğunu bilirdi. Ancak tüm yaşamı boyunca Komünizm için çalışmış olan Luca’nın ne umudu, ne de inancı kalmıştı. Milliyetçiler yönetime geçtikleri ya da Amerikalılar geldiği takdirde, ilk asılacakların arasında Luca ve yoldaşları olacaktı. Bu arada, onlar eski Parti yandaşları tarafından cezalandırılmaktaydılar. Luca, onunla tanıştığımızda yıkılma noktasındaydı.

Bana, siyasi itibarının zedelenmesinin ardından, işkence altındayken gülünç ithamları kabul etmek zorunda bırakıldığını söyledi. Askeri mahkeme onu idama mahkûm etmişti, ancak cezası ömür boyu hapse çevrilmişti.

Öksürerek, “Fazla yaşamayacağımı biliyorlardı” dedi.

Partideki düşmanlarını düşündükçe öfke nöbetlerine tutuluyordu. Bir gün hücreye bırakılan yemeği yiyemediğinde, ona kendi ekmeğimden verdim. Büyük bir iştahla kabul etti.

Homurdanarak, “Bunu neden yaptın ki?” diye sordu.

“Cezaevinde oruç tutmanın değerini çok iyi öğrendim” dedim.

“O da ne demekmiş?”

“İlk önce, ruhun bedenin hâkimi olduğunu gösterir. İkinci olarak, bir yemek yüzünden sıkça ortaya çıkan kızgınlıklardan ve münakaşalardan beni korur. Üçüncü olarak, eğer bir Hıristiyan, cezaevinde oruç tutmazsa, o zaman diğerlerine ne şekilde yardım edebilir ki?”

Luca, tutuklandığından beri kendisine tek yardımın Hıristiyanlar’dan geldiğini itiraf etti. Ardından öfkesi yine kabardı.

“Fakat birinci sınıf düzenbaz olan pek çok din adamı tanıdım. Parti Merkez Komitesi’nin bir üyesi olarak, dinler ve mezhepler konusunda çok sert bir tutum izliyordum. Departmanımda ülkedeki –siz dahil– her rahibin ayrı bir dosyası vardı. Artık Romanya’da gece yarısı arka kapımı rica için çalacak daha başka din adamı kaldım mı diye merak etmeye başlamıştım. Öyle bir biraderler çetesi ki!”

Ona insanların dini alçaltabileceklerini, fakat dinin insanları çok daha fazlasıyla yücelttiğini söyledim. Bu durum birçok azizde görülebilirdi. Yani yalnızca eski çağların azizlerinde değil, günümüzde yaşayan büyük Hıristiyanlar’da da görülebilirdi.

Luca öfkelendi. Dünyaya karşı beslediği kin, herhangi bir insanın içinde iyiliğin var olduğunu kabul etmesini engelliyordu. Kilisenin bilimi yargılamış olduğuna dair alışılmış ateist iddiaları tekrarlamaya başladı. Kendisine birer Hıristiyan olan büyük bilim adamlarından bazılarını saydım – Newton, Kepler, Pavlov ve anesteziyi bulan Sir James Simpson.

Luca, “Zamanın gereklerine uymuşlardı” diye yanıt verdi.

“Mikropları ve aşıyı bulan Louis Pasteur’ün beyanatını biliyor musunuz? ‘Je crois comme une charbonniére le plus que je progresse en science.’ (Bilimde ilerleme kaydettikçe, imanım bir kömür madeni işçisininki gibi yalınlaşıyor.) İmanı, geçen yüzyılda yaşayan maden işçilerininki gibiydi. Yaşamının çoğunu bilimin zirvesinde geçirmiş olan bu adam, sade bir insanın imanına sahipti.”

Luca içerlemiş bir sesle, “Kilisenin yargılamış olduğu diğer bilim adamlarına ne dersiniz?” diye sordu.

Ondan bu kişilerin isimlerini saymasını rica ettim.

“Elbette. Hapse atılan Galileo. Ateşte yakılan Giordano Bruno…” ve durdu.

“2.000 yılda sadece iki isim bulabildiniz. Bu, insani ölçülerde, Kilise için bir zaferdir. Bunu, sadece Romanya için, son on yıllık Parti kayıtlarınızla bir karşılaştırınız. Binlerce masum insan kurşuna dizildi, işkence gördü ve hapse atıldı. Siz kendiniz bile tehditler ve türlü vaatler yoluyla zorla alınan ifadenizdeki çarpıtılmış kanıtlara dayanılarak mahkûm edildiniz! Komünizm’le yönetilen ülkelerin tümünde toplam kaç tane adaletsizlik yapıldığını düşünüyorsunuz?”

Bir akşam, Son Yemek ve İsa’nın Yahuda’ya söylediği, “Ne yapacaksan yap” sözü üzerine vaaz ediyordum.

Luca, “Hiçbir şey Tanrı’ya inanmamı sağlayamaz. Eğer inanmış olsaydım, O’na edeceğim tek dua şu olurdu: ‘Ne yapacaksan yap!’”

Luca’nın durumu iyice kötüleşti. Kan tükürüyordu. Ateşler içindeyken, soğuk terler döküyordu.

Tam o sıralarda başka bir cezaevine nakledildim. Ayrılmadan önce, Luca ruhuyla ilgili düşüneceğine söz verdi. Ona ne olduğunu bilmiyorum, ancak bir insan kendisiyle tartışmaya başladığı zaman, gerçeği bulma şansı çok azalır. İnanç değişimleri genellikle aniden gerçekleşir. Alınan mesaj yüreği deler ve o anda yüreğin derinliklerinden şifa veren yeni bir şey doğmaya başlar.

O zamanlar Luca gibi birçok insan tanımıştım ve arkadaşlarla sık sık, Komünizm yıkıldığında, Komünist liderler ve onların yandaşlarına ne yapılması gerektiği konusunda konuşmuştum. Hıristiyanlar intikam almanın karşısındaydı, fakat bu konuda kendi aralarında bölünmüşlerdi. Kimileri affetmenin “tümüyle” olması gerektiğini düşünüyordu, kimileriyse İsa’nın Petrus’a, ona karşı haksızlık etmiş olan arkadaşını affetmesi konusunda söylediği, "Yedi kez değil; yetmiş kere yedi kez” sözlerinden yola çıkarak –Komünistler’in çoktan aşmış olduğu– sayısal bir sınır belirlemekteydiler.

Benim görüşüme göre, herkesi bireysel olarak, etkisi altında kaldığı kötü güçleri anlayarak ve intikamcı bir tutum izlemeyerek değerlendirdikten sonra, kötülük yapmış olanları bir daha zarar veremeyecekleri bir yerde tutmaya hakkımız vardır. Komünistler birbirlerini cezalandırmak için zaten yeterince güç ve zaman harcıyorlar. Lenin’i, Stalin’in zehirlediği söylenmektedir. Troçki’nin ise bir buz keskisiyle öldürülmesini sağlamıştı. Kuruşçev kendi “yoldaşından” öylesine nefret ediyordu ki, onun itibarını yok etti ve mezarını yağmaladı. Luca, Theohari Georgescu, Ana Pauker ve diğer birçokları kendi zalim sistemlerinin kurbanı oldular.

Bir sonraki yolcululuğumu kara yoluyla, üzerinde “Devlet Gıda Vakfı” yazan bir kamyonun içinde yapmaktaydım. Güvenlik nakil araçları genellikle benzeri isimler taşırdı. Bunun amacı, halkın bu araçların nereye gittiğini ve sayılarını bilmesinin istenmemesi ve belki de herhangi bir kaçırma girişiminde bulunulmasından korkulmasıydı. Kamyonda benimle birlikte iki kişi daha vardı. Bir tanesi eski bir Demir Muhafız lideriydi; yirmi yıl ceza yemişti. Diğeri ise bir hırsızdı ve altı aylık cezasını çok yakında bitirip serbest kalacaktı.

Demir Muhafız, prangalarına bakarak neşeyle, “Artık bunları bir daha görmeyeceğim” dedi. Sonra bana arkasını dönerek hırsıza, zirve toplantısı öncesi tüm siyasi suçluların salıverilmesinin kararlaştırıldığını ve ilk serbest kalacakların içinde kendisinin olduğunu söyledi. Hırsız ise ona tek isteğinin düzgün bir iş sahibi olmak olduğunu, ancak kimsenin ona iş vermek istemediği anlattı.

Demir Muhafız, hırsızın halinden anlıyormuş gibi görünüyordu. Birden onu kolundan yakalayarak, “Bir fikrim var! Neden birbirimize yardım etmiyoruz? Ruslar yolu açtığına göre, Amerikalılar bir ay içinde burada olurlar. İçlerinde önemli dostlarım var. Kimliklerimizi değiştirmeye ne dersin? Bir sonraki durakta ismim okunduğunda sen karşılık ver, ben de seninkine karşılık vereyim. Beni, senin yerine tahliye ettiklerinde, dışarıda Amerika’nın yönetime el koymasıyla ilgili hazırlıklar yapmaya başlarım. Sen de benim adımı taşıyarak, yani siyasi suçlu olarak Amerikalılar’ın ülkeye adım attıkları gün serbest bırakılırsın. Gerisini bana bırak, geleceğin ayarlanmış olacaktır!”

Hırsız bu fikrin cazibesiyle adeta kendinden geçti. Kamyon cezaevi avlusuna yanaştığında, iki adam birbirlerinin isimlerine karşılık verdiler ve iki ayrı binaya yerleştirildiler. Kısa dönem cezaların çekildiği bölüme konulan Demir Muhafız on gün sonra serbest bırakıldı. Hırsız ise, Amerikalılar’ın gelişine dair hiçbir haber almadan, haftalar, aylar geçirdi. Diğer adamın cezasını sonuna dek çekmek olasılığıyla yüzleşen hırsız, sonunda tüm gerçeği cezaevi kumandanına itiraf etmek zorunda kaldı. Demir Muhafız bir süre arandıktan sonra yakalandı. Hırsız artık serbest bırakılacağını sanıyordu. Ama tahliye edilmek yerine Faşist bir suçluya kaçması için yardım etmekten yargılanarak –bu sefer kendisine ait olan– yirmi yıl hapis cezası aldı. Neticede bu iki adam –birbirlerine kötülük etmiş olan diğerleri gibi– birlikte cezalarını çekerek yaşamak zorunda kaldı.

Yeni cezaevimin adı Rumence “ıslak yer” anlamına gelen Jilava idi. Adını hak ediyordu. Kamyonumuz cezaevinin içine girmek için çok dik bir yokuştan aşağı indi; birden toprağın altına karanlığa gömüldük. Jilava’nın en derin noktası, 10 metre yerin altındaydı. Bir kale olarak tasarlanmıştı, çevresinde derin hendekler vardı. Bir yabancı ne olduğunu hiç anlamadan önünden geçip gidebilirdi. Üzerinde koyunlar otluyordu. Kendimizi binlerce ton toprağın altına diri diri gömülmüş hissediyorduk. Jilava 500 asker barındırmak üzere inşa edilmişti. Şimdi ise 2.000 mahkûm, küçük talim avlularına açılan kötü aydınlatılmış bir dizi hücre ve tünellere hapsedilmişti. Nemden küflenmiş duvarlardan aşağı doğru sular sızıyordu.

Yatak komşum, Odessa’lı eski bir polis şefi olan Albay Popescu idi. Bana, ilk geldiğinde buradaki koşulların şimdikinden çok daha beter olduğunu söyledi. Küçük hücreye 100 kişi birden sıkıştırılmış ve pencereler tahtalarla örtülmüştü. Bazı mahkûmlar havasızlıktan boğularak ölmüştü.

Popescu bana savaştan sonra on iki yıl boyunca girişi kapatılmış bir mağarada Ruslar’dan saklanarak yaşadığını söyledi. Saman üzerinde yatıp dostlarının küçük bir delikten içeri soktuğu yiyecekleri yemişti. Ancak Gizli Polis onu sonunda bulmuştu. O küçük alanda yıllarca iki büklüm durmaktan bacakları felç olmuştu. Tekrar yürümeye başlaması için aylar geçmişti.

Popescu’nun müstehcen konuşmalarından, din konusunun yıllardır düşüncelerinden uzakta olduğu anlaşılıyordu. O mağarada tek başına zamanını nasıl geçirdiğini sordum.

“Kafamdan bir roman tasarladım. Yazıya döksem 5.000 sayfa tutar, ama kimse basmaya cesaret edemeyecektir” dedi.

Romanından ezbere bölümler tekrarladığında, Popescu’nun kitabın basımı konusunda neden öyle konuştuğunu anladım. Hayatımda bu derece müstehcenlik hiç duymamıştım.

Koridordan gelen bir ses, yemeğin geldiğini duyurdu. Bayat havuç çorbamı alarak komşumun ranzasına gittim, oturup konuşmaya başladık. Bu genç mahkûm bir radyo teknisyeniydi. Batı’daki vatansever bir gruba radyo mesajları göndermişti. Bana, İncil’in müjdesinin kendisine Mors alfabesi aracılığıyla ulaştırıldığını ve böylelikle İsa Mesih’e iman ettiğini söyledi.

“Beş ya da altı yıl önceydi. İçişleri Bakanlığı’nın altındaki hücrelerde sorguya çekilmekteydim. Ben oradayken tanımadığım bir rahip yan hücremde yatmaktaydı. Kutsal Kitap ayetlerini duvara şifreyle vurarak bana gönderiyordu.”

Bana hücresinin tam nerede olduğunu söylediğinde, kendisine, “O rahip bendim” dedim.

Onun yardımıyla cezaevinde etkisini yayan bir çekirdek Hıristiyan grubu oluşturmayı başardık. Fakat herkesin uzağında durduğu bir kişi vardı – Gheorge Bajenaru.

Gheorge Bajenaru bir Ortodoks piskoposunun oğluydu. “Romanya’nın en kötü papazı” unvanına sahipti. Babasının imzasını taklit ederek kendisine hak etmediği paye ve onurlar edinmişti. Eşinin müdürlük yaptığı okulun paralarını zimmetine geçirmişti. Eşi onu korumak için intihar ettiğinde, hiçbir vicdan azabı duymamıştı. Para için kendi babasını bile ihbar etmişti. Ardından, bir sığınmacı rolü oynayarak Batı’ya gitmişti. Orada piskopos olarak atanmış, böylelikle Romanya’dan gelen bütün Ortodoks sürgünlerinin üzerinde yetkiye sahip olmuştu. Bu insanlardan ve Dünya Kiliseler Konseyi’nden paralar almıştı. Bütün bunlar olup biterken, Komünistler onu sabırla beklemekteydi.

Boğa gibi iri yapılı olan Bajenaru, o zamanlar son derece küstah ve dünyasal bir insandı. Şimdi ise eriyip küçülmüştü. Başından geçenleri bana anlattı. Zengin bir Rumen’in düğünü için Avusturya’ya gitmiş ve birkaç gün orada kalmıştı. Bir gece, Fransız bölgesindeki bir restorandan ayrılırken, arkasında ayak sesleri işitmişti. Ardından kafasına bir sopa inmişti. Bajenaru hemen toparlanarak kendini korumaya çalışmış, ancak başaramamıştı. Dört adam onu zapt etmeye çalışırken, koluna bir iğnenin girdiğini hissetmişti.

“Uyandığımda Sovyet bölgesindeydim. Duvarda bir ayna vardı; baktığımda kendimi tanıyamadım. Saçlarımı çok kısa kesip kızıla boyamışlardı. Siyah sakalım yok olmuştu. Tenim de saçıma uygun bir şekilde ağartılmıştı. Moskova’ya uçakla götürüldüm. Lubianka cezaevindeki sorgulayıcılar, Anglo-Amerikan casusluk dünyasında kilit adam olduğumu düşündüler. Benden Dünya Kiliseler Konseyi’nin, Demir Perde gerisinde ne yapmayı planladığını öğrenmek ve Batı’daki Rumen sürgünlerin komploları hakkında bilgi almak istiyorlardı. Onlara hiçbir şey söyleyemedim. Ben sadece hoşça vakit geçirmeye çalışmıştım, o kadar. Ruslar bu beyanıma inanmadılar. ‘Pekâlâ ekselansları, hafızanızı ameliyat odasında canlandıracağız’ dediler.”

Bajenaru ellerini kaldırarak tırnaksız parmaklarını bana gösterdi.

“Tek tek kırdılar” dedi. “Beyazlar giyinmiş bir doktor ve iki hemşire vardı. Anestezi hariç, her türlü tıbbi araç gerece sahiptiler!”

Bajenaru haftalar boyunca işkence görmüştü. Artık delirmek üzereyken, Ruslar onlara söyleyecek bir şeyi olmadığını nihayet anlayıp onu Bükreş’teki Romanya Gizli Polisi’ne teslim etmişlerdi. İşkenceler orada tekrar başlamıştı.

Sorgulaması hâlâ Jilava’da sürüyordu. Hücreye her geri getirilişinde, mahkûmlar onu ihbarcılıkla suçluyordu. Aslında o sadece yapmış olduğu kötülüklerin bedelini ödemek istiyordu. Acı çekmek onu arındırmıştı. Bajenaru yüreğinin değiştiğini davranışlarıyla açıkça gösterse bile, diğerleri onun değişmiş olabileceğine inanmıyordu. Bir keresinde herkese açık olan dini bir tören düzenledi. Kral ve ailesi için yüksek sesle dua ederken birisi onu ihbar etti. İhbarcının kurbanlarından olan birkaç din adamı, Bajenaru ve ben, hepimiz “Siyah Odaya” gönderildik.

Dik merdivenlerden aşağı inip, kalenin derinliklerinde penceresiz bir bölmeye götürüldük. Belli ki, eskiden bir cephane deposu olarak kullanılıyordu: Kalın duvarlardan hiçbir silah işleyemezdi. Tavandan akan bir su, “Siyah Odanın” tabanını göle çevirmişti. Oda yaz aylarında bile son derece soğuktu. Zifiri karanlıktan bir ses, “Kendimizi sıcak tutmalıyız” dedi. Islak ve kaygan zeminde kayıp yere düşmemize rağmen, daireler çizerek yürümeye başladık. Saatler sonra kayıp düşerek aldığımız yaralardan ve yorgunluktan bitap bir durumdayken dışarı çıkarıldık.

Diğerleri şanslı olduğumuzu söylüyordu, çünkü Siyah Oda’ya gitmeden önce genellikle mahkûmların tüm giysileri çıkarılmaktaydı. On sekiz kişilik bir grubun iki gün boyunca o odada nasıl hayatta kalmış olduğu hâlâ anlatılıyordu. Milliyetçi Köylü Partisi’nin üyeleri olan bu mahkûmların hepsi de orta yaş ve üzerindeydi. Donarak ölmekten korunmak amacıyla birbirlerine sarılarak karanlık hücrenin tabanında insandan bir yılan oluşturmuşlardı. Her mahkûm ısınmak için önündekine sarılmış vaziyette, baştan aşağı pislikle kaplanmış bir halde, bitmeyen adımlarla dönüp durmuşlardı. Aralarından birisi yere yıkılsa, öbürleri onu suyun içinden kaldırıp yürümeye devam etmesi için zorlamıştı.

Bajenaru kral için dua etmeye devam etti. Nihayet mahkemeye çıkarılıp geri geldiğinde, sakin bir sesle, ölüme mahkûm edilmiş olduğunu bildirdi. Gerçek alçakgönüllülüğe ermişti. Geçmişte büyük günah işlemiş alçakgönüllü kişilerin, zulüm ve eziyete karşı, ruhsallıkta zengin diğer Hıristiyanlar’dan daha dirençli oldukları çoğu zaman dikkatimi çekmiştir. 4. yüzyılda Roma’da savaş arabaları yarışlarının düzenlendiği zamanlarda yaşamış olan Aziz İoannes Khrysostomos bir keresinde şöyle söylemişti: “Doğruluk ve Gurur atlarının çektiği bir araba ile Günah ve Alçakgönüllülük atlarının çektiği bir araba eşleşmiş olsaydı, inanıyorum ki, ikinci araba Cennet’e ilk olarak varırdı.”

Albay Popescu, Bajenaru’dan idam cezasının temyizi için yüksek mahkemeye başvurmasını önerdi. Bajenaru şöyle yanıt verdi: “Ben o yargıçların yetkisini tanımıyorum. Ben sadece Tanrı’ya ve krala itaat ederim.”

Bajenaru idam mahkûmlarının hücresine nakledildiğinde, Popescu, “Belki bizler de onun yargıçları olmaya çalışmakla hatalıydık” dedi.

Ona ne olduğunu dört ay boyunca öğrenemedik. Ardından hücreye geri döndü, idam cezası müebbet hapse çevrilmişti. Tüm kişiliği değişmiş olsa bile, mahkûmların çoğunluğu onu kabul etmiyordu. “Numaralarından biridir, seni şeytan!” diyorlardı. Bu davranışları adilce değildi. Bajenaru’ya Gizli Polis hesabına çalışmayı kabul ederse serbest bırakılacağı vaat edilmişti. Onlara şöyle yanıt vermişti: “Cezaevinden ancak son rahip de serbest bırakıldığında ayrılabilirim.”

Cezasının hafifletilmiş olması kuşkuyla karşılandı, çünkü genellikle cezalar indirilmek yerine artırılırdı. Komünist yönetimlerde devlet, hüküm giymiş birinin cezasını artırma yetkisine sahipti. Aslında ömür boyu cezasının on iki yılını çekmiş olan bir mahkûma, hiçbir açıklama yapılmadan cezasının yeniden gözden geçirilmiş olduğu bildirilmişti. Ertesi gün de kurşuna dizilmişti.

Bajenaru başka bir hücreye nakledildi ve oradaki mahkûmlar tarafından tekme tokat dövüldü. İki kez intihara teşebbüs etti. Ardından başka bir cezaevine götürüldü ve orada öldü.

Jilava’dayken tanık olduğum ilk infaz, Arnautoiu kardeşlerinkiydi. İki kardeş partizan olarak yıllarca ormanda yaşamışlardı. Askerler günün birinde saklandıkları yere gelen bir kadını izleyerek onları yakalamayı başarmıştı.

İnfazlar sert ve acımasız bir merasimle yerine getirilirdi. Nöbetçiler tan vakti koridorda dizildi, cezaevi kumandanı küçük bir grubu avluya çıkarırken, hücrelerden yüzlerce meraklı göz izleme delikleri ve çatlaklardan bu olayı izledi. Üst rütbeli subaylar önden gidiyordu, arkadan her biri bir nöbetçi tarafından tutulan kardeşler zincirlerini sürükleyerek geliyordu. En arkada, bir doktor ve makineli tüfek taşıyan nöbetçiler vardı. Sabah ayazında mahkûmların zincirlerini kıran çekiç darbelerini hücremizden işitebiliyorduk. Mahkûmlar başlarına birer çuval geçirilerek bir araca bindirildiler ve yakındaki boş alana götürüldüler. Orada enselerine yakın mesafeden ateş edilerek öldürüldüler. Silah seslerini duyduk.

İnfazcı, Nita adlı çingene kökenli bir nöbetçiydi. Her yaptığı “iş” için 500 Lei ikramiye alıyordu. Nöbetçilerin içinde en iyi davranan oydu, kendisine Jilava’nın Kara Meleği adı takılmıştı.

Şöyle anlattı: “Mahkûmlar son saatlerini hücrede beklerken her zaman onlara son sigaralarını veririm. Onları yüreklendirmeye çalışırım. Bu, sandığınız kadar zor bir şey değildir, hepsi de son dakikaya kadar kurtulma umudu taşır.”

Bu umut on dokuz yaşındaki Lugojanu isimli genç bir mahkûm için gerçeğe dönüşmüştü. Eskiden bir bakan olan babasına cezaevinde ölene dek işkence yapılmıştı. Genç delikanlı intikam almak için arkadaşlarının da yardımıyla milislere karşı saldırılar düzenlemişti. Aralarından biri yakalandığında konuşmuş, böylece Lugojanu ve sekiz suç ortağı ölüm cezasına mahkûm olmuşlardı.

İnfaz günü geldiğinde, ilk iki mahkûm avluya götürülmüştü, az sonra diğer ikisi onları izlemişti. Geride kalanlar, arkadaşlarının zincirlerinin çıkarıldığını işitebiliyordu. Silah seslerini duymuşlardı. Nöbetçilerin geri kalanları almak üzere geldiğini görmüşlerdi. Onlardan birisi, daha sonra bana şöyle anlattı: “Son derece sakindim. Meryem Ana’yı gördüm, benimle şefkatle konuşuyordu. Cezamın affedileceğinden emindim.” Hücrelerinin kapısı açılır ve cezaevi kumandanı içeri girer. Onlara Bükreş’ten aldıkları bir talimatla geri kalanların cezalarının hafifletilmiş olduğunu bildirir. Cezaevinde insanları son anlarında ayakta tutan bu gizemli gücün varlığına çok kez tanık oldum.

Kara Melek, mahkûmlara gösterdiği iyi davranışlarıyla, yaptığı bu korkunç iş için bir şekilde özür diliyordu. “Ben bir canavar değilim” dedi. Diğer nöbetçiler ve yardımcıları ise onun gibi davranmak gereğini görmüyorlardı.

Özellikle Jilava cezaevindeki mahkûmların ruh hali kötüydü. Bir geçiş cezaevi olması nedeniyle insanlar çoğu kez eski düşmanlarıyla karşılaşıyordu. Mahkûmların arasında birçok eski polis görevlisi vardı. Eski güvenlik güçleri, Komünizm’e karşı çalışmış olanlar bile, Parti’nin görev vereceği yeni elemanları yetiştirmek üzere iki yıl daha görevlerinin başında tutulmuştu. Daha sonra, bu deneyimli kişilere kendi yoldaşlarından bazılarını tutuklamaları emredilmişti. Ardından onlar da, kendi eğittikleri yeni görevliler tarafından tutuklanmışlardı. Bu kişilerin bir çoğu, hüküm giydikten sonra cezaevinde aynı hücreyi paylaşmak zorunda kalmıştı, çünkü eski yönetimde görev alanların hiçbiri tasfiye hareketinden kaçamamıştı.

Eskiden düşman olan bu insanlar bir gün birbirlerini karşılıklı suçlamak yerine içlerinde besledikleri nefreti yöneltebilecekleri yeni bir odak noktası buldular.

Üstü başı dağınık, yara, bere ve pislik içindeki bir mahkûm hücremize fırlatıldı. Dehşetle çevresine bakıyordu. Ardından bir bağırış yükseldi: “Albon!”

Binlerce kişinin ölümünden sorumlu olan Poarta-Alba’nın kumandanı, kanal inşaatının başarısızlığa uğramasının ardından günah keçisi yapılmıştı. Albay Albon’un, kampına yeni gelenleri nasıl karşıladığını anımsıyorduk. “Profesörler, doktorlar, avukatlar, rahipler – benim akıllı dostlarım! Burada beyninize ihtiyacımız yok; sadece ellerinize, nazik ellerinize gerek duyuyoruz. Yaptığınız işin karşılığını soluduğunuz hava ile alacaksınız. Kurtulacağınızı sanmayın, sadece ölüm sizi kurtarır ya da kanal işine son verip beni içeri attıkları zaman kurtulursunuz!”

Albay Albon bizlere sanki hipnotize olmuş bir tavşan gibi bakıyordu. Bir mahkûm onu yakasından yakalayıp ayağa kaldırdı. Bir başkası tutup yana çevirdi. Üçüncü biri kasıklarına bir tekme attı. Albon, tekme ve yumruk yağmuru altında, kontrolsüz bir şekilde çığlıklar atmaya başladı.

Onu kurtarmaya çalıştım. Mahkûmlar bana karşı durup, “Siz de bu katilin tarafını mı tutuyorsunuz?” dediler.

Albon, kana ve toza bulanmış bir halde alaycı bağırışlar altında ayağa kalkmaya çalıştı. Kapıya doğru gitmeye çalışırken yeniden düşüp bir ranzanın keskin kenarıyla kendini yaraladı. Mahkûmlar, yeni bir nefret dalgasıyla ona saldırıp üzerindeki gömleği yırtıp çıkardılar. Albon elleriyle darbelerden yüzünü korumaya çalışıyordu. Nihayet yere yıkıldı ve öylece kaldı.

Albon, Ocnele-Mari cezaevine nakledilene dek, gittiği her hücrede hep aynı muameleyi gördü. Nakledildiği bu cezaevi, gözden düşmüş olan asker ve resmi yetkililer için ayrılmıştı.

Günler sonra, tanıdık bir yüze daha rastladım. Beni tecrit hapsimde bir hafta boyunca sorguya çekmiş olan Albay Dulgheru da hapse düşmüştü. Ona Albon’un başına gelenleri anlatım. Başını belaya sokmamaya çalıştı, ama günün birinde onu tanıyan birinin çıkması kaçınılmazdı.

Dulgheru bana anlattığına göre, Parti’nin kendi adamlarını suçlamak istediğinde başvurduğu olağan bir yöntemle, yani Komünistler’in başa geçmesinden önceki dönemde polis teşkilatı için casusluk yapmış olmakla suçlanmıştı. Bana nasıl tutuklandığını anlattı. Bir mahkûmu sorguya çekmek üzere yanında kendisinden alt rütbeli üç görevliyle birlikte hücreye gittiğinde, kapı yavaşça üzerine kapatılıp kilitlenmişti. Dulgheru kendini tek başına bir hücrede bulmuştu. Kapıyı yumruklayarak dışarı çıkarılmasını emretmişti. Adamları ona gülmüşlerdi. İçlerinden birinin, “Bu sefer, burada kalacak olan sizsiniz!” dediğini duymuştu.

Dulgheru’nun kimliği ortaya çıktığında, Jilava’daki mahkûmlar ona da aynı muameleyi uyguladı. Bu nedenle o da, Ocnele-Mari’ye nakledildi. “Parti cezaevi” çok geçmeden diğerleri gibi tıka basa doldu.

Dulgheru ayrıldıktan hemen sonra, sorgulanmak üzere Bükreş’e götürüldüm. Motosiklet gözlüklerine benzer bir şeyle gözlerim kapatıldı. Bir aracın içinde, birkaç kilometre ötedeki başkente götürüldüm. Gizli Polis genel merkezinde, üniformalı bir albay tarafından yöneltilen sorular, benden bilgi almaktan çok benim yönetime karşı tutumumu öğrenmeye yönelikmiş gibi göründü. Albay oraya götürülmemin gerçek amacı konusunda hiçbir ipucu vermedi.

Merkez oldukça kalabalıktı ve “gizli” mahkûmlar aynı hücreleri paylaşıyordu. İri kıyım, somurtkan birisiyle aynı hücreye konuldum. Bu kişi “yeniden eğitimin” şefi Vasile Turcanu idi. Bir zamanlar kendisine öldürme yetkisi vermiş olan rejim, şimdi onu ölüme mahkûm etmişti. Parti onu üç yıl boyunca hayatta tutmuştu. Bunun amacı, alışılmış bir yöntemdi – siyasi gündem değişikliğine gerek duyulduğunda, onun infaz edildiği açıklanacaktı.

Turcanu, İçişleri Bakanı Theohari Georgescu’nun, 1953 tasfiyesi sırasında nasıl tutuklandığını anlattı. Telefonlarla dolu masasında oturmaktayken, üç özel güvenlik görevlisi ellerinde tabancalarla içeri girmişlerdi. Georgescu’nun duvardaki altın yaldız çerçeveli kendi portresine doğru yüzünü dönüp ayakta durmasını emretmişler, bu arada pantolonunu çıkararak üzerini aramışlardı.

Onunla birlikte geçirdiğimiz üç saat içinde, Turcanu’nun yaşamına bir ölçü Hıristiyanlık katmaya çalıştım, ama vahşet doktrinleriyle öylesine kaynaşmış bir insan için yapılacak fazla bir şey yoktu.

Gizli Polis merkezinde duyduğum en şaşırtıcı haber, Kuruşçev’in, Stalin’i bir katil ve zorba olarak ilan etmiş olmasıydı. Beria ve altı adamının 1953 yılı Noel gecesinde nasıl infaz edilmiş olduklarının haberleri gelmeye başlamıştı. Onların yanı sıra daha binlerce alt rütbeli Sovyet gizli ajanının da öldürülmüş olduğu bildiriliyordu. Romanya’da Stalin’i karalama kampanyası başlatılmıştı. Romanya’nın yeni diktatörü Gheorghiu-Dej halkça daha tutulan bir politika izliyordu. Dej iyi yaşamaktan hoşlanıyordu ve mizaç itibariyle Pauker ve grubuyla kıyaslandığında, en azından, bir gelişme sayılırdı.

Jilava’ya geri götürdüğüm haberler büyük tezahüratla karşılandı. Herkes Stalin konusundaki haberlere çok seviniyordu. Bu gelişmenin tahliyelerini hızlandıracağını umut ediyorlardı.

Popescu, “Parti’yi iyi bilirim. Hırsızı ilan ederler, ama çalınan malı geri vermezler!” dedi.

Başka bir mahkûm, “Ne olursa olsun, Stalin artık bitmiştir!” dedi.

Bir ikincisi de, “Umarım cehennemde yanar!” diye bağırdı.

Mahkûmlardan ikisi, gülüşler ve neşeli bağrışlar arasında vals yaparak, “Joe Amca” hakkında müstehcen sözler söylemeye başladılar. Sessiz kalanlar sadece nöbetçilerdi. Stalin’in alenen suçlanması, gelecekleri konusunda tedirgin olmalarına neden olmuştu.

Popescu bana bağırdı: “Çok mutlu görünmüyorsunuz, rahip!”

Ona, “Bir kişiye karşı bu denli nefret gösterilmesi hoşuma gitmiyor. Bizler Stalin’in akıbetini bilemeyiz –belki de son anda, çarmıhtaki o hırsız gibi– o da kurtulmuştur” dedim.

“Ne! Stalin, onca yaptıklarından sonra mı?”

“Belki de, yaşamında sadece anlık tövbeler etmiş olmasına rağmen Cennet’e giden zengin adam gibidir” diye yanıt verdim.

Onlara, yaşamını başkalarını sömürmekle geçiren ve köyündeki vaizden, sadece iyi bir insan olduğu için nefret eden zengin bir adamın öyküsünü anlattım. Sokakta karşılaştıkları zaman vaizin suratına tükürmüş; vaiz onun bu davranışına, “Zavallı adamın zevkidir!” diye düşünerek izin vermiş. Bodnaras isimli bu zengin adam yılda sadece bir kez, Kutsal Cuma gününde (İsa Mesih’in ölüm günü) kiliseye gidermiş. Çarmıh öyküsünü dinlerken şişman yanaklarından aşağıya iki damla gözyaşı süzülür, bunları eliyle hızla sildikten sonra, ondalıkların toplanmasını beklemeden kiliseyi terk edermiş.

Bir Kutsal Cuma günü büyük bir cemaat kilisede ayinin başlamasını bekliyormuş. Vaiz de, Bodnaras da kiliseye gelmemişler. Nihayet birisi sunağın arkasına bakmayı akıl etmiş ve rahibi yerde yatarken bulmuş. Gözleri kapalı, yüzünde sonsuz bir mutluluk ifadesiyle sakin bir şekilde nefes alıp veriyormuş. Cemaat onun kutsal bir coşkuyla kendinden geçmiş olduğunu düşünmüş.

Aslında Bodnaras o sabah ölmüş ve yargılanmaya başlamıştı. Kötü ruhlar, işlediği tüm günahları terazinin bir kefesine koyduklarında; koruyucu meleği her yıl döktüğü iki damla gözyaşı dışında terazinin diğer kefesine koyabilecek hiçbir iyilik bulamamıştı. Yine de, o iki damla gözyaşı, diğer kefedeki kötülükleriyle eşit ağırlıkta gelmişti.

Bodnaras, ne yapacağını bilmez bir halde, titremeye ve terlemeye başlamıştı. Tam o anda, Tanrı başını öte yana çevirmiş, bundan yararlanan Bodnaras da kötülük kefesinden bir iki tane günahını almıştı. Böylelikle iyilik kefesi daha ağır gelmişti.

Ancak Tanrı bakmadığı zamanlarda bile görür. Tanrı üzgün bir şekilde zengin adama, “Tüm yaratılış içinde hiç kimse beni Yargı Günü’nde aldatmaya kalkışmamıştı” demişti. Sonra Cennet’e bakınarak, “Bu adamı kim savunacak?” diye sormuştu.

Melekler sessiz kalmışlardı. Tanrı, “Haydi, burası Romanya Halk Cumhuriyeti değil. Savunmasını dinlemeden kimseyi mahkûm edemeyiz” demişti.

Zengin adamın koruyucu meleği bile böyle bir görevi üstlenmek istememiş ve şöyle konuşmuştu: “Bu adamın köyünde öylesine iyi yürekli bir rahip var ki, onun için bir şeyler söylemeye istekli olabilir.”

Böylece, rahip, bedeni yeryüzünde bırakılarak Cennet’e alınmıştı. Bodnaras, her zaman aşağıladığı adamı karşısında görünce, son şansını da kaybettiğini düşünmüştü, fakat rahip verilen bu görevi hemen kabul etmişti.

Rahip sözlerine şöyle başlamıştı: “Göksel Babam; hangimiz daha iyidir, sen mi yoksa ben mi? Eğer ben senden daha iyiysem, tahtından aşağı in ve senin yerini almama izin ver, çünkü her gün Bodnaras’a, suratıma tükürme sevincini ben yaşattım, bunu yaparken de içimde bir kızgınlık ve acı yoktu. Eğer ben onu affediyorsam, sen elbette affedebilirsin.”

“İkinci dileğim ise; İsa Mesih çarmıhta insanların günahları için öldü ve bu mutsuz ülkede bizler aynı suçtan birçok defalar cezalandırılabiliyor olsak bile, Bodnaras, İsa’nın bedeninde bedeli ödenmiş olan günahları için yeniden acı çekmemelidir.”

“Üçüncü olarak; Tanrım, sana uygulamalı bir soru yöneltmek istiyorum. Bu adam eğer Cennet’e giderse, sen ne kaybedersin? Cennet eğer çok küçük ise, sen orayı genişletebilirsin. Eğer iyilerin arasına kötüyü koymak istemiyorsan, kaybolmuş ruhlar için başka bir Cennet yarat – onlara da birazcık mutluluk ver.”

Bu sözler Tanrı’yı öylesine hoşnut etmiş ki, hemen Bodnaras’a seslenmiş: “Şimdi Cennet’e gidebilirsin!” Zengin adam hızla uzaklaşmış. Tanrı rahibe dönüp, “Dur, bekle! Seninle biraz konuşacağım” demiş.

Rahip şöyle yanıt vermiş: “Sana teşekkür ederim. Ama ayine henüz başlamadım ve kilisedeki herkes evde kendilerini bekleyen yemeklerine bir an önce kavuşmak istiyor. Geri dönüp görevimi yerine getirmeliyim; insanlara günaha karşı uyanık kalmalarını söylemeliyim. Ancak onlara şunu da öğreteceğim: Sen, bizi affetmekle görevini yerine getiriyorsun, çünkü senin sevgin en kötü günahkâra bile veriliyor. Eğer sen insanları hak etmiş olduklarına göre yargılamaya başlasaydın, hiçbirimiz bundan kaçamazdık.”

Hücremdeki herkes bu öyküyü ses çıkarmadan dinledi.

Popescu sordu: “Siz de, Tanrı’nın önünde Stalin’i savunur muydunuz?”

“Stalin’in kendi günahları için gözyaşı dökmediğini kim biliyor? Psikologlar kişinin suçları ne kadar ağırsa, o suçlardan dolayı sorumluluğun da o kadar az olduğunu söylerler. Hitler gibi, hiç tanımadığı milyonlarca masum insanı fırınlarda yakan bir çılgın; Stalin gibi, binlerce yoldaşını katleden bir cani; bu tür kişiler normal değildir ve onları diğer insanlara uyguladığımız ölçütlerle değerlendiremeyiz.”

Albay Popescu, “Bu hücrede birçok Hıristiyan öğretisi dinledim, ama bu en iyisi ve uygulaması en zor olanı” dedi.

1956 yılının ilkbaharında, kırlangıçlar hücrenin penceresinin üzerinde bir yerde yuva yapmaya başladılar. Bir gün bir cıvıltı işittik – yumurtadan çıkmışlardı. Bir mahkûm diğer arkadaşının sırtına basarak yukarı bakmaya çalıştı. “Dört taneler!” diye bağırdı. Dişi ve erkek kuş hiç durmadan yavrularına yem taşıyordu. Aramızda kaç kez yuvaya girip çıktıklarını saymaya başladık – günde 250 kez! Bu uğraş bizi olağan konuşma konularımızdan biraz olsun uzaklaştırmıştı. Yaşlı bir taşralı, “Yirmi bir gün içinde uçmaya başlarlar” dedi. Diğerleri ona inanmayıp alay ettiler. Ama o, “Görürsünüz” dedi. Yirminci gün hiçbir şey olmamıştı, ama yirmi birinci gün, küçük yavrular cıvıltılar ve kanat çırpışlarla uçmaya başladılar. Bu olay bizi çok mutlu etti. “Tanrı onların programını düzenlemiş. Bizler için de bu kadarını yapabilir” dedim.

Haftalar geçti; Stalin’in adının kötülenmesi gerçekten yeni bir “ılınma” döneminin habercisi olmuş gibi görünüyordu. Bunun uzun sürmeyeceği kesindi; yine de birçok tutuklu genel bir aftan yararlanarak tahliye edildi. Bunlardan biri de ben olabilir miydim acaba? Bu düşüncem beni sadece üzdü: Eğer beni şimdi serbest bırakırlarsa, ne işe yarayacaktım? Oğlum büyümüştü, babasını zorlukla hatırlayabiliyordu. Sabina kendi yolunda gitmeye zaten alışmıştı. Kilise’de ise daha az sorun çıkaran başka rahipler görev yapıyordu.

Bir sabah bu düşüncelerim bir sesle bölündü. “Sorgulamaya gidiyorsun, derhal! Haydi!”

Tekrar kaba kuvvete, korkulara ve doğru olmayan yanıtlar bulmam gerekecek olan sorulara geri dönüyordum! Nöbetçi, “Haydi, haydi! Araç seni bekliyor” diye bağırırken, eşyalarımı toplamaya başladım ve peşi sıra koridordan hızlı bir şekilde giderek avluyu geçtim. Merdivenlerden yukarı çıkarken, çelik kapıların kilitleri bir bir açılıyordu. Ardından kendimi dışarıda buldum.

Görünürde hiçbir araç yoktu. Bir memur bana ufak bir kağıt uzattı. Aldım, baktım; bu bir mahkeme kararıydı ve benim genel aftan dolayı tahliye edilmiş olduğum yazılıydı.

Kağıda şaşkın gözlerle bakıyordum. Tek söyleyebildiğim: “Ama ben sadece sekiz buçuk yıl yattım, oysa cezam yirmi yıldı.”

“Hemen burayı terk etmeniz gerekiyor. Bu emir yüksek mahkemenin kararı!”

“Ama on iki yılım daha var.”

“Tartışmayın! Dışarı çıkın!”

“Ama durumuma bir baksanıza!” Yırtık gömleğim kirden kararmıştı. Pantolonum yamalı bohçayı, botlarım ise Charlie Chaplin’inkileri andırıyordu. “Gördüğüm ilk polis memuru beni tutuklayacaktır.”

“Burada size verecek giysimiz yok. Hemen gidin!”

Memur tekrar cezaevinin içine girdi. Dış kapı gürültüyle kapandı; kilidin yuvasına girdiğini işittim. Cezaevi duvarlarının dışında tek bir kişi bile yoktu. Tenha bir yaz gününde, tek başınaydım. Her yer o kadar sessizdi ki, böceklerin seslerini işitebiliyordum. Koyu yeşil ağaçların çevrelediği uzun beyaz bir yol önümde uzanıyordu. Kestane ağaçlarının gölgesinde inekler otluyordu. Her yer öylesine sakindi ki!

Duvarın arkasındaki nöbetçilerin duyabilmesi için yüksek sesle bağırdım: “Tanrım, özgürlüğüme kavuştum diye cezaevinde senin benimle birlikte olmamdan daha fazla sevinmemem için bana yardım et!”

Jilava’yla Bükreş’in arası yaklaşık 5 kilometredir. Bohçamı sırtıma vurdum ve tarlaların arasından yürümeye başladım. Bohçam kokulu paçavralarımın olduğu küçücük bir yığındı, ama cezaevindeyken benim için o kadar değerli olmuştu ki, onu bırakmayı asla düşünmedim. Çok geçmeden ana yoldan ayrılıp uzun çimenlerin üzerinden yürümeye başladım. Yolumun üzerindeki ağaçların kalın kabuklarını okşuyordum. Bazen bir çiçek tomurcuğunu ya da bir yaprağı incelemek için duraklıyordum.

Taşralı halktan yaşlı bir çiftin bana doğru gelmekte olduğunu gördüm. Beni durdurarak merak içinde sordular; “Oradan mı geliyorsunuz?” Adam elini cebine atıp bana 1 Leu (birkaç kuruş değerinde madeni para) verdi. Parayı elime aldım ve gülmemek için kendimi zor tuttum. Bana daha önce 1 Leu veren olmamıştı.

“Adresinizi verin ki, size iade edebileyim” dedim.

“Yok, sizin olsun, kalsın” diye ısrar etti. Benimle, Romanya’da çocuklar ve dilenciler için kullanılan şahıs kipini kullanarak konuşuyordu.

Yürümeye devam ettim. Bir kadın beni durdurdu ve, “Oradan mı geliyorsunuz?” diye sordu. İki ay önce tutuklanan Jilava köyünün rahibini merak ediyordu. Kadına onunla karşılaşmadığımı, ama bir rahip olduğumu söyledim. Yolun kenarındaki bir duvarın üzerine oturduk. Mesih hakkında konuşmak isteyen birini bulmak beni öylesine sevindirmişti ki, eve gitmek için acele etmiyordum. Konuşmamız bittiğinde, cebinden 1 Leu çıkarıp bana verdi. “Tramvay ücreti için” dedi.

“Zaten benim 1 Leum var.”

“Rab’bin hatırı için alın o zaman.”

Başkentin dışındaki bir tramvay durağına gelene dek yürüyüşüme devam ettim. İnsanlar çevremde toplanıyordu; nereden geldiğim hemen fark ediliyordu. Herkesin cezaevinde bir yakını olduğu için bana kardeşlerini, babalarını, kuzenlerini soruyorlardı. Tramvayda bilet paramı ödememe izin vermediler. Birkaçı ayağa kalkarak bana yerini vermek istedi. Romanya’da serbest bırakılan mahkûmlara, dışlamak yerine, büyük saygı gösterilir. Bohçam dizlerimin üstünde yerime oturdum. Tramvay tam kalkmaya başlamışken, dışarıdan, “Dur! Dur!” bağırışları gelmeye başladı. Duran neredeyse kalbim oluyordu. Tramvay aniden fren yaparken, Milislere ait bir motosiklet önümüze geçip durdu. Bir yanlışlık yapıldığını, beni almaya geldiklerini düşündüm! Ama tramvayın sürücüsü arkaya dönüp bağırdı: “Basamakların üzerinde birisinin durduğunu söylüyor!”

Yanımda oturan kadının kucağında bir sepet çilek vardı. Şaşkınlıkla onlara bakıyordum.

“Bu sene hiç yemediniz mi?” diye sordu.

“Sekiz yıldır ağzıma koymadım!”

“Haydi, biraz alın lütfen” diyerek sepeti uzattı. Avuçlarımı olgun, yumuşak meyvelerle doldurdum ve bir çocuk gibi iştahla ağzıma attım.

En sonunda evimin kapısına vardım ve bir an için duraksadım. Beni beklemiyorlardı; üzerimdeki kirli ve yamalı giysilerimle korkunç görünüyordum. Kapıyı açtım. Holde birkaç genç duruyordu. Aralarından uzun boylu bir tanesi bana bakıp bağırdı: “Baba!”

Bu benim oğlum, Mihai idi.

Onu bıraktığımda dokuz yaşındaydı; şimdi ise on sekizine gelmişti.

Ardından karım dışarı çıktı. Zarif kemikli yüzü daha da zayıflamıştı, ama saçları hâlâ siyahtı. Onun her zamankinden daha güzel göründüğünü düşündüm. Gözlerim doldu. Kollarıyla bana sarılmadan önce, bir gayretle ona şöyle dedim: “Öpüşmeden önce sana söylemem gereken bir şey var. Sefaletten mutluluğa gelmiş olduğumu düşünme sakın! Cezaevinde Mesih’le birlikte olmanın sevincinden, ailemin arasında Mesih’le birlikte olmanın sevincine geldim. Yabancıların yanından, benimkilere dönmüyorum. Cezaevindeki benimkilerden, evdeki benimkilerin yanına geliyorum.” Sabina hıçkırmaya başladı. “Şimdi istersen beni öpebilirsin” dedim. Daha sonra, onun için yıllar önce cezaevinde tekrar görüşürsek söylemek umuduyla bestelediğim küçük bir ezgiyi söyledim.

Mihai yanımıza gelip, evde beni görmeden gitmek istemeyen birçok konuk olduğunu söyledi. Kilise cemaatimizin üyeleri Bükreş’te her yere telefon edip dönüş haberimi vermişlerdi. Kapımızın zili sürekli çalıyordu. Yeni gelenlere ayakta duracak yer açmak için içeridekiler gitmek zorunda kalıyordu. Bayanlarla tanıştırıldığımda, beli iple tutturulmuş gülünç pantolonumla eğilip selam vermem gerekiyordu. Hepsi gittiklerinde neredeyse gece yarısı olmuştu. Sabina artık bir şeyler yemem gerektiğini söyledi, ama açlık hissetmiyordum. Ona şöyle dedim: “Bu günlük yeterince mutlu olduk. Yarın oruç ve şükran günü olsun, akşam yemeğinden önce de Rab’bin Sofrası’nı yapalım.”

Mihai’ye döndüm. O akşam karşılaştığım üç kişi –bunlardan biri daha önce tanışmadığım bir Felsefe Profesörü idi– oğlumun onları Mesih’e imana yönlendirmiş olduğunu söylemişti. Oysa ben, onun anne ve babasından ayrı kaldığında, kaybolacağından korkmuştum! Mutluluğumu tarif edecek sözcük bulamıyordum.

Mihai, “Baba, çok şeyler yaşadın. Çektiğin bu acılardan ne öğrendiğini bilmek istiyorum” dedi.

Ona sarıldım ve şöyle dedim: “Mihai, geçirdiğim bu zaman içinde Kutsal Kitap’ı az kalsın unutacaktım. Ancak aklımda her zaman dört şey vardı. Bunlardan birincisi; Tanrı vardır. İkincisi; Mesih bizim Kurtarıcımız’dır. Üçüncüsü; sonsuz yaşam vardır. Dördüncüsü ise, yolların en iyisi, sevgidir.”

Oğlum, “Benim bütün istediğim de buydu” dedi. Sonra bana bir rahip olmaya karar verdiğini söyledi.

O gece temiz yatağımda gözüme uyku girmedi. Kalkıp Kutsal Kitap’ı açtım. En beğendiğim kısımlardan biri olan Daniel’i okumak istiyordum, ama artık yerini bulamıyordum. Onun yerine gözlerim Aziz Yuhanna’nın mektuplarından (3Yu.4) bir ayete takıldı: “Benim için, çocuklarımın gerçeğin izinden yürüdüklerini duymaktan daha büyük bir sevinç olamaz!” Ben de aynı sevinci yaşıyordum. Oğlumun odasına girdim, çünkü onun gerçekten orada olduğundan emin olmak istiyordum. Bu sahneyi cezaevindeyken birçok kez rüyamda görmüştüm, ama uyandığımda kendimi hep hücremde bulmuştum.

Normal uyku düzenime geçene dek iki hafta geçti. Artık hastanelerin mümkün olan en iyisinde, en fazla güneş alan koğuşun en iyi yatağında tedavi edilmekteydim. Bir eski mahkûm olarak bana herkes –sokakta, mağazada– her yerde yardım etmek istiyordu. Eve ziyaretçi akını tekrar başladı.

VI. BÖLÜM

Artık özgürdüm. Yüreğimin derinliklerinde sükûnet ve dinlenmek için güçlü bir arzu vardı. Oysa Komünizm, Kilise’yi tümden yok etmek için bütün gücüyle her yerde çalışmaktaydı. Arzu ettiğim bu esenlik, gerçeklerden kaçış olacaktı ve ruhum için tehlikeli olabilirdi.

Döndüğüm ev yoksuldu, ama birçok insandan daha şanslı sayılırdım. İki odalı küçük bir çatı katında yaşıyorduk. Fazla mobilyamız yoktu. Üzerinde komşudan ödünç alınan yumuşak bir şiltenin serildiği tahta bir yatakta uyuyordum. Bu şilte, bir yastıkla boyuma uygun gelecek şekilde uzatılmıştı. Suyu üç kat aşağıdaki bodrumdan temin ediyorduk. En yakın tuvalet yan binadaydı. Daha iyisini beklemiyordum. Cezaevindeyken, ülkedeki evsizlik, kıtlık ve kapatılan ya da bizimkisi gibi el konulan kiliseler hakkında bilgimiz olmuştu.

Eşimin tutuklanması sırasında konforlu evimize el konmuştu. Sabina ise serbest bırakıldıktan sonra beni boşamayı kabul etmediği için iş bulamamıştı. Bu yüzden, büyük bir yoksulluk içinde kadın çorabı onararak para kazanmaya çalışmış ve dostlarının yardımıyla ayakta kalmıştı. Mihai olmasaydı, her şeyin çok daha zor olabileceğini söyledi.

Mihai on üç yaşındayken annesini kanal çalışma kamplarında ziyaret etmesine izin verilmişti. Anne babasından mahrum edilmek ve başkalarının yardımlarıyla geçinmek ona acı vermişti.

Oğlum o günlerini şöyle anlattı: “Kampa gidebilmek için ödünç para almak zorunda kaldım. Annemle, aramızda iki sıra demir parmaklıkların bulunduğu bir yerde görüşmemize izin verildi. Annem kirli cezaevi üniformasının içinde çok zayıf görünüyordu. Ağlamaklı bir halde, sesini bana duyurabilmek için bağırmak zorunda kalıyordu. Bana, ‘Mihai, İsa’ya inan ve O’na sadık kal!’ diye bağırdı. Ben de ona, ‘Anne, eğer sen böyle bir yerde hâlâ inanabiliyorsan, ben de aynısını yapmalıyım’ dedim.”

Sabina Bükreş’e geri döndüğünde, Mihai’nin Opera Binası’ndaki bir piyano akort ustasının yanında bir süre çırak olarak çalıştıktan sonra, piyano akordörü olduğunu gördü. Mihai’nin kulakları o kadar hassastı ki, on bir yaşından itibaren bu mesleği kendi başına icra etmeye başlamıştı. Kısa zaman içinde hem annesine yardım edecek hem de kendi eğitimini karşılayacak kadar para kazanmıştı. Yoksul bir hayattı, ama yiyecek bir lokma ekmeği vardı.

Mihai’nin Parti ile sorunları genç yaşlarında başlamıştı. Sınıfında örnek bir öğrenci olması nedeniyle, “kırmızı kravat” ile ödüllendirilmişti; bu kravatı “zalimlerin simgesi” diyerek takmayı reddetmiş ve bu nedenle okuldan uzaklaştırılmıştı. Ancak olay yatışınca, Parti’ye sahte bağlılık rolü oynayan öğretmenleri onun okula geri dönmesini sağlamışlardı. On dört yaşındayken, Kutsal Kitap’ı okuduğunu ve ders kitaplarında dine karşı yer alan saldırıların aslında gerçeklere dayanmadığını söylediği için tekrar okuldan atılmıştı. Şimdiyse eğitimine bir gece okulunda devam ediyordu.

Mihai, Komünizm’e karşı hiç sevgi beslemeyen bir Hıristiyan’dı. Ancak kargaların yanı başında yuva yapan bir bülbülün ara sıra notasız şakıması gibi, Mihai de hep aynı şeyleri dinlemekten, bazı gerçeklerden uzaklaşmıştı. Eve dönüşümün ertesi günü, Mihai’ye kapitalist ülkelerdeki işçilerin açlıktan öldüğü söylentilerine inanmaması gerektiğini söylemek zorunda kaldım. Öğrenci arkadaşları kendilerine söylenenlerin hepsine inanmışlardı. Hatta içlerinden bir kız öğrenci, Amerika’daki açlık çeken çocuklar için üzülüp ağladığını itiraf etmişti.

En zeki gençler bile yönünü kaybetmiş ve şaşkın görünüyorlardı. Büyük Hıristiyan yazarların yapıtlarından mahrum bırakılmanın yanı sıra, Plato, Kant, Schopenhauer ve Einstein gibi ünlü düşünürler ve bilim adamlarının kitaplarını satın alma olanağını da bulamıyorlardı. Mihai’nin arkadaşları, ailelerinin ve üniversitedeki profesörlerinin onlara farklı farklı şeyler söylediklerini bildiriyorlardı. Bu yüzden sıkça görüşlerime başvuruyorlardı.

Cluj Üniversitesi’nden genç bir teoloji öğrencisi, tezi için yardımımı rica eti.

“Tez konusu nedir?” diye sordum.

“Luteryen Kilisesi’ndeki ayinlerde toplu olarak söylenen ilahilerin tarihçesi.”

Ona, “Tezine, yakın bir gelecekte inançları yüzünden ölümle burun buruna gelme olasılığı bulunan genç beyinlerin, tarihsel önem taşımayan birtakım şeylerle doldurulmaması gerektiğini yazarak başlayabilirsin” dedim.

“O zaman hangi konu üzerinde durmalıyım?” diye sordu.

“İman uğruna kendini bir kurban olarak sunmak ve bu uğurda ölmeye hazır olmak konusunda” diye yanıt verdim.

Ona cezaevinde tanık olduğum bazı olayları anlattım. Kısa bir süre sonra, diğer arkadaşlarını da evimize getirmeye başladı. Hepsinin de belirli bir yol çizmeye çalışırken aynı sıkıntıyı yaşadıklarını gördüm. Bu gençlere eğitim çalışmaları hakkında sorular yönelttim.

Bir öğrenci, “Teoloji profesörümüz, Tanrı’nın üç büyük vahiy verdiğini söylüyor. Birincisi Musa’ya, ikincisi İsa Mesih’e, üçüncüsü ise Karl Marx’a” dedi.

“Rahibiniz bu konuda ne söylüyor?”

“Bu konu üzerine ne kadar çok konuşursa, söyledikleri daha da azalıyormuş gibi görünüyor.”

Konuşmamızın neticesinde Cluj’a gidip oradaki Katedral’de bir konferans vermeyi kabul ettim. Öğrenciler yazdığım kitaplardan edinmek istiyorlardı, ama bütün yazılarım yasaklanmıştı.

Cluj’a ziyaretim öncesinde, Batı’daki Kurtuluş Ordusu benzeri bir kuruluş olan ve Gizli Polis tarafından büyük baskı ve saldırılar yöneltilen Rab’bin Ordusu üyelerine cezaevinde vermiş olduğum bir vaadi yerine getirmem gerekiyordu. Patrik Justinian Marina ile ilk tanışmamın üzerinden birkaç yıl geçmiş olmasına rağmen, onun bana yardımcı olabileceğini düşünüyordum. Kiliseye verdiği zarar büyüktü, ama iyi bir şeyler yapmak gücüne de sahipti.

Onu Patrikhane’nin arka bahçesinde dolaşırken buldum. Gizli kulaklardan korunmak için benimle bahçede görüşmeyi tercih ettiğini sanıyorum. Kendisine, “Siz bir Patriksiniz, insanlar size türlü ricada bulunmaya geliyorlar; siz ise gittiğiniz her yerde vaaz verip ilahiler söylemek zorundasınız. Ben de sizi ziyaret edip, size bir ilahi söylemem gerektiğini düşündüm. Bu, cezaevinde öğrenmiş olduğum, Rab’bin Ordusu’nun bir ilahisidir.” İlahiyi bitirdikten sonra kendisinden bu sade ve iyi yürekli insanlar için bir şeyler yapmasını rica ettim. “Belirli bir mezhebe ait oldukları için ömür boyu cezaevinde ilahi söylemek zorunda kalmamalılar” dedim. Patrik bu konuda bir şeyler yapmaya çalışacağını söyledi; ardından uzun bir süre daha konuştuk.

Onu yeniden Tanrı’ya döndürebilmek için çaba gösterdim. “İsa Mesih, Getsemani Bahçesi’nde Yahuda’yı bile, ‘Arkadaş’ (ne yapacaksan yap…) diye çağırarak, kurtuluşa giden yolu açmıştır.” Bu sözlerimle onun ruhunda, yüreğinin değişmesi için filizlenecek bir tohum ekmek istiyordum. Beni sessizce, hatta tevazu içinde dinledi, fakat yapabileceği fazla bir şey olmadığını söyledi. Parti’nin, Iasi Metropolit’i Justin Moisescu’yu yanına koymuş olduğunu, çok ileri gittiği ya da istifa ettiği takdirde Moisescu’nun Patrik olarak yerine geçeceğini, o zaman işlerin çok daha kötüleşeceğini bildirdi. Justinian bana her zaman belli bir saygı beslemişti, ancak ikiye bölünmüş yüreği elinin işlerini beğenmese de, kararsız kaldığı konularda daima Parti’nin isteklerine baş eğmek zorunda kalıyordu.

Daha sonradan, Patriğin “Rab’bin Ordusu” konusunu Ruhani Meclis’te dile getirdiğini, ancak görüşlerine Dünya Kiliseler Konseyi’nin Romanya’daki Ortodoks Temsilcisi olarak (sanki ülkede bu iş için daha uygun birisi yokmuş gibi) atanan Metropolit Moisescu tarafından şiddetle karşı çıkıldığını duydum. Ziyaretimin ardından, beni kabul edip görüştüğü için Din İşleri Bakanlığı tarafından kendisine sitem edilmişti. Sekreteri her zaman olduğu gibi benim ziyaretimi de Parti’ye rapor etmişti. Aslında, Patrik de sekreterinin her yaptığını Parti’ye bildirmek zorundaydı. Görüşmemiz sırasında Justinian, “Ordu” temsilcilerini kabul etmeye razı olmuştu. Ama temsilciler onu görmeye gittiklerinde, “Size bana gelmenizi Wurmbrand önerdi, öyle mi? Tekrar hapse atılmasının zamanı geldi demek!” diyerek onları geri çevirmişti.

Romanya’nın en köklü üniversitelerinden birinde bir dizi konferans vereceğim haberi yetkililere anında rapor edilmişti. Bunun yanı sıra, asıl amacımın, Marksizm’e saldırmak olduğu ve Hıristiyan düşünüşü konusunda ders vermek adı altında öğrenciler arasında huzursuzluk yaratmak niyetinde olduğum doğrultusunda Parti’ye uyarı yapılmıştı. Bunu yapan gayretli ihbarcı, bir Vaftizci rahipti. Yaptıklarını yüzüme itiraf etmişti. Bu davranışı beni şaşırtmadı. Serbest kaldığımdan beri bu tür durumları Din İşleri Bakanlığı’na rapor eden birçok meslektaşımı –rahipleri, hatta piskoposları– tanımıştım. Bu raporlar genellikle kendi kilise cemaatleri konusunda oluyordu ve bu kişiler yaptıklarından çoğunlukla utanç ve üzüntü duyuyordu. Davranışlarının altında yatan nedenin, kendi güvenliklerinden çok kiliselerinin kapatılmasını engellemek olduğunu söylüyorlardı. Din İşleri Bakanlığı’nın her kasabada Gizli Polis üyesi olan temsilcileri vardı. Bu kişiler rahipleri kendi cemaatleri konusunda düzenli olarak sorguya çekmekteydiler: Politikanın çok dışında, bölgede kimlerin sık sık kiliseye gittiğini, kimlerin insanları Mesih’e getirmeye çalıştığını, itiraf edilen günahların ne olduğunu bilmek istiyorlardı. Bu tür soruları yanıtlamayı reddeden din adamları görevden alınıyor ve eğer onların yerine geçecek “uygun” biri bulunamazsa, kiliseleri de kapatılıyordu. Bu nedenle Romanya’da artık dört farklı rahip sınıfı oluşmuştu: Cezaevinde olanlar; baskı altında ihbarcılık yapan, ama bazı bilgileri de saklı tutmaya çalışanlar; boş verip emredileni itirazsız yerine getirenler ve ihbarcılık konusunda damak tadı geliştirmiş olanlar. Bu son sınıf, sayı olarak oldukça azdı. İşbirliği yapmak istemeyen saygın rahiplerin vaaz etme yetkileri en kısa sürede ellerinden alınıyordu. Hainler, fahişeler gibi utanmazlıklarıyla yaşam bulurlar. Beni ihbar eden Vaftizci meslektaşım da böyle bir insandı.

Meslektaşımın benim hakkımda yaptığı bu uyarı, Rugojanu isimli “resmi” bir casus tarafından derhal işleme koyuldu. Din İşleri Bakanlığı memurları da kendi içinde kategorilere ayrılıyordu. Bazıları gevşekti, diğerleri ise yetkilerini din adamlarından rüşvet (koruma parası) almak için kullanıyordu. Ama Rugojanu, bir kiliseden diğerine yorulmadan koşuşturan ve “devrim karşıtlarının” kokusunu almaya çalışan amansız bir fanatikti. Verdiğim konferansa bizzat katıldı.

Cluj’daki ilk gecemde 50 kadar öğrenciden ve birkaç teoloji profesöründen oluşan bir izleyici topluluğu vardı. Teoloji derslerinde, Darwin’in evrim kuramının öncelik verilerek ele alınması nedeniyle, ben de konuşmama aynı konuyla başladım. Gelişmiş ve Sosyalist yeni Romanya’nın Batı’nın tüm kapitalist görüşlerini reddetmesine rağmen, İngiliz kent soylusu Sir Charles Darwin için bir istisna yapılmış olmasının garip olduğunu bildirdim.

Öne eğik bir vaziyette oturan Rugojanu bana bakıyordu. Ben de gözümü onun gözüne dikerek konuşmamı sürdürdüm: “Bir doktorun oğlu babası gibi doktor olmak ister, bestecinin oğlu da besteci, ressamın oğlu ressam… Tanrı tarafından yaratılmış olduğunuza inanıyorsanız, o zaman Tanrı’ya benzemeye çalışırsınız. Ama bir maymun sürüsünden gelmiş olduğunuza inanmayı tercih ederseniz, o zaman vahşi bir hayvana dönüşme tehlikesi içindesiniz demektir.”

Derslerime Pazartesi günü başlamıştım. Salı günü katılımcı sayısı bir önceki günün iki katı oldu. Hafta sonunda binden fazla izleyici, yüzleri bana dönük söyleyeceklerimi heyecanla bekliyordu. Üniversitedeki öğrencilerin tamamı katedrale gelmiş gibi görünüyordu. Aralarından çoğunun gerçeği duymayı istediklerini, ancak gerçeği kucakladıkları takdirde başlarına geleceklerden korktuklarını biliyordum. Bu nedenle, onlarla imanı uğrunda Faşistlerin elinde ölen bir rahibin bana verdiği bir öğüdü paylaştım. Rahip bana şöyle demişti: “Bedenini, seni dövüp aşağılamak isteyenlere verdiğin zaman, bu bedenini Tanrı’ya da bir kurban olarak sunarsın. Mesih İsa çarmıha gerilme vaktinin yaklaştığının bilincinde, ‘... zamanım yaklaştı...’ (Mat.26:18) dedi. O’nun zamanı insanlar için acı çekme zamanıydı ve O, insanlığın kurtuluşu için bu acıyı çekmekten büyük sevinç duyuyordu. Bizler de, acıları ve sıkıntıyı Tanrı’nın bize verdiği bir görev olarak kabul etmeliyiz. Aziz Pavlus, Romalılar’a yazdığı mektupta (12:1), ‘Tanrı'nın merhameti adına size yalvarırım: Bedenlerinizi diri, kutsal, Tanrı’yı hoşnut eden birer kurban olarak sunun’ diye seslenir.”

Sessizlik içindeki izleyici grubuna baktım. Bir an için savaş öncesi Demir Muhafızlar’ın ellerinde silahlarla kilisemi bastığı o güne tekrar geri döndüm. Sadece Rugojanu değil, sanki herkes bize gözdağı veriyor gibiydi.

Devam ettim: “Sıkıntı ve acıların sizi hazırlıksız yakalamasına izin vermeyin! Bu konuyu iyi düşünün. Mesih ve O’nun öğrencilerinin erdemlerini kendinize örnek alın. Sözünü ettiğim iman uğruna ölüme giden bu rahip bana, sıkıntı ve acılara karşı bir çay tarifi önermişti. Bunu size de aktaracağım.”

Onlara Hıristiyanlık’ın ilk dönemlerinde, imparator tarafından haksız yere zindana atılan bir hekimin öyküsünü anlattım. Birkaç hafta sonra ailesinin onu ziyaret etmesine izin verilmişti. İlk önce hep birlikte ağlaşmışlardı. Hekimin giysileri yırtılmış, tek gıdası da günde bir dilim ekmek ve bir bardak su idi. Karısı merak edip sordu: “Nasıl böylesine sağlıklı ve iyi görünebiliyorsun? Adeta düğünden geliyor gibisin!” Hekim gülümseyerek tüm dertlerine bir çare bulduğunu söyledi. Ailesi de bunun ne olduğunu merak etti. Hekim, “Sonunda her türlü dert ve sıkıntılara deva olan, içinde yedi şifalı bitki olan bir çay buldum. Size bunları sıralayayım:

“Bu bitkilerden ilki, durumundan hoşnut olmaktır. Şu anda yırtık giysilerimin içinde soğuktan donmuş, yiyecek sadece kuru bir dilim ekmek buluyor olsam bile, imparatorun beni çırılçıplak soyup hiç yiyeceğin olmadığı bir mağaraya attırmamış olduğuna şükrediyorum!”

“İkinci şifalı bitki ise, sağduyudur. Üzülsem de sevinsem de, yine bu hücrenin içinde olacağım, o zaman dertlenmem nafiledir.”

“Üçüncü bitki ise, eski günahları anımsamaktır. Günahlarınızı bir bir sayın; her biri için bir gün hapis kalmanız gerektiğini varsayın. O zaman demir parmaklıklar arkasında bir değil, kaç yaşam geçirmeniz gerektiğini bir hesaplayın. Bu ceza hafif bile kalır!”

“Dördüncüsü, Mesih’in bizim için seve seve katlandığı acıları kavrayabilmektir. Bir düşünün, dünya üzerinde kendi yazgısını belirleme gücüne sahip olan yegâne kişi bizim uğrumuza acı çekmeyi seçiyorsa, O, bunun ne kadar değerli olduğunu görmüş olmalıdır! O zaman anlıyoruz ki, dinginlik ve sevinçle katlanılan acılar (günahın) bedeli(ni) ödeyerek kurtarır.”

“Beşinci bitki ise, sıkıntıların Tanrı’dan bize bir babadan gelir gibi, zarar vermek için değil, bizleri arıtmak ve kutsallaştırmak için gönderildiğini bilmektir. Çekmekte olduğumuz acılar ve sıkıntılar bizi arındırmak ve Cennet’e hazırlamak amacını taşır.”

“Altıncı bitki ise, hiçbir acının Hıristiyan yaşamına zarar veremeyeceğini bilmektir. Kişide egemen olan sadece bedensel zevkler ise, o zaman hapsedilmek onun yaşam amacını yok edebilir. Ama yaşamının özünde gerçek varsa, o zaman hiçbir cezaevi hücresi onu değiştiremez. Hapiste ya da dışarıda, iki kere iki, her yerde dört eder. Ne hapsedilmek sevmemi engelleyebilir, ne de demir parmaklıklar inancımı dışarıda tutabilir. Eğer yaşamım bu ideallerden oluşmuşsa, her yerde ve ortamda esenlikte olurum.”

“Tarifimin son bitkisi ise umut’tur. Feleğin çarkı saray hekimini zindana düşürse bile, dönmesini sürdürür. Dönen çark beni tekrar saraya getirebilir, hatta tahta bile çıkarabilir.”

Konuşmama bir süre ara verdim. Kalabalık sessizdi.

Onlara, “Bu çaydan, bugüne dek fıçılar dolusu içtim. Çok şifa aldım. Size de tavsiye edebilirim” dedim.

Sözlerime son verirken, Rugojanu’nun yerinden kalkarak arkasına bakmadan Katedrali terk ettiğini gördüm. Kürsüden aşağı indim; izleyiciler aralarında hararetle konuşmaya başlamıştı. Dışarı çıktığımda öğrenciler beni alkışladılar, tezahürat yaptılar ve elimi sıkmaya çalıştılar. Sabina’ya telefon ettim. Yaptıklarımdan çok memnundu, ancak bir misillemenin geleceğini biliyordu.

Ertesi gün piskoposum tarafından çağırıldım. Bana Rugojanu’nun başıma dert açmaya çalıştığını söyledi. Konferansla ilgili olarak Din İşleri Bakanlığı’ndan kendisine gelen protestoları anlatırken, içeri Rugojanu’nun kendisi girdi. “İşte siz!” diye haykırdı. “Ne mazeret bulmaya çalışıyorsunuz? Bir yığın kışkırtma; ben de oradaydım, işittim!”

Kendisini özellikle neyin rahatsız etmiş olduğunu sordum. Her şey etmişti – özellikle de şifalı çay tarifim.

“Zavallı çayımın suçu ne? Şifalı bitkilerden hangisi hoşunuza gitmedi?”

“Onlara çarkın daima döndüğünü söylediniz. Ancak bu devrim karşıtı çıkışınızda çok hatalısınız. Çark dönmeyecek dostum; Komünizm sonsuza dek kalıcıdır!” Yüzü nefretle buruşmuştu.

“Ben Komünizm’den söz etmedim. Sadece feleğin çarkının döndüğünü söyledim. Örneğin, cezaevindeydim, ama şimdi özgürüm. Hastaydım, ama şimdi iyiyim. Kilisemi kaybettim, ama şimdi çalışabilirim…”

Öfkeyle, “Hayır, hayır, hayır! Siz Komünizm’in yıkılacağını söylediniz; herkes ne demek istediğinizi anladı. Sakın aldanıp bu işin sonunun geldiğini sanmayın!” diye hiddetle çıkıştı.

Rugojanu, rahipleri piskoposun Cluj’daki sarayında toplantıya çağırdı. Toplantıda, hükümete karşı üstü kapalı saldırılarda bulunarak genç beyinleri zehirlemekle suçlandım. Rugojanu bana, “Bir daha asla vaaz etmemenizi sağlayacağız, bundan emin olabilirsiniz!” dedi. Öfke krizine tutulmuştu. En sonunda şöyle haykırdı: “Wurmbrand artık bitmiştir! Wurmbrand artık bitmiştir!” Paltosunu ve şapkasını toparlayıp binadan ayrıldı.

Yüz metre ötede, köpekten kaçmaya çalışan bir araba aniden direksiyon kırıp kaldırıma çıktı ve Rugojanu’yu duvara sıkıştırıp ezdi. Anında ölmüştü.

Rugojanu’nun son sözleri ve onu izleyen sonu tüm ülkede kulaktan kulağa yayıldı. O yıllar boyunca Tanrı sık sık kendi belirtisini gösterdi.

Vaizlik iznimin iptal edilmesi beni vaaz etmekten alıkoyamadı, ama şimdi tıpkı savaş sonrası Sovyet askerleri arasında çalıştığım gibi, çalışmalarımı gizli yürütmek zorundaydım. Eski cezaevi arkadaşlarımın beni ziyaret edip, yardım ve görüşlerimi istemeleri daha farklı ve yeni bir tehlikenin varlığını ortaya koydu. Bunlardan bazıları ihbarcı olmuşlardı ve beni kışkırtmaya çalışıyorlardı. Bu mutsuz insanlar özgürlükten çok fazla şey ummuşlardı. Serbest bırakıldıklarında, ev yaşamlarının altüst olduğunu görünce, kaybettikleri gençlik yıllarını geri alabilmek için cinsel zevkler peşinde koşmaya başlamışlardı. Bu uğraşları umduklarından daha pahalıya patladığı için hem kolay para kazanmanın hem Parti ile yeni bir başlangıç yapmanın kendileri için en kısa yolu olan muhbirliği seçmişlerdi. Özgürlükleri, esaretlerinden daha acıklıydı.

Muhbirlere karşı en güçlü silahımız, Gizli Polis teşkilatında çalışan dostlarımızdan aldığımız uyarılardı. Topluluğumuzdaki birçok kişi Parti birimlerinde farklı görevlerde çalışmaktaydı. Akşamları dua toplantılarımıza katılan evli bir çift, gündüzleri Propaganda Departmanında çalışıyordu. Gizli Polis teşkilatında yüksek rütbeli bir yetkilinin evinde, kendisi seyahatteyken, birkaç kez toplanmıştık – evde çalışan hizmetçisi bizlerden biriydi. Diğer zamanlarda, bodrum katlarında, apartmanlarda, çatı katlarında ya da kır evlerinde toplanıyorduk. İbadetimiz, 1900 yıl önceki ilk Hıristiyanlarınki gibi hem yalın hem de çok güzeldi. Yüksek sesle ilahi söylüyorduk. Sorduklarında, aramızdan birinin doğum günü olduğunu söylüyorduk. Üç, dört kişilik Hıristiyan aileleri yılda otuz beş kez doğum günü kutluyordu! Bazen de kırlarda toplanıyorduk. Gökyüzü katedralimiz oluyor, müziğimizi kuşlar yapıyordu. Çiçekler tütsümüz, yıldızlar mumlarımız, melekler mum yakıcılarımız oluyor; hapisten yeni çıkmış bir kardeşimizin yıpranmış kostümü bizim için en görkemli rahip giysisinden daha fazla anlam taşıyordu.

Er ya da geç tekrar tutuklanacağımı biliyordum. Macaristan’daki devrimden sonra, ülkedeki durum her geçen ay daha da olumsuzlaştı. Kuruşçev, “batıl inançların izlerini kökünden yok etmek” üzere yapılmış olan yedi yıllık yeni bir planı açıkladı. Kiliseler ya kapatıldı ya da Komünist kulübüne, müze ya da tahıl ambarına dönüştürüldü. Parti’nin yayın organlarında “siyah cüppeli dolandırıcılar” diye adlandırılan din adamlarından binlercesi tutuklandı.

Sabina’yla birlikte dua ediyordum: “Tanrım, cezaevinde olup da, benim yardım edebileceğim ve ruhlarının kurtulması için hizmet edebileceğim insanlar biliyorsan, beni cezaevine geri gönder; buna gönülden katlanırım.” Sabina bu bölümde biraz duraksadı, ama ardından “Amin” dedi. Sabina’da pek yakında Mesih’e daha fazla hizmet edebileceğimizi bilmenin yarattığı büyük bir içsel sevinç hâkimdi. Rabbimiz’in annesinin çarmıhın yanındaki –bizlerce o kederli– görüntüsünün bir yanılma olup olmadığını bir kez daha düşündüm; oğlunun dünyanın Kurtarıcısı olduğunu bilmek, içini sevinçle de doldurmamış mıydı?

15 Ocak 1959’da, saat 01:00’de beni almaya geldiler. Evimizdeki arama saatlerce sürdü, küçük çatı katımızın altını üstüne getirdiler. Oğlum, yerinden çektikleri bir dolabın arkasında, kaybettiği kemerini bulunca, “Bir de Gizli Polis’in bir işe yaramadığını söylerler! Bu kemeri günlerce her yerde aramıştım” dedi. Ertesi gün, bu saygısızlığı nedeniyle gece okuluna devam etmesi yasaklandı.

Beni götürdüklerinde, Sabina İncilimi eline almış ve sayfaların arasında İbraniler kısmından bir ayeti (11:35) yazmış olduğum notu bulmuş: İman sayesinde “Kadınlar dirilen ölülerini geri aldılar...” Notumun altında, “Eş olarak böyle bir kadına sahibim” yazılıydı.

Bükreş’teki Polis Genel Merkezi’ne vardığımızda hâlâ karanlıktı ve sokaklar sulu karla kaplanmıştı. Olağan kabul işlemlerinin ardından, nöbetçiler tarafından bir hücreye götürüldüm. Hücrede, “yeniden eğitimin” Piteshi’de nefret edilen liderlerinden biri olan otuz yaşlarında, Draghici isimli bir mahkûm vardı. Hücre kapısının her açılışında irkilmekteydi. “Bu kadar gergin olduğum için özür dilerim. Her gelişlerinde beni banyoya mı, yoksa idama mı götüreceklerini bilmiyorum. Dört yıldır idam cezamın infazını bekliyorum.”

Bana yaşam öyküsünü anlattı. Küçükken kasabasındaki rahibe çok saygı duyarmış. Rahip bir gün ona, “Baban bir saat tamircisi, ona kilisenin saatini ucuza tamir etmesini söyle” demiş. Draghici babasını bu işi bedavaya yapması için ikna etmiş. Ama rahip tamirden sonra babasından 500 Leu’luk bir makbuz istemiş. Aslında, bedeli ödenmiş gibi gösterip parayı cebine atmayı tasarlıyormuş. Draghici küçümser bir tavırla devam etti: “Bu olay olmasaydı, iyi bir Hıristiyan olarak yetişip yıllar içinde kiliseye çok yardım edebilirdim.”

Babası bir ayyaştı ve ailenin varını yoğunu alıp kaçmıştı. On dört yaşındayken yeşil gömlek giymek, marşlar söylemek ve genç kızların hayranlıklarını kazanmak uğruna Demir Muhafızlar’a yazılmıştı. Birkaç ay sonra Demir Muhafızlar devrilmiş, Draghici de cezaevine düşmüştü. Komünistler başa geçince, etkin Faşist olmakla suçlanarak on bir yıl hüküm giymişti. Piteshi cezaevindeki yedi yıllık mahkûmiyetinden sonra Draghici’ye şu vaatte bulunmuşlardı: “Diğer mahkûmları döversen, serbest kalabilirsin.”

“O zamanlar yirmi bir yaşındaydım. Cezaevinde kalmak istemiyordum, bu nedenle bana ne emredilirse yaptım. Onlara inanmıştım, ama şimdi bu yaptıklarım için ölmek zorundayım.”

Ona dikkatlice baktım, zaten tüberkülozdan ölmek üzereymiş gibi görünüyordu. “Hak ettiğimi çekiyorum” dedi.

Gözlerim açık yatağımda yatıyor ve Draghici’nin öksürüklerini dinliyordum. Şöyle düşündüm; eğer Tanrı şimdi beni yanına çağırsa ve “Dünyada geçirdiğin elli altı yıldan sonra, insan hakkında ne düşünüyorsun?” diye sorsaydı, O’nu şu şekilde yanıtlamam gerekirdi: “İnsan günahkârdır, ama suç onun değildir. İblis ve düşmüş melekleri bizi kendileri gibi perişan etmek için çalışırlar.”

On gün boyunca Draghici’yi ikna etmeye çalıştım. “Suçlu olmayı özgür iradenizle seçmediniz. Buna rağmen, suçluluk duygunuz size bir bedel ödemeniz gerektiğini söylüyor. Oysa hak ettiğinizi sandığınız bu cezayı, İsa Mesih zaten üstlenmiştir.”

Onuncu günün gecesinde Draghici nihayet gözyaşlarına boğuldu. Birlikte dua ettik. Vicdan azabı ve korkuları üzerinden kalkmıştı. Böylece cezaevine girmeden önce, diğer mahkûmlara yardım etmeme izin vermesi için Tanrı’ya ettiğim dua, cezaevindeki ilk günlerimde yanıtlandı.

Birkaç gün sonra, sorgulanmak üzere Bükreş’teki Uranus cezaevine götürüldüm. Gizli Polis binbaşısı, tanışmış olduğum tüm “devrim karşıtları”nın isimlerini vermemi istedi.

Kendisine, ülkemdeki ve Rusya’daki devrim karşıtlarını saymaktan mutluluk duyacağımı bildirdim. 1930’larda Sovyetler Birliği’nde binlerce devrim karşıtı zamanın İçişleri Bakanı Yagoda tarafından öldürülmüştü, fakat daha sonra “asıl” devrim karşıtının kendisi olduğu açıklanmıştı. Halefi Beria ise yönetimde olduğu süre içinde yüz binlerce devrim karşıtının Gizli Polis tarafından ölüme götürülmesi emrini vermişti, ta ki bir gün kendisi de vurularak öldürülene dek. Ona en büyük devrim karşıtının, milyonların katili, Kızıl Meydan’daki mezarından dışarı atılan Stalin olduğunu söyleyerek devam ettim. Bu yüzden, devrim karşıtlarını zavallı kilisemde arayacağına, başka yerlere bakmasını önerdim.

Binbaşı, dövülmemi ve tecrit hapsinde tutulmamı emretti. Duruşmama dek orada tutuldum. On yıl önceki yargılanmamın tekrarı niteliğindeki bu duruşma, gizli celseyle yapıldı ve sadece 10 dakika sürdü. Eşim ve oğlum, bana yapılan suçlamaları (karalamaları) işitmeleri için duruşmaya getirilmişlerdi.

Ardından bir sonraki cezaevine nakledilmek üzere bir hücrede beklemeye başladım. Hücredekilerle Mesih hakkında konuşmakta olduğum bir sırada, bir subay içeri girdi ve bana mahkemenin yeni kararını bildirdi. Ona teşekkür edip vaazımı sürdürdüm. Hapis cezam yirmi yıldan, yirmi beş yıla çıkartılmıştı.

VII. BÖLÜM

Gizli Polis mahkûm nakliye aracında benim dışımda, yeni tutuklanmış olan din adamları da vardı. Kamyon, kısa bir yolculuktan sonra, çok dik bir rampadan aşağıya inerek durdu. Kalbim duracak gibi oldu, çünkü yeraltı cezaevi Jilava’ya yeniden geri döndüğümü anlamıştım. Bağırış sesleri geliyordu: “Onları dışarı çıkarın!”

Bir grup nöbetçi, ellerindeki copları üzerimize sallayarak bizi uzun bir koridordan yürüttü. Hepsi içki içmişlerdi ve karşılarında rahipleri gördüklerinde neşeyle bağırdılar. Kirden kararmış cezaevi üniformalarını üzerimize doğru fırlattılar. Yeterince hızlı soyunamayanların giysileri, üzerlerinden yırtılarak alındı. Kahkaha sesleri içinde saç ve sakallarımız tıraş edildi. Yarı çıplak ve yaralarımızdan kanlar akar bir halde, büyük bir hücreye sokulduk.

Şubat ayazında birbirimize sokularak taş zeminin üzerine oturduk. Nöbetçi yalpalayarak içeri girdi ve bağırdı: “Bütün rahipler dışarı!” Kapının arkasından, bastırılmış gülme sesleri geliyordu. Dışarı çıktık ve sıraya girdik. Üzerimize inen cop darbelerinden kollarımızla başımızı kapatarak korunmaya çalışırken oradan oraya kaçıştık. Yere düşenler çizmeyle tekmelendi ve üzerlerine tükürüldü. Bunun ardından tekrar hücreye sokulduk.

Yarım saat sonra rahipler yeniden dışarı çağrıldı, ama bu kez hiç kimse hareket etmedi. Nöbetçiler hışımla içeri girdiler ve ayrım yapmaksızın herkesi dövmeye başladılar.

Yakınımdakileri elimden geldiğince teselli etmeye çalışıyordum. Bir mahkûmun dudağı feci şekilde yarılmış ve dişleri dökülmüştü. Onun yüzündeki kanları temizlemeye çalışırken bana, “Ben Başrahip Cristescu’yum” dedi.

Onunla yıllar öncesinde Ortodoks Patriği ile görüşmek için sıramı beklerken tanışmıştık. Cristescu, Patriklik makamında görev yapıyordu, bu nedenle ona sıkıntılarımdan söz etmiştim. Ellerini omzuma koyarak, “Kardeşim, Mesih tekrar gelecektir, hepimiz bunun umuduyla bekliyoruz” demişti. Bu, bir Tanrı adamının sık sık söylemesi gereken, fakat nadiren söylediği bir cümledir. Onu hiç unutmamıştım. Ancak şimdi, kesik saçları ve kan içindeki yüzüyle tanınmayacak bir haldeydi.

Soğuktan titreyerek otururken saatler geçti. Miron Cristescu, kendisinin ve Patriğin çevresindeki diğerlerinin Kiliseyi, devletin bir kuklası olmaktan nasıl kurtarmaya çalıştıklarını anlattı. Patriğin kişiliğinin iyi yönleri üzerinde çalışarak başarılı olabileceklerini sanmışlardı. Ancak Gheorghiu-Dej, Patriklik makamına çok iyi bir atama yapmıştı. Justinian uzun bir Moskova seyahatine gönderilmiş, ülkeye geri döndüğünde ise düşüncelerinin daha güçlü bir şekilde değiştirilmiş olduğu görülmüştü. Patrik, Katolikler’e ve onlara sempati besleyen Doğu Kiliseleri Birliği’ne ve yetkisi altındaki tüm ödün vermeyen gruplara darbe üstüne darbe indirdi.

Miron, “İşte ben de öbürleri gibi, buradayım. Olayları değiştirmeye çalışmakla hata etmişim. İlk baştan beri onlara karşı durmalıydım” dedi.

Ona, “Bu tür düşüncelerin sizi üzmesine izin vermeyin” dedim.

Keskin bakışlarını gözlerime dikerek, “Wurmbrand birader, ben sadece bir üzüntü biliyorum, o da bir kutsal olamamanın verdiği üzüntüdür” dedi.

Bu cümle bir kürsüden söylenmiş olsaydı, sadece güzel bir söz olarak algılanabilirdi. Fakat o korkunç hücrede, şiddetli bir dayağın hemen sonrasında dile getirdiği bu sözler onun gerçek büyüklüğünü gösteriyordu.

Birkaç gün sonra, Miron’la birlikte dağlara doğru yola çıkan bir konvoya katıldık. Saatler süren yolculuğun sonunda, Gherla kasabası ve en büyük binası olan cezaevinin manzarası karşımıza çıktı. 1956 yılında bu cezaevinde kaldığım iki aylık süre içinde eşimin beni ziyaret etmiş olduğunu anımsadım. Gherla cezaevine dair başka anılarım da vardı. 18. yüzyılda İmparatoriçe Maria Theresa döneminde inşa edilen bu binanın üst kat pencerelerinden, avlunun sonundaki, artık kullanılmayan eski darağacı görülebilirdi. Komünistler ölüm cezasını mahkûmun başının arkasına yakın mesafeden ateş ederek infaz ederdi. Yüksek duvarların ötesindeki kasabada sürmekte olan yaşamı izlerdik. Mahkûmlar çoğu zaman dışarıdaki manzaraya dalarak düş kurarlardı. Ama öğle zamanı kimse dışarı bakmaya dayanamazdı, çünkü o saatlerde çocuklar okuldan çıkıp birbirlerini kovalayarak neşe içinde evlerine dönerlerdi. Her mahkûm, geride bıraktığı ailesini düşünürdü.

Cezaevi binası aslında 2,000 kişi için tasarlanmış olmasına rağmen 10,000 mahkûm, koşulları çok ilkel olan bu binaya tıkılmıştı. Cezaevi yönetimi, “yeniden eğitim” dönemindeki kadar acımasızdı. Bir önceki yaz aylarında Gherla’da ciddi bir ayaklanma meydana gelmişti. Mahkûmlar, hücrelere hava ve ışık girmesini sağlayan pencerelerin tahtalarla kapatılmasını protesto etmek için bir araya toplanıp barikat kurmuşlardı. Gardiyanlar kapıları kırıp içeri girdiğinde korkunç bir arbede yaşanmıştı. Yardıma çağrılan milisler etrafa ateş açarak pek çok mahkûmu öldürmüş ya da yaralamıştı. Bu olaydan sonra ceza olarak, verilen yemek miktarı açlıktan öldürme derecesine çekilmiş ve yüzlerce mahkûm başka cezaevlerine dağıtılmıştı.

Rahiplerden oluşan grubumuz, yeni bir tutuklama dalgasına yakalanan diğer binlerce siyasi tutuklu –doktorlar, toprak sahipleri, subaylar, mağaza sahipleri, kooperatifleşmeye karşı koyan esnaf, tarlasını devlete vermek istemeyen çiftçiler– ile birlikte gidenlerin yerine yerleştirildik. Dej, felaketle sonuçlanan iki beş yıllık programın ardından, 1975 yılına dek sürecek olan on altı yıllık yeni bir program açıklamıştı. Bir mahkûm şöyle dedi: “Eğer ortada bu programı yürütecek özgür biri kalırsa!”

Hücrelerimiz, karanlık, dar, uzun ve yankı yapan kışla odalarıydı. Her hücrede, 80-100 kadar mahkûm olmasına karşın yetersiz sayıda, sadece 50-60 yatak vardı. Pek çok kişi aynı yatağı paylaşmak zorunda kalıyordu. Gecelerimiz, hemen dolan tuvalet kovalarını ziyaret edenlerin çıkardığı gürültü ve farklı melodilerle –birinin bitip diğerinin başladığı– horultu sesleri içinde uykusuz geçiyordu. Gün boyunca sopalar ve mahmuzlu çizmelerle uygulanan disiplin yüzünden gündüzün dinlenmek de olanaksızdı. Nöbetçiler hücrelere sürpriz baskınlar yapıyor, ellerindeki coplarla pencere demirlerine vurarak kesilmiş olup olmadıklarını kontrol ediyorlardı. Bu arada, mahkûmları yüzüstü yere yatırıp sayım yapıyorlardı. Nöbetçiler, ismi okunan her mahkûmun üzerinden sırayla yürüyordu.

En küçük kural ihlali bile en az yirmi beş sopa darbesiyle cezalandırılıyordu. Bu cezanın ağırlığı nedeniyle bazı mahkûmlar yaşamlarını kaybetmişti, bu yüzden dayak işlemi doktor nezaretinde yapılıyordu. Cezaevinde bu şekilde dövülmemiş mahkûm yok denilecek kadar azdı – birçoğu “yirmi beşlik” cezayı bir kereden fazla almışlardı. Tüm mahkûmlar, demir çubukların cop ya da sopadan daha fazla acı verdiği konusunda hemfikirdik. Sırta inen her darbe kızgın fırında pişirircesine kavuruyor ve sinir sisteminde korkunç bir etki yaratıyordu. Nöbetçiler dayak sırasında sahip oldukları gücün etkisiyle ve şiddet gören mahkûmun aczi karşısında daha da azgınlaşıyordu. Kan ve güç, tıpkı içki gibi, aralarındaki en iyi olanları bile etkilemiş görünüyordu. Cezaevindeki gaddarlığın zehrini her gün dışarıdaki toplumun içine kadar taşıyorlardı.

Her katta sifonlu bir tek tuvalet vardı. Her sabah, Miron’la birlikte tuvalet kovalarını oraya boşaltmaya gidiyorduk. Uzun bir mahkûm kuyruğunun arkasına geçip sıramızı bekliyorduk. Miron titiz ve kültürlü bir kişiydi – kendisini bu işi yapmak için zorluyordu. Bir gün kaygan zeminde düşünce, kovasından bir miktar sıvı nöbetçinin çizmelerine sıçradı.

“Geri zekâlı! Sonun, Rozsa Sandor olacak!” diye haykıran nöbetçi, hiddetle Miron’un omzuna vurdu.

Miron yemek yerken, nöbetçinin ne demek istediğini bana sordu.

“Mezarlık” diye yanıtladım. “Hep böyle söylerler, aldırış etme.”

Rozsa Sandor, cezaevinin mezarlığıydı. Pencereden bakıldığında, otlar bürümüş gri mezar taşları görülebiliyordu. Mezarlığa, geçmiş yüzyılda, on dokuz yaşındayken yirmi yıl hapis cezası alan bir katilin ismi verilmişti. Genç mahkûm, hücre penceresinden aşağıya bakarken, bir bahçede kucağında bebekli bir kadın görmüştü. Bunun ardından her gün onları izlemeye başlamıştı. Bir rahip gelip bebeği vaftiz etmiş, daha sonra kız büyüyüp okula gitmeye başlamış ve yıllar geçtikçe güzel bir genç kadın olmuştu. Rozsa bütün bu gelişmeleri pencereden izlemişti. Bu genç kız adeta onun tüm yaşamı haline gelmişti. Kendi kendine, özgür kaldığında onunla evlenmeye karar vermişti. Hapisten çıktığı gün doğru köy yoluna koşmuş ve ilerlemekte olan bir düğün alayına rastlamıştı. Kendince, “Demek beni böyle karşılıyor!” diye düşünmüştü! Kıza doğru yaklaşıp, “Bugün benim eşim olacağın için ne kadar mutluyum bilemezsin” demişti. Genç kız, dişsiz ağzıyla kendisine konuşan ihtiyarı süzüp kahkahayla, “Bu yaşlı ahmak ne demek istiyor acaba?” demişti. Ardından yanındaki genç adamın elini tutarak, “İşte benim eşim bu!” diye göstermişti. Rozsa Sandor genç çifte şaşkınlıkla bakakalmıştı. Ardından çılgın bir öfke nöbetine kapılıp, her ikisini de bıçaklayarak öldürmüştü. Cinayetleri yüzünden idam edilmiş ve daha sonra adı verilecek olan bu mezarlığa gömülmüştü.

“Sonun, Rozsa Sandor olacak!”

Bu tehdit, bize gittikçe yaşlandığımızı bildiren günlük bir hatırlatmaydı. Mahkûmlar zamanın nasıl geçtiğini anlayamazlar. Cezaevine girdikleri yaşta, hep aynı kaldıklarını sanırlar. Geride bıraktıkları genç eşlerini ve sevgililerini düşünür, eve döndüklerinde onları karşılayacak olanların yaşam yorgunu yaşlı kadınlar olacağını düşünemezler.

Gherla’nın ana giriş kapısının üzerindeki saat bile durmuştu. Orada geçirdiğim altı yıl boyunca bir kez bile işlemedi.

Cezaevi kumandanı Binbaşı Dorabantu, şişman, kırmızı yüzlü, kendini yemek yemekten alıkoyamayan bir zalimdi. Sürekli olarak bir şeyler atıştırırdı. Karşısına çıkarılan mahkûmlar, Binbaşı Dorabantu’nun, söylevinin tam ortasında elini çekmeceye sokup kocaman bir sosis ya da bir elma çıkardığını görünce hayrete düşerlerdi.

Benim kendisiyle ilk karşılaşmam da böyle gerçekleşti. Karşısında hazır ol vaziyette durmuş, nefret kusan uzun söylevini dinliyordum. Anladığıma göre Dorabantu’nun nefret etmediği sadece iki şey vardı: Yemek ve kendi sesi.

“Wurmbrand!” diye bağırırken, ağzının içindeki kek kırıntılarını masanın üzerine yağdırdı. “Bir keşiş, ha?”

Kendisine bir rahip olduğumu söyledim.

“Rahipler, keşişler! Benim için hepsi bir. Kendi çıkarları için yoksulları ezerler, biliyorum!” Mutsuz çocukluk yıllarından söz ederken, kollarını bir palyaço gibi sallıyordu. Romanya’nın en zengin manastırlarından birinin yakınında babasının koyun sürülerini güdermiş. Bir gün sürüsü manastır sınırları içine girdiği için keşişlerden şiddetli bir dayak yemişti.

“Siz, bir rahibin çifteyle aç bir çocuğa ateş ettiğini hiç gördünüz mü, Wurmbrand? Doğrusu çok kutsal bir manzaraydı!”

Dorabantu konuşmasında daha sonra gençlik yıllarında bir işçi olarak çalışırken sömürüldüğünden de yakındı. Şimdi de, elindeki yetkilerle, hem kapitalistlere hem de rahiplere ağızlarının payını veriyordu.

Hücremizde azılı mahkûmlar da vardı. Sırf bir Komünisti öldürdü diye siyasi suçlu sayılan katiller ya da hırsızlığın bazı durumlarda “ekonomik sabotaj” olarak nitelendirilmesi nedeniyle siyasi suçlu sayılan hırsızlar aramıza katılıyordu. Diğerler mahkûmlar ise, Ruslar ve Yahudiler’e toplu katliam yapmaktan dolayı ömür boyu hapis cezası almış savaş suçlularıydı. Acımasız ve öfkeli bu insan topluluğuna ruhsal yardım girişimlerim sürekli olarak sert bir şekilde geri çevriliyordu. Yahudiler’i öldürmüş olanlar, Yahudi kökenli olmam nedeniyle bana karşı özellikle çok katıydılar. Bu konuyu hiçbir zaman gizlememiştim. Aksine, sorulduğu zaman ulusuma karşı doğal bir sevgi beslediğimi dile getirmiş, bununla birlikte her bireyin sahip olduğu kendi inancını seçme özgürlüğünü kullanarak farklı bir inanç seçmiş olduğumu bildirmiştim. Yalnız başına bir köşede oturan bir adamın yanına gidip sessizce konuşmaya başladığımda, diğerleri bana gözdağı verircesine derhal çevremde bir halka oluşturdular.

Grubun öncüsü, “Sana çeneni kapatmanı söylemiştik!” diye öfkeli bir sesle beni uyardı. Ayağa kalktım, içlerinden biri beni sertçe itti. Bir diğeri ayağını uzatıp çelme taktı, kendimi ansızın yerde buldum. Kaburgalarıma sert bir tekmenin savrulduğunu hissettim. Grup tam üzerime çullanmaya başlarken, bir uyarı sesi işitildi.

Kapıdaki delikten içeriyi izleyen gardiyan durumu görmüş, bağırarak yardım istiyordu. Kalabalık birden dağıldı. Hücre kapısı açıldığında herkes yatağındaydı.

“Wurmbrand!” Cezaevi kumandanı koridorları denetlerken olayı duymuştu. Nöbetçi, hücredeki en uzun boylu mahkûm olmam nedeniyle beni hemen tanımış, ancak saldırganları karanlıkta seçememişti.

“Bunu kim yaptı, Wurmbrand?”

Patlayan dudağımı tutmaya çalışırken, bu sorusuna cevap veremeyeceğimi bildirdim.

“Neden?”

“Bir Hıristiyan olarak düşmanlarımı severim ve affederim. Onları ele vermem.”

Dorabantu, “O zaman siz bir budalasınız!” diye bağırdı.

“Bu konuda haklısınız. Tüm yüreğiyle Hıristiyan olmayan bir kişi, budaladır.”

Kumandan, “Bana budala mı diyorsunuz?” diye haykırdı.

“Hayır, ben sizi kastetmedim. Demek istediğim şey, olmam gerektiği kadar iyi bir Hıristiyan olmamamdı.”

Dorabantu avucuyla alnına vurarak, “Alın götürün bunu. Otuz vuruş!” dedi.

Giderken, “Kaçık keşişler!” diye homurdanıyordu.

Geri döndüğümde nöbetçiler hâlâ mahkûmları sorguya çekmekteydi. Başka bir bilgi elde edemedikleri için kimse cezalandırılmadı. Ancak bu olaydan sonra vaaz etmeye çalıştığımda daha az müdahale edilmeye başlandı.

Cezaevindeki bazı kavgalar, katılımcılar öyle düşünmese bile, gerçekten komik oluyordu. Birkaç farklı hücrede, her birinde altmıştan fazla mahkûmla birlikte yaşadım. Hücrelerdeki pencereler, üzeri demir parmaklıklı dar deliklerden ibaretti. Pencereler acaba açık bırakılsa mıydı? O takdirde yataklarımızda soğuktan donuyorduk. Yoksa kapalı mı tutulsaydı? O takdirde de hücre havasız kaldığı ve pis koktuğu için her sabah baş ağrısıyla uyanıyorduk. Bu konu üzerinde sanki Parlamento’daymış gibi saatlerce ve günlerce tartışılıyordu. İki taraf vardı: Pencereden uzakta yatan ve “temiz havanın kimseye zararı yoktur” diyenler; yakınında yatıp “her yıl binlerce kişi zatürreeden ölüyor” diye muhalefet edenler.

Cezaevinde Lenin’in şu sözünün kanıtlandığına tanık olduk: “Yüksek menfaatler iki kere ikinin dörtten fazla olmasını gerektiriyorsa, öyledir.” Dışarıda egzersiz yapmamızdan sıkılan gardiyanlar, “Saatiniz doldu, herkes içeri!” diye bağırırdı. Bizler ise, “Daha on beş dakika bile olmadı” diye karşılık verirdik. Her iki taraf da doğru olduğuna inanıyordu; kişisel çıkarlarımız, zaman kavramımıza üstün gelmişti.

Adi suçlular cezaevi yaşamına çok çabuk uyum sağlıyorlardı. Kendilerini cezaevindeyken neredeyse dışarıda oldukları kadar rahat hissediyorlardı. Kendilerine özgü rutinleri, öncelik sıralamaları ve argoları vardı. Hücreye gizliden yiyecek artıkları sokulması konusunda son derece ustaydılar. Gardiyanları takma adlarıyla çağırıyor ve kapıdaki izleme deliğinden sigara otlanmaya çalışıyorlardı. İtimat kazandıran işleri hemen kapıyor, beğenilmeyen işleri siyasi suçlulara bırakıyorlardı. En pis işler ise, rahiplere ve imanlı Hıristiyanlar’a veriliyordu.

Aynı kafeste birbirini yemeye çalışan iki yırtıcı kuş gibi didişen iki mahkûmun tam ortasındaki yatakta yatıyordum. Uzun boylu zayıf biri olan eski Çavuş Grigore, emir altındayken yüzlerce Yahudi’yi öldürmüştü. Ona düşman olan “ekonomik sabotajcı” Vasile ise, her şeyin suçunu Grigore’de buluyordu. Vasile, ufak tefek sıska biriydi, ama hasmının zayıf noktalarını keşfetmekte ustaydı. Vasile’nin zaferli bir yüz ifadesiyle ağzından tıslarmış gibi çıkan “Katil!” sözcüğü, her seferinde Grigore’nin korkudan sinmesine neden oluyordu.

Vasile’ye, “Neden öyle konuşuyorsunuz? O hem yaşlı, hem de hasta. Sonunun ne olacağını bilmiyoruz. Eğer Mesih’teyse, o zaman Tanrı’nın halkından olan birisine hakaret ediyorsunuz; eğer zaten cehennemdeyse, neden üzerindeki lanetlere lanet ekliyorsunuz?” diye sordum.

Hırsız şaşırdı, “O lağım faresinin kaç tane Rus’u ve Yahudi’yi öldürdüğünü bilmiyor musunuz?” dedi.

“Bu, yirmi yıl önceki o korkunç savaşta oldu. Yaptıklarını, on beş yıl açlık, dayak ve hapisle geçirerek ödedi. Üç yaşımdayken odanın ortasında çember çevirdiğim için bana maskara mı diyeceksiniz? Ya da dört yaşımdayken okumayı bilmediğim için bana okuryazar değildir mi diyeceksiniz? O günler geride kaldı.”

Vasile rahatsız olmuştu. Ertesi gün yakınımdaki bir grubun, aralarında ellerine fırsat geçerse, Ruslar’a ne yapacaklarını konuştuklarını duydum.

Vasile dişlerini gıcırdatarak, “Asmak onlar için fazla iyidir” dedi. “Canlı canlı derilerini yüzmeli…” Daha fazla dinleyemedim ve ne Ruslar’a ne de başka bir millete bu şekilde davranılmaması gerektiğini söyleyerek onlara itiraz ettim.

Vasile, “Ama daha dün yüzlerce Rus’u öldürmüş birisini koruyordunuz; şimdi de Ruslar’ı öldürmenin yanlış olduğunu iddia ediyorsunuz!”

Geçmişteki suçlarının anıları Grigore’yi son derece üzüyordu. Bana, “Acı çekmeye mecbur edilmiş olduğum bu durumumda, acı çekmekle suçlarımın kefaretini ödemiş sayılır mıyım?” diye sordu.

“Evet, Kutsal Kitap, bedende acı çeken kişinin günahla bir ilişkisi kalmadığını söyler.” Ona, acı çeken ve Cennet’e giden zavallı Lazar’dan söz ettim. “Mesih’e iman ederseniz, kurtulursunuz.”

“Diğerleri öyle düşünmüyor” dedi. “İsrail’in idam etmek istediği Eichmann’a bir bakın.”

“Onun acı çekmiş olduğuna dair bir kanıt yok, ama her durumda, bir kişinin bu kadar çok eskiden işlenen suçlar nedeniyle suçlanmaması gerektiğini düşünüyorum. Şimdi değişmiş olabilir. Ben kendimden biliyorum; eski ben değilim.” Devam ettim: “Yahudiler’in birçoğunun da öyle düşündüğünden eminim.” (Bu konuşmadan yıllar sonra, büyük Yahudi düşünürü Martin Buber’in, Eichmann’a verilen cezaya karşı çıktığını öğrendim).

Grigore, “Ben eskisi gibi değilim, çünkü yaptıklarım için tövbe ettim; ama diğerleri aynı suçları tekrarlamaya hazır olabilirler” dedi.

“Hiç kimse gelecekte işleme olasılığı bulunan bir suç için cezalandırılamaz. Kötülük hepimizin bir parçasıdır. Çok kötü insanların bazılarının da, birçok erdemleri olabilir. Bunlardan birisi de sizsiniz, Grigore.”

Bu düşünce onu biraz neşelendirdi.

Hücremizde kahkaha eksik olmuyordu. İncil’in Elçilerin İşleri kısmında Tanrı’nın varlığının sevinç kaynağı olduğu belirtilir. Bu inanç olmaksızın, cezaevlerindeki sevincin açıklanması olanaksızdır.

Bazıları sıkıntı ve acılarına gülüp geçebiliyordu. Bunlardan birisi de eski Binbaşı Braileanu idi. Kısa boylu ve çevik adam, alnından yukarı doğru taralı saçlarıyla küçük bir erkek çocuğunu andırıyordu. Hücre sakinlerine yeni bir söylenti aktardı. 1959 baharında Sovyet Dışişleri Bakanı Gromyko ile Batılı temsilciler arasında yeni bir zirve toplantısı düzenlenecekti. Toplantının 10 Mayıs’ta gerçekleşeceği söyleniyordu. Mahkûmlar arasında yeni bir selamlaşma türü benimsendi – özgür bırakılmayı umut ettikleri günü, ellerini kaldırarak on parmakla işaret ediyorlardı.

Toplantının düzenlendiği gün, nöbetçiler gerçekten de hücre kapılarını açıp bazı mahkûmları dışarı çıkardı. Yüzbaşı Braileanu de bunlardan biriydi. İlk salıverileceklerin arasında mıydı acaba? Kıskanç gözlerle olan biteni izliyorduk. Ama az sonra koridorun sonunda bulunan dayak atılan küçük bölmeden haykırış sesleri yükselmeye başladı. Sesleri işitmemek olanaksızdı. Üç mahkûma dayak atıldı, dördüncüsünün sırası geldiğinde yirmi beş darbeyi ses çıkarmadan yedi. Braileanu yüzünün rengi kaçmış ve konuşamaz bir durumda, diğerlerinin peşi sıra hücreye girdi. Kendisini toparladı. “Baylar, size yeni selamlaşma biçimimizi göstermek istiyorum.” Bir yandan sağ elinin iki parmağını yukarı kaldırırken, diğer elinin beş parmağıyla yirmi beş işareti yaptı.

Hücrede saat başı öyküler anlatılıyor, bilmeceler soruluyordu. Herkesin katkıda bulunması şarttı. Bazı saçmalıklar bizi diğerlerinden daha fazla güldürüyordu.

Çingene melezi hırsız Florescu, “Üç renkli olan, ağaca asılı duran ve “tara-boom-ça-ça” diye şarkı söyleyen şey nedir?” diye sordu. Kimse yanıtlayamadı. “Ringa balığı!” “Ringa balığı mı? O üç renkli olmaz!” “Ben boyarsam, olur.” “Ağaçta asılı durmaz.” “Ben bağlarsam durur!” “Ringa balıkları ‘tara-boom-ça-ça’ diye şarkı söylemezler!” “O kısmı siz ne olduğunu bulamayasınız diye eklemiştim!”

Zayıf yüzlü, kalın camlı gözlükleri olan Üniteryen rahip Gaston başka bir bilmece sordu: “Trende seyahat etmekte olan bir adamın Eve adında bir karısı varmış ve kırmızı bir evde yaşıyorlarmış: Adamın adı nedir?” Herkes şaşırmıştı – bir adamın trende gitmesi ve Eve adındaki eşiyle kırmızı bir evi paylaşması onun ismini bulmamıza nasıl yardımcı olurdu? Gaston, “Çok basit” dedi. “İsmi Charles’tır.” “Ama nereden biliyorsun?” “Onu yıllardır tanırım, en iyi dostumdur!”

Başrahip Miron, cezaevi kumandanı hakkında gerçek olduğuna yemin ettiği bir öyküyü aktardı: Kumandan mahkûmları sıraya dizdirmiş denetleme yapıyormuş. Her mahkûma aynı soruyu soruyormuş: “Suçun nedir?”

“Efendim, ben bir şey yapmadım, ama on yıl ceza aldım.”

Dorabantu diğerine ilerlemiş, “Senin suçun nedir?”

“Hiçbir şey efendim. Yirmi yıl yedim.”

“Yalancı domuz. Romanya Halk Cumhuriyeti’nde kimse, hiçbir şey için on yıldan fazla ceza almaz!”

En iyi öykü anlatanlar hırsızlar ve yankesicilerdi. Bu grup adeta nüktedanlıklarıyla yaşam buluyorlardı. Florescu, bir gün bize Bükreş’te mücevherat mağazalarının olduğu Carol Sokağı’ndaki bir kuyumcuyu nasıl soyduğunu anlattı. Öyküsü şöyleydi:

Bay Hershcovici son derece saygın ve kibar bir mücevherat satıcısıdır. Mağazasına gelen zarif genç bir çifte hizmet etmektedir. Genç müşterisi, tabii ki Florescu’dur. “Günaydın, yanımdaki bayan nişanlımdır, Bükreş’in en tatlı kızıdır.” Daha sonra geçen konuşmalardan en zengini de olduğu anlaşılır. “Yüzük seçmeye gelmiştik – pırlanta olacak elbette… Hayır, onun taşları çok küçük.” Yüzük seçiminden sonra, kızın annesi için taşlı bir saat, babası için timsah derisi bir çanta seçerler. Bu arada genç kız, “Sakın piskoposu unutmayalım” der. “Kendisi amcam olur ve tabii ki evlilik ayinimiz için para almayacaktır. Ama siz bizim geleneklerimizi bilirsiniz – bedeli ödenmemiş bir hizmet, Cennet’te kabul görmez.” “Çok doğru, ama bir piskoposa ne alınabilir ki?” O anda, her ikisinin de gözleri cam muhafazanın içinde asılı duran altın işlemeli piskopos kaftanına çevrilir. Florescu, “İşte bu tam aradığımız şey!” diye sevinçle bağırır. Nişanlısı ise, “Ama amcamın üzerine uyup uymayacağını bilmiyoruz ki?” der. Florescu, mağaza sahibini yukarıdan aşağı süzer. “Bedenleriniz tıpatıp aynı!” Hershcovici bu değerli parçayı satabilmek umuduyla, altın işlemeli rahip cüppesinin üzerinde denenmesine razı olur. Beline kemerini bağlarlar; başına da parıldayan piskoposluk tacını koyarlar. Florescu, “Mükemmel duruyor!” der. “Bir dakika, şu asayı da elinize alın, lütfen!”

Bu sözlerin hemen ardından, çift tüm mücevheratı timsah derisi çantanın içine doldurup mağazadan koşarak uzaklaşırlar. Hershcovici şaşkınlıktan adeta felç olmuştur, ardından haykırmaya başlar, “Hırsızlar! Kaçıyorlar, durdurun! Yardım edin!” Sokaktaki Yahudi tüccarlar mağazalarının kapısına çıkıp dışarı baktıklarında, Hershcovici’nin Ortodoks metropoliti tam takım tören giysileri içinde sokak boyunca çılgınca koştuğunu görürler. Birbirlerine, “Hershcovici çıldırmış!” diye bağırırlar. Üç kişi Hershcovici’yi yakalar, zapt etmeye çalışır, ama o direnip bağırmasını sürdürür, “Hayır, hayır – siz ne yapıyorsunuz? Hırsızlar kaçıyor!” Hırsızlar gerçekten de ara sokaktan kaçmışlar ve yakalanmamışlardı.

Kahkahalar kesildiğinde, rahip Gaston, “Ama sizi en sonunda yakaladılar, değil mi, Florescu?” diye sordu. Ama hırsız konunun o yönüne hiç değinmek istemedi. Ona dönerek, “Siz de, neden cezaevinde olduğunuzu bize anlatsanız” dedi.

Gaston, “Tabii. Benimki de komik bir öykü. Yusuf, Meryem ve bebek İsa’nın Mısır’a kaçışı konusunda Noel gecesi verdiğim bir vaaz nedeniyle yedi yıl ceza yedim.”

Gaston kilise cemaatindeki bir muhbir tarafından ele verilmişti. Duruşma sırasında, Gaston’un, Hirodes’in masumların katliamı sırasında bebek İsa’yı öldürme girişimini kınayarak aslında Komünizm’in dine karşı sürdürdüğü kampanya aleyhinde konuştuğu; Mısır’la ilgili anlattıklarının ise, o zamanki Mısır Devlet Başkanı Nasır’ın emperyalist güçlere katılacağı umudunu dile getirdiği iddia edilmişti.

Gaston daha sonra kendisini sorguya çekenlere, Parti’yi gerçekten kızdıracak ne yapmış olduğunu sormuştu. “Ben hep işçilerin yanındaydım. Bir okul ve bir kooperatif kurmuştum. Kilise cemaatindekilerin sayısını ikiye katladım.”

Subay gülerek, “Aslında, bize gerekli olan rahip, senin bölgenin yanındaki bölgedeki rahip gibidir – o, kilisesi daima boş olan azgın ihtiyar bir ayyaştır.”

Gaston bazen bana yoksulluk içinde geçen çocukluk yıllarından söz ediyordu. Her zaman aç kalmıştı, bu nedenle bir gün hırsızlık bile yapmıştı. “Kümese girip tavuk çaldım. Yakalandığımda boynuma ‘Hırsız!’ yazılı bir tabela asarak köyün içinde dolaştırdılar.” Çocuk yaşlarından itibaren “Tüm dünyayı devirmek” arzusuyla büyümüştü.

Gençlik yıllarında değişik politika ve felsefe sistemlerini incelemiş ve Üniteryen Kilisesi’ne katılmıştı. Evine yapılan baskında, kütüphanesindeki yüzlerce kitap arasından Alfred Adler’in “Bireysel Psikoloji” adlı yapıtı Gizli Polis’in dikkatini çekmişti.

Detektif, “İşte! Bir bireyci!” diyerek kitabı delil olarak götürmüştü.

Yeni gelen mahkûm grubunun içinde Profesör Popp’u görmek beni hem çok şaşırttı, hem de sevindirdi. Popp hasta görünüyordu; ihtiyar bir adam gibi hareket ediyordu. Onunla 1956 genel affından beri görüşmemiştik; gönderdiğim mektuplar cevapsız kalmıştı. Popp bunun nedenini o gece bana anlattı.

Özgür kalan pek çok mahkûm gibi, cezaevinden çıktıktan sonra o da zevk ve eğlence peşinde koşmaya başlamıştı. “Büyük bir açlık (boşluk) hissediyordum” dedi. “Yaşamımın ellerimin arasından kayıp gitmiş olduğunu düşünüp korkuyordum. Yaşamdan tekrar zevk alabileceğimi kendime kanıtlamalıydım. Savurganca para harcadım, çok fazla içki içtim. Eşimi, daha genç bir kadın için terk ettim.”

“Daha sonra pişman olup üzüldüm. Hıristiyan yeminlerimi unutmamıştım. Sizi görmek istedim, ama uzaklardaydınız. Bir başka rahibe her şeyi anlatıp Komünizm’in ülkemizi mahvetmiş olduğunu söyledim. Söylediklerimi dinledi, ama ardından beni ihbar etti.”

Popp, on iki yıllık yeni bir hapis cezası almıştı. İlk mahkûmiyeti Popp için tüm gücünün ve iyiliğinin açığa çıktığı bir süreç olmuştu. O dönemde rüzgarla birlikte kanatlarının üzerinde yükselen; rüzgar kesildiğinde alçalan bir deniz kuşu gibiydi. Şimdi ise iradesi zayıflamıştı. Popp’u tekrar Rab’be getirmeye çalıştım, ama yaşam ona anlamsız gibi görünüyordu.

Cezasının ilk günlerinde kendisi için “sivil bir cenaze merasimi” düzenlendiği bildirilmişti. “Sivil cenaze merasimi”, Halk Cumhuriyeti’ndeki yaşamın yeni bir özelliğiydi. Devrim karşıtı kişi cezaevine gönderildiğinde, bir Parti yetkilisi onun iş arkadaşları, dostları ve ailesini bir araya topluyor ve, “Yoldaşlar, bu kişi artık herkes için sonsuza dek ölmüştür. Burada onun anısını gömmek üzere toplanmış bulunuyoruz” diyordu. “Yas tutanlar” tören sırasında o kişinin devlete karşı işlemiş olduğu suçları bir bir kınamak zorundaydı. Popp’un dul kızı da diğerleriyle birlikte konuştu. İtiraz etmiş olsaydı, işini kaybedebilirdi; oysa üç küçük çocuk annesiydi.

Popp benimle birlikte cezaevi işlerinde çalışmaya başladı. Geniş hücrenin zemin temizliğini yapıyor, her yeri baştan sona ovuyorduk. Tam işimiz bitmek üzereyken nöbetçiler tarafından hücre başkanı yapılmış bir mahkûm kovamızı tekmeleyerek devirdi ve, “Haydi, şimdi yeni baştan başlayın!” dedi. İşin sonunda, nöbetçi, yapılan işi denetlemeye geldi. Hücre başkanını başından yakalayarak suratını kendi ayaklarıyla taşımış olduğu çamurlara sürdü. “İğrenç!” diye bağırdı. Hücre başkanının tekmeleri ve hakaretleri eşliğinde bir saat daha yerleri silmek zorunda kaldık. Zorbalık gören zorbalar kadar kötüsü yoktur.

Bu olay Popp’u bitirmişti; tüm bedeni titriyordu. Dikkatini dağıtmak için yemekte onu rahip Gaston’la tanıştırdım. Gaston’un yüzünde müthiş bir şaşkınlık ifadesi belirdi. Popp ise başını öte yana çevirip gözlerini yumdu.

Profesör gün geçtikçe daha da çok içine kapanıyordu. Yemek yemesi, hatta yataktan kalkması için onu zorlamamız gerekiyordu. Ne gülüyor, ne ağlıyor, ne de hücre yaşamına katılıyordu. Bir sabah, hücre başkanının alaycı bir sözü üzerine onu gırtlağından yakalayıp nöbetçiler koşup onu sopayla yere yıkana dek çılgın gibi sıkmaya başladı. Baygın bir durumda hastaneye götürüldü. Ertesi gün öldüğünü duyduk.

Bu acıklı olay hücreyi yasa boğdu. Bazıları Ortodoks adetlerine göre Popp’un ruhu için dua ederken, Gaston, yatağında sessizce yatıyordu. Sonsuz yaşamdan söz ettiğimde, ayağa kalkıp uzaklaştı.

O gece hücrede ölümden sonraki yaşam hakkında konuşuldu. Gaston’a bu konudaki düşünceleri soruldu. “İlerici Üniteryenler doğaüstü bir hayatta kalışa inanmazlar” dedi. Kendisine, “Ama biz İlerici Üniteryenler’le değil, sizinle konuşuyoruz. Kendimiz olma cesaretini gösterelim. Her zaman ‘Biz Katolikler, biz Protestanlar, biz Romanyalılar…’ olarak değil.”

Gaston, “Kişisel konuşmak gerekirse, ben inanmıyorum” dedi.

Ona şöyle dedim: “Kişisel konuşmak inanmanın ilk adımıdır. Çünkü beden değişime uğradıkça hep aynı kalan kişilik, Tanrı’nın insana verdiği en değerli armağandır. Bedenimdeki oksijen ve hidrojen atomları seninkiyle aynıdır. Benim vücut ısımı ölçen termometre senin vücut ısını da ölçer. Tüm bedensel enerjiler –kimyasal ve elektriksel– tüm insanlarda aynıdır. Oysa düşüncelerim, duygularım ve iradem bana aittir. Fiziksel enerji, poker oyunundaki fişlere benzer, üzerinde belirgin herhangi bir işaret taşımaz. Ruhsal enerji ise üzerinde kralın portesi basılı olan madeni bir para gibidir. O zaman bedenin kaderini neden paylaşmak zorunda olsun?”

Florescu yanımıza bir tabure çekerek söze karıştı: “Ben sadece gördüğüm, dokunduğum ve tadını aldığım şeye inanırım. Hepimiz, üzerinde oturduğum bu tahta parçası gibi birer maddeyiz, öldüğümüz zaman da her şey biter.”

Ona dönüp oturduğu tabureye bir tekme attım. Tabure altından kaydı ve Florescu gürültüyle yere yuvarlandı. Kızgın bir şekilde ayağa kalkıp üzerime doğru hamle yaptı, ancak diğerleri onu tuttular. “Ne yapmaya çalışıyorsunuz?” diye bağırdı.

Yumuşak bir sesle, “Siz bu tahta parçası gibi bir madde olduğunuzu söylemiştiniz. Ama ben taburenin bu davranışımdan dolayı şikâyet ettiğini duymadım!” dedim.

Gaston’un bile katıldığı gülüşmeler oldu.

Daha sonra, “Affedersiniz, Florescu. Ben sadece maddenin bizden farklı bir şey olduğunu ve dolayısıyla sevgi ya da nefretle tepki vermediğini sizi kanıtlamak istemiştim” diye ekledim.

Florescu bir süre somurttu, sonra tekrar söze karıştı: “Eğer ölüler geri gelmiş ve bizimle konuşmuş olsalardı inanabilirdim.”

“İnsanların ölülerle temas kurmuş olduklarından eminim” diye yanıtladım. “Newton’dan Sir Oliver Lodge’a kadar birçok ünlü bilim adamı Ruhçuluk’a inanmıştı. Kutsal Kitap, ölmüş olan Kral Saul’un ruhunun çağırıldığından söz eder. Kutsal Yazılar bunu yasaklar; ama mümkün olduğunu da söyler.”

Tabureyle ilgili tartışma diğerlerinin dikkatini çekip aramıza katılmalarını sağlamıştı; ben de ciddiyetle yaşam ve ölüm hakkında vaaz etmeye başladım. Bu bizler için akademik bir mesele değil, ivedi ve önemli bir konuydu. Gherla’da her gün birçok insan ölmekteydi.

“Tanrı insanı sadece bu hayat için yaratmış olsaydı, daima genç ve bilge olmamızı sağlardı. Bilgi ve anlayışı sadece mezara götürmek için ediniyor olmamız bana anlamsız geliyor. Martin Luther, dünyadaki yaşamımızı doğmamış bir çocuğun yaşamına benzeterek şöyle der: ‘Eğer embriyo ana rahminde mantık yürütebilseydi, ellerinin ve ayaklarının neden gelişmekte olduğunu merak eder ve en sonunda mutlaka üzerinde koşup oynayıp, çalışacağı bir dış dünyanın var olduğu sonucuna varırdı.’ Bizler de tıpkı bir embriyo gibi gelecek yaşamımız için hazırlanmaktayız.”

Nöbetçileri unutup sesimi hücrenin öte ucundakilerin de duyabileceği kadar yükseltmiştim. Hücrenin soluk ve kasvetli ışığında tüm gözler ranzaların üzerinden bana bakmaktaydı.

“Varsayalım bir litrelik şişede on litrelik süt için yer vardır diye iddia ettim. Benim bir deli olduğumu düşünürdünüz. Yine de, zihnimde hem tufan gibi binlerce yıl önce meydana gelmiş bir olaya, evimizdeki odada geride bıraktığım eşim ve oğluma, Tanrı’ya ve İblis’e dair düşünceler birlikte yer alabiliyor. Gündelik olaylar ile sonsuzluk ve sınırsızlık, nasıl oluyor da sınırlı beynime sığıyor? Sınırsız olan, yine sınırsız olan bir şeyin içinde tutulmalıdır; işte ruh budur. Serbest kalmış ruhunuz zaman ve boşlukta istediği yere gidebilirken, bir dış kabuktan ibaret olan bedeninizle aynı yazgıyı paylaşabileceğine inanıyor musunuz?”

Ben konuşurken hücrede, kilisede bile olmayan derin bir sessizlik hüküm sürüyordu. Kimse esnemiyor ya da kıpırdanmıyor, dikkatleri dağılmıyordu. Yıpranmış ve kirli üniformaları içinde, avurtları çökük açlıktan kararmış gözleriyle bana bakmakta olan mahkûm topluluğu, ölümden sonra yaşam düşüncesini, susuzluktan kavrulmuş bir toprak gibi içlerine çekti.

Ertesi sabah kalk borusundan önce uyandığımda Gaston’un yatağı boştu. Zayıf bedeninin pencereden yansıyan silueti dikkatimi çekti. Omzuma bir battaniye alarak yanına gittim. Birlikte pencere parmaklıklarından dışarıya baktık. Dışarıdaki ışık külrengiydi. Avluda biraz sis kalmıştı, ama yine de giriş kapısının yanına dizili, son yirmi dört saat içinde ölen mahkûmların siyah tabutları fark edilebiliyordu. İçlerinden birisi de Profesör Popp’a aitti. Bu görüntü Gherla’daki günlük yaşantının bir parçasıydı. Gaston’un o sabah neden erkenden kalkıp bu sahneyi izlediğini merak ettim. Onu yatağına dönmesi için ikna etmeye çalıştım, ancak yerinden kıpırdamadı.

Bir nöbetçi cesetler görünecek şekilde tabutların kapaklarını açmaya başladı. Arkasından, elinde çelik kazık taşıyan iriyarı bir adam geliyordu. Elindeki kazığı kaldırarak tek tek cesetlere saplamaya başladı.

“Tanrı ruhlarını huzura kavuştursun” dedim.

Nöbetçiler tabuttakilerin hepsinin gerçekten ölmüş olduklarından emin olmak, aynı zamanda diğer mahkûmların ölülerin yerine geçerek kaçmaya çalışmadıklarını garantiye almak istiyordu. Gaston titremeye başladı. Battaniyemi omuzlarına attım. Tabutların kapatılıp Rozsa Sandor mezarlığına götürülmek üzere kamyona yüklenmesini izlemeye devam etti.

Gaston, bu olaydan sonra günler boyunca derin düşüncelere daldı, ancak zihnini meşgul eden şeyi bize açıklamadı. Çektiği bu ıstırabı hafifletme çabalarımı geri çevirdi. Akşamları anlatılan öyküleri bizimle birlikte dinliyordu; bir defasında konuşmaya katıldı.

Gaston’un konuşmaya başladığını gören mahkûmlar birbirlerine baktılar. Öylesine uzun bir süredir somurtkan ve suskun kalmıştı ki, kimse ne bekleyeceğini bilemiyordu.

Gaston, şöyle anlattı: “Tutuklanmadan önce bir lokantadaydım. Enfes bir yemeğin beni neşelendireceğini umuyordum. Paltomu köşeye asıp bir masaya geçerek sevdiğim bütün yemekleri ısmarladım. Bu arada yakınımda oturan bir müşteri endişeyle bana baktı ve ayağa kalkarak bir şeyler söylemeye çalıştı. Ama ben onu elimle susturarak, ‘Lütfen, hepimizin derdi var. Şu yemeği sakin bir şekilde yemek istiyorum’ dedim. Yemeğim mükemmeldi. Yemeğin ardından bir puro yaktım ve önceki kabalığım için adamdan özür dilemem gerektiğini düşündüm. Dertlerini belki şimdi bana anlatabilirdi. Adam, ‘Maalesef çok geç’ diye yanıtladı beni. ‘Soba paltonuzu yakıp kocaman bir delik açtı bile.’”

Gaston’un öyküsü gülüşmelerle karşılandı. O ise yatağına geri dönüp karanlıkta yatmaya başladı. Gaston bir zamanlar bizlere, Mesih’e bir Tanrı olarak değil, ulu bir öğretmen olarak duyduğu büyük saygıdan söz etmiş ve Üniteryenler’in Kutsal Kitap’ta doğru olarak kabul ettikleri ve etmedikleri şeyleri açıklamıştı. Bu konudaki sözlerini değerlendirdiğim zaman, elle tutacak bir şey kalmadığını gördüm. Söylediklerine bakılırsa, ölümden sonra yaşam konusuyla fazlasıyla ilgilenmiyorlardı. Oysa şimdi yeniden Profesör Popp hakkında konuşmaya başlamıştı: Şafak vakti birlikte izlediğimiz o korkunç tabut sahnesinden geriye bir şey kaldığının kanıtı var mıydı? Bir erkeğin hayatta kalabilmesi için dört şeye ihtiyaç duyduğunu söyledi: Yiyecek, ısınma, uyku ve ona eşlik edecek bir dişi. “Sonuncusu olmasa da olur; eşim başka bir adamla kaçtı. İki çocuğumuz da devlet bakımevinde kalıyorlar.”

“Siz kendiniz bile buna inanmıyorsunuz!” diye yanıt verdim. “Burada son derece zor koşullar altında yaşıyoruz, buna rağmen her gün insanların gülüp şarkı söylediklerini işitiyorsunuz. Bedenlerinin şarkı söyleyecek bir hali yok. Şarkı söyleyen, içlerindeki farklı bir şeydir. Siz ruha inanıyorsunuz, değil mi? Yani eski Mısırlılar’ın kaa, Grekler’in psyche, İbraniler’in de neşama diye adlandırdıklarına... Öyleyse, çocuklarınızın iyi yetişmesi konusunda neden kaygılanıyorsunuz ki? En fazla seksen yıl sonra onlar için her şey zaten bitmiş olacaksa, din, ahlâk ve terbiyeyle işimiz ne?”

Gaston, “Artık çok geç” dedi. “Bugünden sonra değişemem. Hayatım, lokantadaki paltom gibi, içten içe yanmış; insanlar beni önceden uyarmaya çalışmışlardı, ancak iş işten geçmiş artık. Artık yaşayacak hiçbir şeyim yok. İntihar etmekten beni alıkoyan tek şey ölüm korkusu. Geçenlerde kırık bir cam parçası bulup sakladım. Bileklerimi kesecektim, ama cesaret edemedim.”

“İntihar etmek, insan ruhunun kendi nedenleri uğruna bedeni yok edecek kadar güçlü ve bağımsız olduğu dışında başka hiçbir şeyi kanıtlamaz. Özgür ve istediğiniz her şeye sahip olsaydınız bile, yine aynı duyguları taşıyor olabilirdiniz. Karınızın ve çocuklarınızın durumu gerçekten üzüntü verici, ama sizi rahatsız eden, bana söylemediğiniz başka bir şey daha olduğunu düşünüyorum” dedim.

Gaston suskundu.

Devam ettim: “Ekmeğini kendisiyle birlikte hapiste yatan oğluna verdiği için gıdasızlıktan ölen bir mahkûm tanımıştım. Ruh işte böylesine güçlüdür. İsveçli kibrit üreticisi ünlü milyoner Kreuger, her şeye sahip olmasına karşın, ardında “melankoli”den söz eden bir not bırakarak intihar etmişti. O, bedeninden başka bir şeye daha sahipti – iyi bakmamış olduğu bir ruha. Fakat siz içsel kaynaklara sahipsiniz, size yardım edecek olan Hıristiyanlık inancı var. İsa Mesih’le konuşun: O size güç ve esenlik verecektir.”

Karanlıktan, Gaston’un iç geçirme sesi geldi. “Sanki, O burada bizimle birlikte canlıymış gibi konuşuyorsunuz” dedi.

“O, elbette yaşıyor” dedim. “Dirilişe de mi inanmıyorsunuz yoksa? Yarın bunu size kanıtlayacağım!”

Gaston, “Ne kadar ısrarcısınız! Komünistten de betersiniz!” dedi.

Bir sonraki akşam mahkûmlar aralarında konuşurken, onlara Diriliş Bayramı’nın yaklaştığını hatırlattım. Bu, benim Gherla’daki ikinci Diriliş Bayramım olacaktı.

“Pişmiş yumurtamız olsaydı onları Ortodoks adetlerine göre kırmızıya boyar, tokuştururduk” dedim. Avucumu bir Paskalya yumurtası ikram eder gibi onlara doğru uzatarak, “Mesih dirildi!” dedim.

Yaşlı çiftçilerden biri olan Vasilescu yumruğuyla avucuma vurarak, “O gerçekten dirildi!” diye karşılık verdi. Bu geleneksel karşılık hep bir ağızdan koro halinde hücrede yankılandı.

Onlara dönüp, “Söylemesi garip!” dedim. “Mesih gerçekten çarmıhta mı öldü? O’nun ölümden dirilmiş olduğuna dair elinizde ne gibi kanıtlar var?”

Sessizlik oldu. Vasilescu bıyıklarını çekiştiriyordu. “Ben basit bir çiftçiyim. Öyle olduğuna inanıyorum; çünkü annem, babam ve tüm rahiplerimiz ve öğretmenlerimiz bana öyle dedi. Öyle olduğuna inanıyorum, çünkü her yıl doğanın yeniden yaşam bulduğunu görebiliyorum. Kışın karla kaplı tarlalara baktığınızda, baharda ürün vereceklerine inanamazsınız. Ama ağaçlar tomurcuklanır, hava ılır ve çimenler yeşerir. Eğer dünya yeniden dirilebiliyorsa, Mesih de dirilebilir.”

Miron, “Sağlam bir cevap” dedi.

Gaston, “Ama Hıristiyan inancıyla ilgili her konuya, karşı iddialarla meydan okunduğu bir dünyada yeterli sayılmaz” dedi.

“Güçlü kanıtlara ihtiyaç olduğu görüşünüze katılıyorum. Bu kanıtlar var. Roma İmparatorluğu tarihçisi ünlü Alman Mommsen (1817-1903), dirilişi tarihin en iyi kanıtlanmış gerçeği olarak adlandırır. Klasik tarihçilerin yazdıklarının büyük ölçüde doğru olduğuna inanıyorsunuz, değil mi?”

Kimse karşı çıkmadı.

“Bu kişiler genellikle saray mensupları ya da kralın dalkavuklarıydı, çıkar elde etmek ya da güçlü kişileri memnun etmek için överlerdi. Müjde’nin gerçeğini duyurmak uğruna ölüme giden Aziz Pavlus, Aziz Petrus, Aziz Matta, Aziz Andreas gibi Elçilere onlardan daha mı az inanmalıyız?

Binbaşı Braileanu’ya, “Askeri mahkemelerde görev yaparken, kişinin sözleri kadar karakterini de dikkate alır mıydınız?” diye sordum.

“Elbette. Kanıtların karşılaştırılması için bu çok önemlidir.”

“O zaman biz de, Elçileri aynı zeminde değerlendirmeliyiz. Çünkü bütün yaşamlarını iyilik yapmak ve iyiliği vaaz etmekle geçirdiler.”

Binbaşı, “Bana inanılması zor gelen, beş balıkla beş bin kişinin doyurulması gibi mucizelerdir” dedi. (İncil’de aktarılan İsa Mesih’in mucizelerinden biri. Mar.6:30-44; Mat.14:13-21; Luk.9:10-17; Yu.6:1-14)

Onlara, “Mucize nedir?” diye sordum. “Afrika’daki ilkel kabileler, misyonerleri ilk zamanlarda mucize yapıcılar olarak kabul ediyorlardı, çünkü bir kibritten ateş çıkması hepsini şaşkına çeviriyordu. Amerikalı yazar Pearl Buck, Çin’in ücra bölgelerindeki kadınlara ülkesindeki arabaların atlar tarafından çekilmeden de hareket edebildiğini söylediği zaman, onlar kendi aralarında, “Ne büyük bir yalan!” diye fısıldamışlardı. Mucize sadece üstün bir yaratığın gerçekleştirebileceği bir şeydir; İsa Mesih de olağanüstü güçlere sahip biriydi.”

Gaston itiraz etti: “İlkel birisi böyle bir şeyi kabul edebilir. Ancak, bir rasyonalist için çok güç.”

“Mesih’in ölümden dirildiğine inanmak akılcıdır. Aksi takdirde, olanaksıza, yani 2000 yıldan beri süregelen dış saldırılara ve iç yozlaşmalara rağmen dimdik ayakta kalmayı başaran Kilise’nin, koca bir yalan üzerine yapılandırılmış olduğuna inanmamız gerekir. Şunu düşünmenizi istiyorum; İsa Mesih dünyadaki yaşamı boyunca kilise kurmadı, kitap da yazmadı. Yanında sadece bir avuç yoksul öğrencisi vardı ki, bunlardan birisi para için O’na ihanet etti; diğerleri ise denenme geldiğinde ya kaçtılar ya da O’nu reddettiler. İsa Mesih çarmıh üzerinde, ‘Tanrım, Tanrım, beni niçin terk ettin?’ diyerek öldü. Mezarının ağzı büyük bir kayayla kapatıldı.”

Braileanu, “Umutlandırıcı bir başlangıç değilmiş” dedi.

Ona, “O zaman bir dünya dini haline gelmesini nasıl açıklayacaksınız?” diye sordum.

Gaston kuşkulu bir sesle, “Elçiler tekrar bir araya geldiler” dedi.

“Ama onlara inandıkları şeyi vaaz edip, o uğurda ölmeyi göze alacakları güç nereden geldi?”

“Sanırım, zamanla korkuları geçti.”

“Evet, bunu nasıl başardıklarını –İsa’nın üçüncü gün onlara görünüp cesaret verdiğini– anlatıyorlar. Geçmişte bir hizmetçi kızdan ürken Petrus, daha sonra Yeruşalim’de kendisinin ve kardeşlerinin Mesih’i görüp O’nunla konuşmuş olduklarını ve O’nun gerçekten dirilmiş olduğunu açıkça ilan etti. Petrus, İsa’yı bir kez daha reddetmeden önce kendisini öldürmeleri gerektiğini söyledi. Romalılar da öyle yaptı.”

“Aziz Petrus’un ve Elçilerin bir yalancı için ölüme gittiklerine inanmak akılcı mıdır? Aziz Petrus, dirilişle ilgili ilk vaazını boş mezarın 200 metre ötesinde verdi. Kanıtların çürütülemeyeceğini biliyordu; İsa’nın düşmanları arasından hiç kimse bunu yapmaya girişmedi.”

“Tarsuslu Saul, Şam’a giderken yolda Mesih’i gördüğü zaman kolaylıkla nasıl iman etti? Saul, Hıristiyanlar’ın baş düşmanıydı.”

Braileanu, “Görsel ve işitsel bir yanılsama olabilir” dedi.

“Pavlus bu konuları iyi bilirdi. Hayalet, onun gibi konunun uzmanı birisi için bir hiç sayılırdı. Ama anında ve tümüyle teslim oldu, çünkü bir Yüksek Kurul üyesi olarak, büyük sırrı, yani mezarın boş olduğunu biliyordu!”

Biz konuşurken, Başrahip Miron oturmuş pantolonuna yama yapıyordu. Gözleri parıldayarak Gaston’a baktı ve şöyle dedi: “Yıllar önce New York’ta yaşayan ve Empire State binasının en üst katına kadar çıkmış olan kardeşimden bir kartpostal almıştım. Kardeşim binaya çıkmadan önce temellerini incelememişti. O binanın kırk yıldır orada duruyor olması gerçeği, temellerinin de sağlam olduğunu kanıtlıyordu. Aynı şey, 2000 yıldır gerçeğe dayanarak ayakta duran Kilise için de geçerlidir.”

Bu konuşmalarımız Gaston’u etkilemişti. Acısı hafiflemiş, inancı güçlenmişti. Haftalar geçtikçe kendini öldürme isteği yok oldu, ancak hâlâ ağır bir yükü taşındığı belli oluyordu.

Yazla birlikte yeni mahkûmlar geldi. Başka bir hücreye nakledildim ve onun izini kaybettim.

Aylar geçti; ben ise Gherla’da bir düzine farklı hücrede vaaz ettim. Bu yüzden çoğu kez cezalandırılıyordum. Gaston ile yeniden karşılaşmamız yediğim bir dayak münasebetiyle oldu.

Bir gün, ekmek parçalarından yaptığımız taşlarla hücrede satranç oynuyorduk. Koridorları denetleyen kumandan Dorabantu aniden içeri girdi. “Burada kumar oynamanıza izin yok!” diye haykırdı.

Ona satrancın bir şans oyunu olmadığını, bir yetenek oyunu olduğunu söyledim. Kumandan göğsünü kabartarak, “Peh! Saçmalık! Yetenek de bir şans işidir!” dedi.

Verdiği cevap onu mutlu etmişti ki, hücreden ayrıldı. Mahkûmlar onun arkasından alay edip gülmeye ve sesini taklit etmeye başladılar. Kapı aniden tekrar açıldı. Dorabantu gitmemiş, kapıdan bizi dinlemişti.

“Wurmbrand, sen dışarı gel!” Diğerleri de benimle birlikte dışarı çağrıldı.

Kumandan, “Bu sefer yüzünüzün öbür yanıyla güleceksiniz!” diye bağırdı.

Her birimize yirmi beş sopa atıldı; ardından tecrit hapsine konduk. Orada tek başına yüzükoyun yatmakta olan Gaston’u gördüm. O da dayak yemişti. Bütün sırtı kan içindeydi. Islattığımız bir gömleği sırtına koyarak ağrısını dindirmeye çalıştık. Ağrısı biraz dindiğine, tahta parçası kıymıkları kalmış mı diye yaralarını inceledim. Bedeni ateşler içindeymiş gibi titriyordu. Önceleri fazla konuşamadı, ancak daha sonra kesik cümlelerle, vaaz ettiği için cezalandırılmış olduğunu anlattı. Bir mahkûm arkadaşı onu ihbar etmişti.

“Size bir şey söylemek istiyorum…” dedi.

“Ama şimdi konuşmamalısınız.”

“Ya şimdi ya da hiç. Profesör Popp ve onu ihbar eden rahip hakkında…” Durdu, dudakları titriyordu.

“Bana anlatmanız gerekmiyor” diye onu susturmaya çalıştım.

“Baskıya dayanamıyordum! Çok acı çektim. Öldüğünü duyduğumda…”

Birlikte dua ettik. Gaston bana kendisini asla affedemediğini söyledi.

“Profesör beni affetmedi, bir başkası nasıl edebilir?” diye sordu.

“Elbette affedebilir. Eğer Popp her şeyi bilseydi, o da sizi affederdi” dedim.

“Size, sizden çok daha kötü durumda olan bir adamı anlatayım. Kendisi eşimin tüm ailesini öldüren kişiydi. Eşim onu affetti ve bizim en yakın aile dostumuz oldu. Eşimin öpüştüğü iki erkek var: Kocası ve ailesini katleden adam.” Gaston’a bu olayı anlattım.

Romanya, savaşa Almanya’nın müttefiki olarak girdiği sıralarda ülkede binlerce Yahudi’nin öldürüldüğü ya da sınır dışı edildiği bir soykırım başlatıldı. Sadece Iasi’de bir günde 11.000 Yahudi katledildi. Benim gibi Protestan inancında olan eşim de Yahudi kökenlidir. Biz Bükreş’teydik ve kentte yaşayan Yahudiler sürülmemişlerdi. Ancak eşimin Bucovine’de yaşayan anne ve babası, erkek kardeşlerinden biri, üç kız kardeşi ve diğer akrabaları Romanya’nın Rusya’dan ele geçirdiği vahşi bir sınır vilayeti olan Transmistria’ya götürüldüler. Yolculuk sırasında öldürülmemiş olan Yahudiler, orada açlıktan ölmeye terk edildiler. Eşimin ailesi bu olay sırasında öldü.

Bu haberi kendisine ben vermek zorunda kaldım. Eşim kendisini toplayarak, “Ağlamayacağım. Senin ve Mihai’nin mutlu bir eşe ve anneye; kilisemin de cesur bir hizmetkâra gereksinimi var” dedi. Onun kendi başına ağlayıp ağlamadığını bilmiyorum, ancak o günden sonra Sabina’nın gözyaşı döktüğüne tanık olmadım.

Bir süre sonra, iyi bir Hıristiyan olan ev sahibimiz, cepheden izne gelmiş, evinde kalan bir adamdan üzüntülü bir şekilde söz etti. “Onu önceden de tanırdım, ama şimdi çok değişmiş. Canavarlaşmış. Transmistria’da Yahudiler’i öldürmek için nasıl gönüllü olduğunu ve yüzlerce Yahudi’yi elleriyle öldürdüğünü övünerek anlatıyor” dedi.

Bu konu beni çok üzdü; o geceyi dua ederek geçirmeye karar verdim. Hasta olan Sabina’yı rahatsız etmemek için ve ayrıca bu hasta haline rağmen, niyetimi öğrenirse dua zamanıma katılmak isteyeceğini bildiğimden, ev sahibimin yukarı kattaki dairesine onunla birlikte dua etmek üzere çıktım. Odadaki koltukta dev gibi bir adam oturuyordu. Ev sahibim onu Transmistria’dan gelen, Yahudi katili Borila olarak tanıştırdı. Koltuktan ayağa kalktığında boyunun benden hayli uzun olduğunu gördüm. Üzerinde adeta kan kokusunu andıran dehşet verici bir hava vardı. Çok geçmeden bizlere savaş serüvenlerini ve öldürdüğü Yahudiler’i anlatmaya başladı.

“Korkunç bir öykü” dedim. “Ama ben Yahudiler için kaygılanmıyorum. Tanrı onların çektikleri acıları telafi edecektir. Ben sadece onların katillerine Tanrı’nın yargı kürsüsünün önüne geldiklerinde ne olacağını düşünüp kederleniyorum.”

Ev sahibimin her ikimizin de evinde konuk olarak bulunduğumuzu söylemesi ve konuşmayı daha tarafsız konulara yönlendirmesiyle tatsız bir olay önlenmiş oldu. Katil, salt bir katil değildi. Bu kural diğerleri için de geçerlidir – hiç kimse sadece tek bir şey değildir. Çok iyi bir konuşmacıydı ve konuşmamız arasında onun müzikten çok hoşlandığı ortaya çıktı.

Ukrayna’da görev yaparken oradaki şarkılara hayran kalmıştı. “Keşke onları tekrar dinleyebilsem” dedi.

Bu eski şarkılardan bazılarını biliyordum. Borila’ya bakarak içimden, “Balık oltaya yakalandı” dedim.

“Bu şarkılardan bazılarını duymak istiyorsanız, benim evime buyurun. Ben bir piyanist değilim, ancak sizin için birkaç Ukrayna parçası çalabilirim” dedim.

Borila ile birlikte ev sahibim, eşi ve kızı da geldiler. Karım hâlâ yatakta uyuyordu. Benim geceleri piyano çalmama alışmıştı, bu yüzden uykusundan uyanmadı. Duygu yüklü birkaç halk ezgisi çaldım. Borila’nın derinden etkilendiğini görebiliyordum. Kral Saul kötü bir ruhun etkisi altındayken, Davut’un ona nasıl lir çalmış olduğunu anımsadım.

Piyanoyu kesip Borila’ya baktım ve, “Size söylemem gereken çok önemli bir şey var” dedim.

“Lütfen söyleyin.”

“Eğer şu perdeden bakarsanız yan odada birisinin yattığını görebilirsiniz. O, eşim Sabina’dır. Anne ve babası, kız kardeşleri ve on iki yaşındaki erkek kardeşi geri kalan aile fertleriyle birlikte öldürüldüler. Siz bana Golta yakınında yüzlerce Yahudi’yi öldürmüş olduğunuzu söylemiştiniz. Eşimin ailesi de oraya götürülmüştü” dedim. Ardından gözlerinin içine bakarak şunları ekledim: “Kendiniz bile kimi öldürdüğünüzü bilmiyorsunuz, bu yüzden onun ailesini de sizin öldürmüş olduğunuzu varsayabiliriz.”

Borila’nın gözleri donuklaşmıştı adeta, boğazıma saldırmak istermiş gibi ayağa fırladı.

Elimi uzatıp onu frenledim ve, “İsterseniz sizinle şimdi bir deneme yapalım. Eşimi uyandırıp ona kim olduğunuzu ve neler yapmış olduğunuzu anlatacağım. Size ne olacağını söyleyebilirim. Eşim sizi kınayıcı tek bir söz dahi etmeyecektir! Sizi sanki kardeşiymiş gibi kucaklayacak ve evdeki en iyi yiyecekleri ikram edecektir” dedim.

“Eğer hepimiz gibi bir günahkâr olan Sabina sizi bu şekilde affedip sevebilirse, kendisi mükemmel Sevgi olan İsa Mesih’in sizi nasıl affedip sevebileceğini bir düşünün! Sadece O’na dönün, yapmış olduğunuz her şey bağışlanacaktır.”

Borila görüldüğü kadar taş yürekli değildi. Yapmış olduklarından dolayı ıstırap ve suçluluk duygusuyla içten içe yanıyordu. Bize karşı o insanlıktan uzak konuşmaları yapması da, korktuğu zaman kıskaçlarını yukarı kaldıran bir yengecin saldırmasına benziyordu. Zayıf noktasına ufak bir dokunuşla tüm kaleleri yıkılmıştı. Müzik zaten yüreğini yumuşatmıştı, şimdi ise saldırı beklerken bağışlayıcı sözler işitiyordu. Tepkisi şaşkınlık verici oldu. Ayağa fırladı ve elleriyle yakasını öyle bir çekti ki gömleği yukarıdan aşağıya yırtıldı. “Tanrım, ne yapacağım, ne yapacağım?” diye haykırdı. Başını ellerinin arasına alıp, ileri geri sallanarak yüksek sesle hıçkırmaya başladı. “Ben bir katilim. Kanla yıkandım. Ne yapacağım?” Gözyaşları yanaklarından aşağı süzülüyordu.

Ona, “Rab İsa Mesih’in adıyla, içindeki nefret ruhuna seni terk etmesini emrediyorum!” diye bağırdım.

Borila titreyerek dizlerinin üzerine çöktü; birlikte dua etmeye başladık. Hiç dua bilmiyordu; sadece defalarca bağışlanma diledi ve bağışlanacağını umut ettiğini, hatta bunu bildiğini söyledi. İkimiz birlikte dizlerimizin üzerinde epey bir zaman dua ettik. Sonra ayağa kalkıp birbirimize sarıldık. Ona şöyle dedim: “Size bir deneme yapacağıma söz vermiştim, bu sözümü tutacağım.”

Yan odaya geçtim. Eşim hâlâ sakin bir şekilde uyuyordu. O sıralar çok zayıf ve yorgundu. Onu uyandırıp yumuşak bir şekilde, “Evimizde tanışman gereken birisi var. Senin ailenin katili olduğunu düşünüyoruz. Ama tövbe etti ve şimdi o bizim bir kardeşimiz” dedim.

Sabina sabahlığıyla dışarı çıktı ve Borila’ya sarıldı. Ardından her ikisi de ağlamaya başladı. Daha sonra Sabina, aynen söylemiş olduğum gibi, Borila’ya evin en güzel yiyeceklerini ikram etmek üzere mutfağa gitti.

Eşim mutfaktayken, Borila’nın suçunun çok korkunç olduğunu, öyle ki bir başka derse daha ihtiyaç olduğunu düşündüm. Diğer odaya gidip o zamanlar henüz iki yaşında olan oğlum Mihai’yi kucağıma alarak odaya getirdim. Borila daha birkaç saat öncesinde bizlere, annelerinin kucağındaki Yahudi çocuklarını nasıl öldürdüğünü övünerek anlatmıştı. Şimdi ise beni kucağımda oğlumla görmesi kendisini dehşete düşürmüş ve dayanılmaz bir utanç duygusu yaratmıştı. Onu suçlamamı bekliyordu. Ama ben, “Ne kadar sakin uyuyor, değil mi? Siz de şimdi babasının kollarında huzur içinde uyuyan yeni doğmuş bir bebek gibisiniz. İsa Mesih’in akıtılan kanı sizi pakladı” dedim.

Borila’nın mutluluğu çok etkileyiciydi. O gece bizimle kaldı. Ertesi sabah uyandığında, “Çok uzun zamandır böylesine huzurlu uyumamıştım” dedi.

Aziz Augustinus, İtiraflar adlı eserinde şöyle yazar: “…İnsan senin yaratıklarından biri Tanrım ve onun içgüdüsü seni övmek… Sana karşı geldiğini unutmaması için ölümün ve kendi günahının izlerini taşıyor. Yine de, senin yarattığın dünyanın bir parçası olarak seni övmek istiyor.” Suç, kişinin doğasına karşıdır; toplumsal baskı ve pek çok başka etkenlerin sonucunda oluşur. Borila’nın yaptığı gibi hepsini çıkarıp atmak öylesine büyük bir rahatlama getirir ki!

O sabah Borila Yahudi kökenli kardeşlerimizle tanışmak istedi. Ben de onu İbrani Hıristiyan ailelerin evlerine götürüp onlarla tanıştırdım. Her evde öyküsünü anlatıyordu ve kaybolan oğul gibi karşılanıyordu. Daha sonra, elinde ona verdiğim İncil’le birlikte yeni bölüğüne katılmak üzere kentten ayrıldı.

Borila daha sonra kente geri döndüğünde, bölüğünün cepheye gönderileceğini söyleyerek bana, “Ne yapacağım?” diye sordu. “Tekrar adam öldürmek zorunda kalacağım.”

Ona, “Hayır, siz zaten bir askerin öldürmesi gerekenden daha fazlasını öldürdünüz. Saldırı karşısında, bir Hıristiyan’ın ülkesini korumaması gerektiğini söylemiyorum. Ancak bu durumda siz artık öldürmemelisiniz; daha iyisi, icabında, öbürleri sizi öldürsünler. Kutsal Kitap bunu yasaklamıyor!”

Ben bu öyküyü anlatırken Gaston gitgide sakinleşmişti. Sonunda, gülümseyerek elimi yakaladı ve derin bir uykuya daldı.

Sabahleyin ikimiz birlikte bir başka bir hücreye nakledildik. Gittiğimiz hücrede Yahudiler’i öldürmekten sorumlu olan bir başka savaş suçlusu Grigore’yi gördüm. O, Borila’yı tanıyordu.

Gaston’a, “Eşimin ailesinin katili olan adamın öyküsünün bir kapanış bölümü var. Grigore onu size anlatabilir” dedim.

Grigore, Borila ile Transmistria’da görevleri sırasında Yahudiler’i nasıl öldürmüş olduklarını Gaston’a anlattı ve şöyle devam etti: “Tekrar Rusya’ya döndüğümüzde, Borila tümüyle değişmişti. Hiçbirimiz anlayamıyorduk. Silahlarını bir kenara bıraktı ve yaşam almak yerine yaşam kurtarmaya çalıştı. Ateş hattında vurulup düşenleri kurtarmak üzere gönüllü oldu ve sonunda kendi subayının hayatını kurtardı.”

Aylar yıllara dönüştü, iki yılım geçmişti. Tek değişen şey yüzlerdi, onlar haricinde her şey aynı kalıyordu. Cezaevi bazı insanları aziz yapıyor, bazılarını ise canavara dönüştürüyordu. Kimin bir azize, kimin bir canavara dönüşeceğini bilmek çok zordu. Fakat kesin olan bir şey vardı – tutukluların büyük kısmı bir boşluğun içindeymiş gibi yaşamaya devam edeceklerdi. Saatlerce hiçbir şey yapmadan yatakta yatıyorlardı. Yaşamlarındaki en önemli şey birbirleriyle konuşmaktı. Bilim gelecekte çalışmayı gereksiz kılsaydı, ne olurdu diye düşündüm. Cinsellik, filmler ve diğer uyuşturucu unsurlardaki yeniliklerin de bir sınırı vardır. Oysa zihinlerinde bunlardan başka bir şey olmayan o kadar çok insan var ki.

Gherla’daki üçüncü yılımın ortalarına doğru durum biraz daha iyileşmeye başladı. Konuşma özgürlüğümüz artırıldı. Yemekler ise, birkaç lokma daha fazla veriliyordu. Dışarıdaki durumun da değişmekte olduğunu sanıyorduk. Ancak bu değişimin hangi yönde olduğunu ve de en büyük sınavın bizi beklemekte olduğunu bilmiyorduk.

VIII. BÖLÜM

1962 yılının bir Mart sabahında, gardiyanlar hücrelere girerek, “Tüm rahipler dışarı!” diye bağırdılar. Diğerleri eşyalarını toparlayarak koridorda sıraya dizildiler. Ben yerimden kıpırdamadım.

Cezaevine, Alexandrescu isimli yeni bir kumandan gelmişti. Bu değişiklik, amacı ne olursa olsun, daha büyük belalar anlamına geliyordu. Oysa ben önümde yeni bir engel olmadan vaaz etmek ve hizmet etmek istiyordum. Cezaevi sakinleri sınıflara ayrılmaya başlandı: “Aydınlar” bir hücrede, köylüler bir diğerinde, askerler bir başka hücrede vs… Hücrelerin aşırı kalabalığı ve nöbetçilerin aptallıkları yüzünden birtakım karışıklıklar yaşanıyordu. “İncil Öğrencileri” adlı tarikatın bir üyesi, yazar ve öğretmenlerin bulunduğu “aydınlar” kısmına koyulmuştu. Aslında kendisi cahil bir işçiydi, ama yetkililer için tüm “öğrenciler” aydın sayılıyordu.

Rahipler sınıfı dışarı çıktıklarında, nöbetçi bana mesleğimi sordu. Taşra şivesiyle, “Çobanım” diye yanıtladım. Bu nedenle çobanların ve çiftlik işçilerinin bulunduğu bir hücreye konuldum. “Çoban”, kilise önderini ifade etmek için kullanılan Pastör sözcüğünün tam karşılığıdır.

Kendimi sınıfsal ayrımdan yalnızca birkaç haftalığına koruyabildim. Sonra birisi tarafından ihbar edildim, bu yüzden dayak yedim ve rahiplerin bulunduğu hücreye atıldım. Gherla’da gelecek yıllarımdaki evim kirli beton duvarları ile karanlık bir mağarayı andıran bu hücre olacaktı. Gün ışığı sadece iki dar pencereden giriyordu. Ranzalar üç dört katlı ve çok sıkışıktı. Hücrede ayrıca alçak tabureler ve bir masa vardı. Hücredeki mahkûmların çoğu din adamıydı, ama diğer Hıristiyan imanlılarla birlikte sayımız 100 kişiyi buluyordu. Tuvalet kovasının önünde daima uzun kuyruklar oluşuyordu.

Hücreye girdiğimde kalın bir ses, “Hoş geldiniz, Hoş geldiniz!” diye beni karşıladı. Sesin sahibi Ortodoks inancının örnek bir hizmetkârı olan iyilik dolu insan Piskopos Mirza idi. Tozlu siyah hırkası deliklerle kaplanmıştı. Beyaz saçları hüzünlü ve yumuşak bakışlı yüzünü çevreliyordu.

Gaston ve piskoposun yanındaki ranzada yatan Başrahip Miron dâhil tüm eski tanıdıklarımı selamladıkça, diğer mahkûmların başları bize doğru dönüyordu.

O akşam, rahipler hücresinin dua için ayırdığı saatte, Katolikler bir köşede toplanıp dua etmeye başladılar, Ortodokslar ve Üniteryenler ise farklı köşelerde toplandılar. Yehova Şahitleri’nin, ranzaların en üstünde bir yeri vardı; Kalvinistler ise aşağıda toplanıyorlardı. Günde iki kez farklı dini ayinler düzenleniyordu. Buna rağmen bu denli ateşli bir şekilde ibadet edenler arasında, farklı mezheplerden iki kişinin aynı anda ve bir ağızdan, “Ey Göklerdeki Babamız” duasını söylediğini pek işitemedim.

Hepimizin içinde bulunduğu kötü koşullar, aramızdaki farklılıklara karşı anlayışımızı artıracağı yerde anlaşmazlıklara neden oluyordu. Katolikler, Komünistler’le işbirliği yaptıkları için Ortodoks ruhban sınıfını affedemiyordu. Azınlık mezhep mensupları ise “haklar” konusunda anlaşmazlığa düşüyordu. Dini öğretinin her noktası üzerine tartışma çıkıyordu. Bu tartışmalar normalde, art niyetli bir nezaket içinde yapılıyor olsa da, bazen denetlenemeyen kızgınlıklar açığa çıkıyordu.

Katolikler’in Rab’bin Sofrası törenini her gün yatağının hemen yakınında yapıyor olması, Müjdeci Rahip Haupt’a Martin Luther’in bir sözünü hatırlattı.

Katolikler’den biri, “Söylediğiniz o sözler neydi?” diye ısrar etti.

Haupt sesini yükseltmek zorunda kalarak, “Ben Luther’in sözlerini tekrarladım: ‘Tanrı’nın yargıladığı tüm genelevler, tüm cinayetler, hırsızlıklar ve zinalar, Papalık ayininin menfurluğu kadar zarar veremez’” dedi.

Ayin bittikten sonra, Katolik Peder Fazekas, Haupt’a dönerek, “Sevgili kardeşim, şu deyişi hiç duydunuz mu? ‘İnsanlık üç büyük felaket yaşamıştır – İblis’in (Lûsifer’in) düşüşü, Adem’in düşüşü ve Martin Luther’in başkaldırısı’” dedi.

Ortodoks Rahip Andricu, karşı saldırıyla katıldı, “Luther ve İblis (Lûsifer), her ikisi de birdir!” Böylece, Katolikler ve Ortodokslar geçici bir süre için müttefik oldular, ama gece olmadan Roma’nın üstünlüğü konusunda çekişmeye başlamışlardı bile.

Fazekas’ın Macar asıllı olması, Katolik kardeşleri tarafından bile kendisine karşı kullanılıyordu. Yüksek sesle dua ederken, Meryem Ana’ya “Macaristan’ın Koruyucusu” diye seslenmesine genel bir hoşnutsuzluk gösteriliyordu.

Vatansever bir Ortodoks rahip, “Meryem Ana, Romanya’nın da koruyucusu değil midir?” diye sordu.

“Elbette değildir, o Macaristan’ın koruyucusudur.”

Gaston, Meryem Ana’nın Filistin’in de koruyucusu olup olmadığını merak ettiğini, aksi takdirde doğduğu toprakları bırakıp bir başka ülkeyi korumasının hainlik sayılabileceğini alaylı bir şekilde ifade etti.

Fazekas, “Siz galiba Yahudiler’in onun oğlunu öldürmüş olduklarını duymadınız?”

Piskopos tatlı bir gülümseyişle herkesi sakinleştirmeye çalışarak, “Meryem Ana sadece tek bir ülkeye ait değildir” dedi. “O Kiliseyi yönetir, Göklerin Kraliçesi’dir, gezegenleri hareket ettirir, meleklerin korosunu yönetir.”

Bunun üzerine, Meryem Ana’nın Tanrı’ya fazla bir iş bırakmadığını söyledim.

Diğer Protestanlar da beni desteklediler, fakat tarzlarını beğenmedim.

Bir tanesi, “Neden İsa’nın annesini bu şekilde yücelteceğim ki? O insanı kurtaramaz!” dedi.

Fazekas, “Zavallı adam! Siz sadece sizi kurtaracak olanları mı yüceltirsiniz? Rab’bin annesi, Rab’bi yücelttiği ezgisinde şöyle seslenir (Luka 1:48): ‘Tüm kuşaklar beni mutlu sayacak.’ Bunu, onun İsa Mesih’in annesi olduğu için yaparlar, imtiyazlar dağıttığı için değil.”

Bu iyi bir yanıttı. Meryem Ana’ya olan saygım bir yana, ben yine de onun üstlendiği rolün izleyicileri tarafından gereğinden fazla büyütülmüş olduğunu ve bu durumun da çok eski çağlarda başlamış olduğunu düşünüyordum. Hıristiyanlar Cennet’in nasıl bir yer olduğunu ilk düşündüklerinde, zihinlerinde canlanan görüntü şöyleydi: Güzel kokuların yakıldığı ve şahane müziklerin çalındığı muhteşem bir Doğu sarayı. Sultan’dan bir ricada bulunmak isteyen kişi, ilk önce bu ricayı vezire iletecek bir dostunu bulurdu. Dostu tarafından vezire iletilen bu ricası daha sonra vezir tarafından da sultanın en gözde eşine aktarılırdı. Gözde eş de aynı ricayı sultan olan kocasına iletirdi. Bu da, sıradan insanların isteklerini ilk önce rahiplere, rahiplerin kutsallara, kutsalların da Meryem Ana’ya ilettikleri ruhsal hiyerarşi fikrini doğurdu.

Oysa benim inancımın temel ilkelerinden biri, kişinin Tanrı’yla doğrudan konuşabilmesidir. Ama bazen tartışmak sadece kızgınlığı körükler.

Onlara, imanları uğruna yakılmaya birlikte götürülen farklı mezheplerden iki kişiden söz ettim. Ateş yakılmadan önce kendilerine son dilekleri sorulmuştu. Her ikisi bir ağızdan bağırmıştı; “Bizi arka arkaya bağlayın ki, ölürken o lanetlenmiş sapkının yüzünü görmek zorunda kalmayayım!”

Bazı durumlarda ben de duygularımı saklayamıyordum. Alt ranzada yatan Dominiken Peder Ranghet’in tespih çekişlerini saatler boyunca dinlemek zorunda kalıyordum.

En sonunda, “Neden her gün binlerce kez Meryem Ana’ya yakarmanız gerekiyor? O sağır mı, ilgisiz mi ya da sizi işitmek mi istemiyor? Ben, birisinden bir istekte bulunduğumda o kişi bunu yapabiliyorsa yapar; eğer yapamıyorsa o isteğimi yinelemeyi sürdürmem” dedim.

Ranghet çok kızdı. “Siz Luteryenler’in Kutsal Baba’nın (Papa’nın) yanılmazlığına inancınız olmadığına göre, kendi yanılmazlığınıza inanmanız için çok daha az nedeniniz var. Sizin bozuk gözlerinizle yanlış olarak gördüğünüz şey, benim gözlerimde doğrudur.” Ardından sesini daha da yükselterek tespihli duasına devam etti, “Meryem Ana…”

Ona, “Siz sürekli olarak ‘Kutsal Baba’ diyorsunuz, bu sözle Tanrı’yı mı kastediyorsunuz?” diye sordum.

“Kutsal Papa’yı kastediyorum” diye yanıt verdi.

“Bir insana ilahi unvanlar vermek, bana Tanrı’ya küfür etmek gibi geliyor. Papa’dan, Mesih’in dünyadaki vekili, yani onun temsilcisi olarak söz ediyorsunuz. Ama ben böyle bir temsilciliği kabul edemem; tıpkı karımın benim yerime başkasını temsilci olarak kabul etmesine müsaade etmeyeceğim gibi...”

Ranghet , “Fazla ileri gidiyorsunuz” diye bağırdı.

Oysa ben onun fazla ileri gittiğini düşünüyordum! Çünkü Peder Ranghet daha o gün, bir insanın yaşamında gösterdiği fedakârlıkların tümünün, Oğlu’nu kurban olarak sunan Tanrı’nın yaptığıyla karşılaştırıldığında bir hiç sayıldığını söylemişti. Bir rahibin bir ekmek parçasını Tanrı’yla özdeşleştirmesini ya da buna herhangi bir gerek olduğunu kabul edemezdim. Sonsuz geleceğimin, kendisi bile Cennet’ten fazlaca emin olmayabilecek bir insan tarafından günahlarımın bağışlanmasına bağlı olduğuna inanamazdım.

Tartışmak yerine uzlaşabileceğimiz konular bulmaya çalışıyordum. Yenilikçi (Modernist) bir Protestan olan rahip Weingartner, Bakire’den doğum konusunda tartışma başlattığı zaman Katolikler’in tarafını tutmak zorunda olduğumu hissettim.

Weingartner böyle bir bilimsel olanaksızlığı kabul edemeyeceğini söylüyordu.

“Bakire’den doğum konusuyla ilgili olarak tarihsel bir araştırma yapılabilmesi için vakit artık çok geç; fakat bilimsel açıdan olanaksızdır diye rafa kaldırmak için de henüz çok erken. Amerikalı biyolog Loeb, deneylerinde infra-organizmalarda erkek tohumu olmaksızın döllenme gerçekleştirmiştir. Bir biyoloji uzmanının küçük bir organizmada gerçekleştirebildiği şeyi, Tanrı elbette insan için de yapabilir!”

Weingartner, “Ama din tarihi, bakire doğumlarla dolu. Bunlar olsa olsa birer efsane olabilirler” dedi.

Bu yanıtına karşılık olarak kendisine, Çarlık döneminde Ukrayna’da yaşayan bir imanlının savunması için tanıklık yapması gereken ünlü bir hahamın öyküsünü anlattım. Haham Hofez Haim‘in asil görünümü ve ruhsal zenginliği tüm mahkemeyi etkilemişti. Ancak din adamı yemin etmek istemiyor ve tanıklığına Tanrı’nın adını karıştırmak istemediğini söylüyordu. Dava hâkimi itiraz ederek, “Bize gerçeği söylediğinizin bir garantisi olmalı” dedi.

Savunma avukatı ayağa kalkarak, “Saygıdeğer hâkim, inancı dolayısıyla yemin etmek istemeyen bu tanığımın karakterini size kanıtlayacak ve vereceği ifadeyi kabul edebileceğinizi gösterecek bir şey anlatabilir miyim?” diye izin istedi. “Haham Hofez Haim çoğu zaman dükkânları dolaşıp yoksullar için para toplar. Bir gün, bir hırsız başına vurup yardım paralarını koyduğu keseyi alıp kaçtı. Haham, paranın gittiğine değil –çünkü çalınan miktarı kendi kıt imkânlarıyla zaten cebinden karşılamaya karar vermişti– hırsızın ruhunda meydana gelen zarar için üzüntü duydu. Hırsızın peşinden koşarak bağırdı, ‘Tanrı önünde suçun yok, bu benim param ve sana isteyerek veriyorum! Yoksulların parası evimde saklı duruyor! Benden almış olduğun paraları iç huzuruyla harcayabilirsin!’”

Hâkim avukata sertçe bakarak, “Bu hikâyeye inanıyor musunuz?” diye sordu.

“Hayır, inanmıyorum.”

“O zaman inanmadığınız şeyleri bize neden anlatıyorsunuz?”

“Saygıdeğer hâkim, burada aktardığıma benzer bir hikâye sizinle, benimle ya da sayın meslektaşım savcıyla ilgili olarak hiç anlatıldı mı? Bizler için –elbette doğru değil ama– kadın düşkünüdür, kumar oynar ya da içki bağımlısıdır dendiğini bir düşünün. Müvekkilim öyle bir aziz kişi olmalı ki, kendisi hakkında bu tür söylenceler yayılıyor!”

Weingartner, “Çok eğlendirici. Ama hahamın öyküsünün doğruluk derecesini bilmiyorum, ayrıca Bakire’den doğum öyküsüne de inanamam” dedi.

Ona karşılık verdim. “Hıristiyanlar Tanrı sözüne inanırlar. Sizin iddia ettiğiniz gibi bir söylence bile olsa, yine de küçümsemeyiniz. Söylencenin insan düşüncesinde oldukça önemli bir yeri vardır. Çoğu zaman insanın büyüklüğünün ölçüsüdür.”

“İnsanların, İsa’nın çok yüce olduğunu düşündükleri için O’nun normal bir insan gibi dünyaya gelmemiş olduğuna inandıklarını mı söylemek istiyorsunuz?” diye sordu.

“Oğlum çok küçükken bana İsa’nın doğumunu sormuştu. Ona İsa’nın doğuş öyküsünü yeniden anlatmıştım. Ama Mihai, ‘Hayır’ diye itiraz etmişti. ‘Benim öğrenmek istediğim bu değil. İnsanlar bazen, “Kediden doğan fare yer” diyor, eğer İsa’ da bizim gibi doğmuş olsaydı, bizler gibi kötü olurdu.’”

Bizi dinleyen Piskopos Mirza, “Bir çocuk böyle konuştu, öyle mi?” diyerek şaşkınlığını dile getirdi.

Weingartner, “Haklı olduğunuz bir nokta var. Birbirimizin bakış açılarını daha fazla anlamaya çalışmalıyız.”

Şöyle dedim: “Bir şey itiraf etmek istiyorum. İman ettiğim sırada, Hıristiyanlık bana, Luteryenlik dışında başka bir biçimde sunulmuş olsaydı da kabul ederdim. Önemli olan, Kutsal Yazılar’ı temel kural olarak kabul etmek ve İsa’ya iman ederek kurtulmaktır. İsimler ve biçimler önemli sayılmaz.”

Ertesi sabah mutluluk veren bir olay oldu. Piskopos Mirza bana gelip, “Rab’bin Duası (‘Göklerdeki Babamız… sen de bizim suçlarımızı bağışla’) ve O’nun bize söyledikleri konusunda dün gece epeyce düşündüm. İsa bizlere günahlarımızı bir rahibe itiraf etmemizi ya da o rahipten bağışlanma istememizi değil, günahlarımız için Göksel Baba’ya dua etmemizi bildirdi. Meselenin kolay olmadığını elbette anlıyorum, ancak bir Protestan olsaydım bu öğretişi öne sürerdim. Bir dostluk ifadesi olarak, sizin Meryem Ana’yı savunmanıza karşılık olarak ben de size bunu bir armağan olarak vermek istedim” dedi.

Piskopos hepimize iyi bir örnek olmuştu. Eğer barış içinde yaşamayı beceremezsek, Komünizm’’in kurduğu tuzağa hep birlikte düşerdik. Onlar bizi kilit altında tutarken ve bizler de davamızı tartışmalarla etkisiz kılarken, cezaevindeki diğer mahkûmların ruhsal rehberlikten yoksun kalmasını sağlıyorlardı. Diğer tasarıları neydi acaba?

Cezaevinde bir süredir elektrikçiler çalışma yapıyorlardı. Hücrelerin birçoğunda her duvara bir adet hoparlör yerleştirilmişti. Öyle anlaşılıyordu ki, bir yayın dinleyecektik.

Gaston, “Hafif müzik olmayacağından eminim” dedi.

Cezaevindeki mahkûmların tamamı sınıflara ayrıldıktan sonra, bir dizi konferans düzenlenmeye başlandı. Bu konferanslar çok saçma görünüyordu. Ateşli genç bir siyasi görevli, güneş tutulmasının çok yakında gerçekleşeceğini, ancak korkulacak bir şey olmadığını, çünkü sosyalist bilimin bizleri batıl inançlardan kurtarmış olduğunu söylüyordu. Profesörler ve doktorlardan oluşan ve sıkıntıdan esnemekte olan bir gruba, güneş tutulmasını anlatmaya çalışıyordu. Tutulma 15 Şubat’ta gerçekleşecekti. Halk Cumhuriyeti’nin görevinin bakış açımızı genişletmek olması nedeniyle, bizler de bu olayı avludan izleyebilecektik.

Weingartner elini kaldırarak, “Yağmur yağarsa, tutulma, içerdeki salonda gerçekleşebilir mi lütfen?” diye alaycı bir şekilde sordu.

Konuşmacı sert bir sesle, “Hayır” diyerek bilimsel açıklamasına yeniden başladı.

Komünist doktrinin telkin edildiği konferanslar saatlerce sürüyordu. Aynı konular sürekli olarak yeniden vurgulanıyordu. Günün sonunda, yorgun ve sinirli bir halde kendi tartışmalarımıza geri dönüyorduk.

Sürtüşmeler genellikle, kendisi için Luther ve İblis’in (Lusifer’in) bir olduğunu söyleyen Peder Andricu tarafından başlatılıyordu. Andricu, bu aşırılığı yüzünden, savaş sırasında Ruslar’a karşı başlattığı mücadele ile savaşın bitiminde Komünizm’in zaferi arasında gidip gelmişti. Yoldaşları, “Kızıl Rahibin” kullanım süresinin dolduğuna karar verene kadar, tüm ülkeyi dolaşıp Parti’yi destekleyici vaazlar vermişti. Bunun ardından tutuklanmış, dövülmüş ve savaş zamanındaki faaliyetleri nedeniyle on yıl hüküm giymişti. Şimdi ise, Ortodoks inancının ateşli bir savunucusuydu. “Ortodoks inancı tek gerçek dindir!” diye ilan ediyordu. “Diğerlerinin hepsi sahte ve taklittir!”

Ona bir keresinde, “Peder Andricu, siz bir Ortodoks Kilisesi’nde mi vaftiz edildiniz?” diye sordum.

“Elbette! Bir piskopos tarafından!”

“Ve dini öğreniminizi Ortodoks ilahiyat fakültesinde yaptınız?”

“Evet, hem de Romanya’nın en iyisinde!”

“O zaman size Ortodoks imanlı olmanızın dürüst ve mantıklı tek nedenini açıklarsam bana kızmazsınız, değil mi? Bunun tek nedeni, elli yıl önce Rumen Ortodoks bir erkekle, Rumen Ortodoks bir kadının çiftleşmiş olmasıdır.”

Andricu öfkeden köpürdü; ama ben bu ilkenin birçoğumuz için geçerli olduğunu söyleyerek onu sakinleştirmeye çalıştım. Erken yaşlardan belirli bir kalıp içine sokuluyoruz ve sadece anne babamızın dinini destekleyen öğretişlerle eğitiliyoruz. Buna rağmen, her şeyi kendimizin düşünüp kararlaştırmış olduğumuzdan da emin olabiliyoruz!

Devam ettim: “Bir zamanlar bir ahırın sakinlerinin kendi inanışları hakkında aralarında yaptıkları konuşmaları dinlemiştim. Kuzular tek gerçek dinin, ‘Mee mee!’ diye bağırmak olduğunu söyledi. Buzağılar tek doğru dini ayinin, ‘Möö, möö!’ diye bağırmak olduğunu iddia ettiler. Domuzlar ise en uygun ilahinin, ‘Honk honk!’ olduğunu ısrarla öne sürdüler.”

Andricu, “Bizi hayvanlarla aynı düzeye koymayınız” diyerek itiraz etti. “Ben basit bir rahip olabilirim, ancak kendi inancım dışındaki inançları da inceledim.”

Ben ise, o dediğini hepimizin yapmış olduğunu söyledim. Ama bunu yaparken doğumumuzdan beri bize mal edilmiş olan bakış açısını kullandığımızı söyledim. Bir grup Protestan’a dönerek sordum: “Martin Luther’in Wittenberg’deki kilise kapısına çivilediği 95 Tezi içinizde kaç kişi biliyor?”

Hepsi biliyordu. Rahip Haupt, Luther’in sözlerinden alıntı yaptı: “İşte önünde duruyorum, başka bir şey yapmak benim için mümkün değil!”

Protestan gruba Papalık Bildirisi’nde yer alan Luther’in aforoz edilme gerekçelerini tekrarlamalarını istedim. “Papa X. Leo bir çılgın değildi. Onun gerekçelerini bilmemiz gerekir.” Ancak hiçbiri, bu önemli tarihi belgeyi okumamıştı.

Peder Andricu ise bir haham ile tartışmaktaydı. Haham ona, “Sizin, Talmud kitabımıza dair bir bilginiz var mı hiç?” diye sordu.

Andricu sert karşılık verdi: “Peki ya siz, bizim İncil’imize hiç göz attınız mı?”

Her iki sorunun yanıtı da “Hayır” idi.

Başka bir çatışmayı engellemek için onlara bir olay aktardım. “Rus yazar Tolstoy bir keresinde bir hahama kendi imanını, her noktasının üzerinde durarak nasıl açıklamıştı, biliyor musunuz? Yumuşak başlılık, alçakgönüllülük, sabır… Haham, ‘Bizim bu erdemler için İncil’e ihtiyacımız yok. Biz de bu konulara saygı duyuyoruz’ der. Tolstoy sözlerinin sonunda, ‘İsa bizlere Yahudi dininin öğretmediği bir şeyi öğretmiştir. O, bize düşmanlarımızı sevmemizi bildirir’ der. Haham ise, ‘İşte biz onu uygulamıyoruz’ itirafında bulunarak sözlerini sürdürür, ‘Ama siz Hıristiyanlar da uygulamıyorsunuz.’”

Cezaevinde süren konferansların gerisinde (saçma görünmesine rağmen) zeki bir planın yatmakta olduğunu anlıyordum. Konuşmacılar, politik konulardan, Freudcular’ın ‘İd’ olarak adlandırdığı, insanın haz arayan içgüdüsel yönünü hedefliyordu. Bize dış dünyada neleri kaçırdığımızı anlatıyorlardı. Konuşmacılar Marx’ın diyalektiklerinden daha fazla yatkın oldukları içki, yemek, cinsellik gibi konuları ele alıyorlardı, ama diğeri de unutulmuyordu. Genç bir konuşmacı söylevinde bizleri, Darwin’in maymunlarının (ape=kuyruksuz maymun) arasına dek götürdü. Evrim kuramının bir özetini yaptıktan sonra, Marx, Lenin ve Darwin’den yaptığı alıntılarla Hıristiyanlık ve bilim arasındaki çatışmaya dikkat çekti ve bunun kötü sonucu olarak da Amerika’da milyonlarca kişinin açlıktan ölmekte olduğunu vurgulayarak konuyu bağladı.

Önceleri tartışmalara katılmamız teşvik ediliyordu. Bir konuşmacının ölümden sonra bedenden sadece “bir avuç dolusu kimyasal maddenin” kaldığını söylemesi üzerine kendisine, eğer gerçekten böyleyse, neden bazı Komünistler’in inançları uğruna yaşamlarını feda ettiklerini sordum. “Bir Hıristiyan’ın kendini kurban olarak sunması bilgece sayılabilir. Sonsuzluğa kavuşmak için yaşamdaki geçici şeylerden vazgeçmek, bir milyon dolar kazanmak için on dolar koymaya benzer. Ama bir Komünist –eğer bundan bir şey kazanmıyorsa– yaşamını neden feda etsin ki?”

Konuşmacı bana verecek bir yanıt bulamadı. Ona, Aziz Augustinus’un, “Tanrım! İnsan senin yarattıklarından biri ve onun içgüdüsü seni övmektir” sözleriyle bu sorumun yanıtını vermiş olduğunu söyledim.

“Ateizm, duyguların üzerine geçirilen bir maskedir. Yüreğinizin derinlerinde bir yerde –ki kişi oraya sadece dua ve derin düşünceyle ulaşabilir– siz de kusursuz yaşamanın bir ödülü olduğuna inanırsınız. Yüreğinizin derinlerinde siz de Tanrı’ya inanırsınız.”

Konuşmacı, “Bakalım, Lenin bu konuda neler diyor?” dedi. Daha önceleri sıkça esinlendiği, kullanılmaktan yıpranmış bir kitapçıktan bir şeyler okudu: “Tanrı’nın var olduğu düşüncesiyle yüzeysel olarak ilgilenmek bile bir alçaklık, bulaşıcı bir iğrençliktir. Pis işler, şiddet ve ölümcül hastalıklar bile bundan daha tehlikeli değildir.” Gülümsedi ve, “Başka sorusu olan var mı?” diye sordu.

Ona, “Çocuğunuz var mı?” diye sordum.

“Genç Öncüler’de bir kızım var.”

“Onun Yaratıcısı’na inanmaktansa, ölümcül bir hastalığa yakalanmasını mı tercih ederdiniz? ‘Kanser dinden daha iyidir.’ Lenin’in söylediği budur.”

Siyasi görevli beni yanına çağırıp tokat attı.

Bu güçlü Komünist doktrin telkini fırtınasında, inançlarımın arkasında durduğum için sadece bir tokat yemiş olmak ucuz bir bedel ödemek sayılırdı. Cezaevindeki bu yeni uygulamaların arkası gelecek gibi görünüyordu. Sürekli olarak gizlice izlendiğimizi hissediyorduk. Henüz ses çıkmayan hoparlörler konusunda ise hâlâ şaşkındık.

Kısa bir süre öncesine kadar dövülmüş, aç bırakılmış, aşağılanmıştık ve kimse ne düşündüğümüzü umursamamıştı. Kumandan Dorabantu sürekli şöyle tekrarlardı: “Hücrelerinizde istediğiniz kadar yeni kabineler kurun, haydutlar! Bizim hükümetimiz Bükreş’te!” Ama artık o yoktu – cezaevi hesaplarında tahrifat yaptığı için görevden alınmıştı.

Kremlin’in pençesini gevşetmeye ve Batı’yla ticaret yapmaya çalışan Romanya diktatörü Gheorghiu-Dej’in yeni politikası uyarınca cezaevindeki bu eski tutumun değişmiş olduğu konferanslardan anlaşılabiliyordu. Dej’in Batı’ya daha ‘demokratik’ bir vitrin sergilemesi gerekiyordu. Romanya’daki siyasi suçlular ordusu onun için utanç verici bir konuydu. Bununla beraber, serbest bırakılıp ‘devrim karşıtı’ inançlarımızı yaymamıza da müsaade edilemezdi. İlk önce kitlesel beyin yıkama yöntemiyle düşünce biçimlerimizin değiştirilmesi gerekiyordu.

1962 yılında Gherla’daki mahkûmlara göre, beyin yıkama, birçok teori arasından sadece biriydi ve çok az insan buna inanıyordu. Beyin yıkama sürecinde gerçekten neler olduğu konusunda bir belirsizlik vardı. Kısa süre önce cezaevine gelen ve aramıza katılan ünlü romancı ve Hıristiyan yazar Radu Ghinda bu konudaki duyguları şöyle dile getirdi: “Eğer beni on beş yıldan beri değiştirememişlerse, şimdi nasıl başaracaklar?”

Biz bunları konuşurken hücre kapısı açıldı ve yeni gelenler içeri girdi. Aralarında, mahkûmların bakışlarından saklanmak için tedirgin adımlarla bir yandan öbür yana yürüyen, utangaç yüzlü iriyarı birisi vardı.

Radu Ghinda onu tanıyan ilk kişi oldu ve, “Daianu!” diye bağırdı.

Adam koşarak dostunu kucakladı. Nichifor Daianu Romanya’da çok ünlü bir isimdi. Şair, Mistik Teoloji Profesörü, Yahudi karşıtı ‘Milliyetçi Hıristiyan Savunma Birliği’nin lideri, yirmi beş yıllık cezasına devam etmek üzere Aiud cezaevinden Gherla’ya nakledilmişti.

Onu güçlükle tanıyabildim. Koca göbeği erimişti. Gerdanındaki deriler bir hindininki gibi sarkmıştı. Neşeli kadın avcısı gitmiş, yerine titrek ve zayıf bir ihtiyar gelmişti.

Aiud’dan gelen birkaç mahkûm orada ne olduğunu bize anlattılar. Daianu bol miktarda yemeğe alışmıştı, bu yüzden aşçılardan ikinci öğün arpa bulamacı istemeyi denemişti. Cezaevi müdürü onu yemeksiz bırakıp geri göndermişti. Ertesi gün yemek almaya geldiğinde cezaevi müdürü yine oradaydı, “Durun! Adam çok şişman. Yarına kadar beklesin” demişti. Bir sonraki gün, Daianu’nun sırası geldiğinde müdür ona, “Söyle bana Daianu, Tanrı var mı?” diye sormuştu. Aşçı kepçesi elinde bekliyordu. Daianu bir şeyler mırıldanmıştı. Müdür, “Yüksek sesle konuş! Hepimiz duyalım!” diye bağırmıştı. Daianu, “Tanrı yoktur” demişti. Müdür, “Daha yüksek sesle!” diye yinelemişti. Daianu, “Tanrı yoktur!” diye yüksek sesle bağırmıştı. Bunun üzerine müdür ona yemek verilmesi için başıyla işaret etmişti. Daianu bulamacı ağzına hızla tıkmaya başlamıştı. Bu manzara müdürün öylesine hoşuna gitmişti ki, bir hafta süreyle her gün aynı şeyi tekrarlatmıştı. Bu olay tüm ülkede, hatta sonradan yurt dışında bile anlatıldı.

Daianu değişmiş olabilirdi, ancak dini şiir yazma yeteneğini yitirmemişti. Eski Faşist günlerinden kalan arkadaşları, onu Aiud cezaevinde yazdığı şiirlerden bazılarını okuması konusunda teşvik ettiler. Bunlar, daha önce yazdıklarının hepsinden daha harika, keder ve tövbe dolu ezgilerdi. Daianu da, dostu Radu Ghinda gibi, Yahudi karşıtlığını hâlâ sürdürüyordu. Eski Demir Muhafız olan mahkûm yandaşları her ikisine gizlice yemek artıkları ve hatta sigara getiriyordu. Yahudi düşmanlığı zor ölür; Daianu ve Ghinda ise bu davanın ateşli birer takipçisiydi.

Beyin yıkama teorilerinin konuşulduğu bir akşam, Ghinda alaycı bir ifadeyle şunları söyledi: “Hepsi saçmalık! Pavlov da köpeklerin davranış biçimleri konusunda bir şeyler denedi, hatta onun bazı fikirlerini Kore’deki Komünistler Amerikan esirlerini konuşturmak ve taraf değiştirtmek için uyarladılar. Ancak bu yöntemler eğitimli ve zeki kişiler üzerinde etkili olamaz. Bizler Amerikan askeri değiliz!”

Daianu, “Ne de köpeğiz” diye ekledi.

Hiç kimse itiraz etmedi.

Rahip Weingartner psikoloji okurken öğrendikleri basit bir kişilik testinden söz etti. Bir kâğıdın üzerine tam ortasından aşağı bir çizgi çekilir ve insanlardan akıllarına gelen ilk şeyi çizmeleri istenir. Bu deneyde, kâğıt ve kalem yerine sabunlanmış tahta parçası ve bir çivi kullandık.

Bir adam kılıç çizdi, diğeri miğfer, diğeri çiçekler, bir haç, bir kitap, bir geometrik şekil ve böyle sürüp gitti. Ben, “Benim bir tahtaya daha ihtiyacım var. Bu, çizmem gereken için çok küçük” dedim.

Aramızdaki on kişiden biri bile rahip mizacını yansıtan bir çizim yapmamıştı.

Weingartner gülerek, “İlahiyat okulunda bu testi yapmama izin vermediklerine hiç şaşırmamalıyım! Belki de hepimiz ayakkabı yapmayı öğrenmeliyiz, çünkü aramızdan bir tek ayakkabıcı, gerçekten ruhsal bir karaktere sahipmiş gibi görünüyor.”

İma ettiği kişi, Gelu isimli tarikatçı bir imanlıydı. Gelu’nun muazzam bir Kutsal Kitap bilgisi vardı. Bu da Daianu’yu sinirlendiriyormuş gibi görünüyordu. Gelu’ya şöyle dedi:

“Sevgili arkadaşım, bize ayakkabı nasıl yapılır, nasıl tamir edilir anlatmak istiyorsan çok iyi, ama şu anda Avrupa’nın en iyi üniversitelerinden teoloji dalında dereceleri olan ve Kutsal Kitap derslerine ihtiyacı olmayan insanların arasındasın.”

Gelu ise, “Haklısınız profesör. Asıl derse ihtiyacı olan benim. Eski Antlaşma’nın Habakkuk Kitabı’nın konusunu anlatabilir misiniz?” diye sordu.

Daianu ise, “Çok önemsiz bir peygamberdir. Kafanı yormaya değmez” diye geçiştirdi.

“O zaman, Ovadya Kitabı?”

“Ovadya da, ayakkabıcıların bilmesi gerekmeyen peygamberlerden biriydi.”

“Pekiyi, Hagay hakkında konuşabilir misiniz?”

Daianu konuşamadı. Odanın içinde o konuda üç cümleyi bir araya getirebilecek tek bir ilahiyatçı bile yoktu. Gelu bu üç peygamberlik kitabından ezbere bölümler aktararak hepimizi şaşırttı.

Din adamları Kutsal Kitap’ı okumak yerine Kutsal Kitap üzerine yazılmış olan kitapları okumayı tercih ediyorlardı. Onlara karşı yöneltilebilecek bir başka haklı eleştiri de, diyalektik ve dogmaya saplanıp kalmış olmaları, ama onları yok etmeye çalışan Komünist ideoloji hakkında neredeyse hiçbir şey bilmemeleriydi.

1963 yılında Papa John’un “ayrılmış kardeşlerin” (Roma Katolik mezhebine ait olmayan Hıristiyanlar) uzlaşması için bir çağrı yaptığı haberini aldık. Çok geçmeden bu birliğin nasıl sağlanacağı konusunda kendi aramızda tartışmaya başlamıştık.

“Hiçbirimizin sahip olmadığı Göklerin Egemenliği üzerine savaşıyoruz” dedim. “Eğer ona sahip olsaydık, zaten tartışmazdık. Mesih’i gerçekten sevenler, birbirlerini sevmek zorundadır. İsa’nın iyileştirmiş olduğu körler gibi, gözlerimizin nasıl açıldığı üzerinde duruyoruz. Birisi, ‘İman gücüyle gözlerim açıldı’ diyor. Diğeri, ‘Gözlerime dokundu’ diyor. Üçüncü ise, ‘Göz kapaklarıma tükürükle toprak sürdü.’ Eğer İsa aramızda olsaydı şöyle derdi: ‘Sizi farklı yollardan bir kıldım. Şimdi artık tartışmamalı, sevinmelisiniz!’”

Goethe, “Renk, ışığın acısıdır” der; ışık prizmadan geçtiği zaman parçalara ayrılır, kırılır. Gerçeği aramak uğruna aramızda bölünmemizi, Mesih tarafından üstlenilen bir acı gibi gördüm.

Duvardaki hoparlör cızırtılar çıkararak çalıştı. Bir ses, “Bir-iki-üç, deneme” diyerek tekrar edip duruyordu. Ardından sözcükler duyulmaya başlandı; “Komünizm iyidir. Komünizm iyidir. Komünizm iyidir.” Bir ara ses kesildi. Bir miktar cızırtı daha geldi. Ses bu defa, yetki ve tınıyla dolu olarak daha güçlü bir biçimde duyulmaya başladı.

Komünizm iyidir

Komünizm iyidir

Komünizm iyidir

Komünizm iyidir

Yayın bütün gece ve ertesi gün boyunca sürdü. Çok geçmeden bu bant kaydındaki sözcüklere aldırış etmez olmuştuk, ama yine de beynimize işliyordu. Kumanda odasındaki bir düğmeden yayın kesildiğinde, sözcükler hâlâ kulağımda çınlamaya devam etti. “Komünizm iyidir. Komünizm iyidir. Komünizm iyidir.”

Weingartner, bunun uzun bir sürecin ilk evresi olduğunu söyledi. “Yöneticilerimiz bunu Ruslar’dan öğrenmiştir, Ruslar da Pekin’den. Bunun ardından açıkça ilan edilen itiraflar gelecek. Mao-Tse-Tung yönetimindeki Çinliler fabrikalarda, ofislerde ve sokaklarda düzenlenen konferansları izlemek zorunda bırakılıyorlar. Kendi kendilerini ihbar etmeye ve beş, on, yirmi yıl önce, proletaryaya karşı kurdukları düzenleri anlatmaya zorlanıyorlar. Eğer itiraf etmezlerse, inatçı bir devrim karşıtı oldukları gerekçesiyle hapse atılıyorlar; itiraf ederlerse de söyledikleri yüzünden hapse atılıyorlar. Bu nedenle insanlar hem itiraf etmeye, hem de itiraf etmemeye çalışıyor. Yani, hain düşünceler taşıdıklarını itiraf ediyor, ancak bu düşünceleri uygulamaya geçirdiklerini inkâr ediyorlar. Kişi, kişiyi ihbar ediyor. Aile içinde ve dostlar arasındaki güven duygusu yok edilmiştir. Aynı süreç bizler için de başlamıştır!”

Peder Fazekas, “İblis daima Tanrı’yı taklit eder. Bu yöntem de Hıristiyan itirafının bir taklididir!” dedi.

Gaston, “Ne kadar sürecek” diye sordu.

Weingartner, “Belki de yıllarca, ‘Komünizm’in iyi olduğuna’ inanana dek” diye yanıtladı.

Bir sonraki konferansın konuşmacısı şişman ve neşeli biriydi. Bize, Gheorghiu-Dej’in 16 Yıllık Planı uyarınca yepyeni bir Romanya’nın kurulmakta olduğunu söyledi. Parti’nin kendi yandaşlarını şimdiden ödüllendirmeye başladığını anlattı. Sadık işçilere verilen ayrıcalıklardan söz etti; güzel yiyecekler, bol şarap ve Karadeniz kıyısında bikinili kızların doldurduğu sahillerde muhteşem tatiller.

Sonra gülerek, “Az daha unutuyordum!” dedi. “Sizler belki de hiç bikini görmediniz! Zavallı sizler, bikininin ne olduğunu bile bilmiyorsunuz! Size tarif edeyim. Yaşamın güzellikleri bir tek çökmüş Batı’ya kalmadı!”

Ardından gözleri parladı ve boğuk bir sesle, göğüs, bel ve kalça tasvirleri yapmaya başladı. Şarap ve eğlencenin verdiği zevkleri kaba konuşmasının içine katarak devam etti. Büyük salonu dolduran izleyicilerin birçoğunun yüzünde beliren o şehvetli açlığa daha önce hiç tanık olmamıştım. Bu halleriyle üreme dönemindeki hayvanları çağrıştırıyor, çok çirkin ve ürkütücü görünüyorlardı. Bu cüretkâr konuşma nedeniyle tüm insani ahlâk duygularından soyutlanmış, sadece cinsel açgözlülükleri kalmıştı.

Konuşmacı bizleri de cezaevi dışında böylesi zevklerin beklemekte olduğunu söyledi. “İşte, kapı orada! Seçiminizi yaparsanız, kapıyı açabilirsiniz! Sizi suça itmiş olan bu gerici düşünce çöplüğünden kurtulun! Tarafımıza geçin! Özgür olmayı öğrenin!”

Bu konferans bittikten sonra hücrede fazla konuşma olmadı. Artık hiç kimse dışarıda onları beklemekte olan karılarını ya da zor işlerini düşünemiyordu. Hayatta kalma içgüdümüzün bir parçası olan cinsel tutkular ustalıkla harekete geçirilmişti.

Cinsel içgüdülere hitap eden bu konuşma, evli olan Protestan ve Ortodoks rahipleri, hep bekâr bir yaşam sürmüş olan Katolik rahiplerden daha fazla sıkıntıya sokmuştu.

Aylar boyunca yetersiz gıda almıştık. Normal kilomuzun yaklaşık 20 kilo altında kaldığımızdan emin olmak için bizi düzenli olarak tartıyorlardı. Şimdi ise yemekler düzelmişti, fakat garip bir tadı vardı. Yemeklere afrodizyak maddelerin katıldığından şüphelendim; bu kuşkum daha sonra mahkûm doktorlar tarafından da onaylandı. Bize verilen gıdalara cinsel uyarıcı maddeler katılmıştı. Cezaevi personeli azalmıştı. Hücrelere gelip duyuruları ya da mahkeme kararlarını okuyan doktorlar ve kâtiplerin neredeyse hepsi genç kızlardı. Dar ve albenili elbiseler giyiyor, parfüm sürüyor, makyaj yapıyorlardı. Maksatlı olarak hücrelerde oyalanıyorlardı.

Konuşmacılar her gün bize, “Tek bir yaşamınız var” diye tekrarlıyordu. “Yaşam çabuk geçiyor. Daha ne kadar zamanınız kaldı ki? Haydi, bize katılın. Bu zamanı en iyi şekilde yaşamanız için size yardım etmek istiyoruz!”

İnsan egosuna yapılan bu çağrı, ilkel duyguların iyice galeyana geldiği bir dönemde yöneltilmişti. Nihayetinde sıra, vicdana, toplumsal değerlere ve ahlak ölçülerine yönelik süper egonun hedeflendiği çağrının yapılmasına geldi. Konuşmacılar, vatanseverliğimizin sahte, ideallerimizin aldatmaca olduğunu söyleyerek onların yerine Komünist ideolojinin tohumlarını ekmeye çalıştılar.

Bu kitlesel telkin oturumlarına “Mücadele Toplantısı” adı verilmişti ve mücadele asla bitmiyordu. Şişman konuşmacı, “Şimdi karılarınız ne yapıyor?” diye sordu. “Siz şu anda ne yapmak isterdiniz?” Hepimiz çok bitkin ve isterinin eşiğindeydik. Konferans yapılmadığı zamanlarda teyp kayıtlarından her saat başı Komünizm’in iyi olduğu duyurusu yapılıyordu. Mahkûmlar kendi aralarında münakaşa ediyordu.

İlk yıkılan kişi, şair Daianu oldu. Konferansın sonunda ayağa fırladı ve devlete karşı işlemiş olduğu suçları sıralamaya başladı. “Şimdi açıkça görebiliyorum, evet şimdi anlıyorum! Yanlış bir dava uğruna tüm yaşamımı çöpe atmışım!” Toprak sahibi olan varlıklı ailesini, kendisini yanlış yola saptırdığı için suçladı. Kimse ondan dine saldırmasını istemediği halde, inancını, azizleri ve sakramentleri inkâr etti. Ateşli bir şekilde “Batıl inancın” aleyhinde konuştu ve Tanrı’ya karşı sövgü dolu sözler sarf etti. Konuşması sürüp gitti, bir türlü bitmek bilmedi.

Ardından, Radu Ghinda da ayağa kalkarak aynı şekilde konuşmaya başladı. “Bir aptalmışım!…” diye haykırdı. “Kapitalist ve Hıristiyan yalanlarıyla aldatılmışım!… Bundan sonra bir daha –tükürmek hariç– kiliseye asla adımımı atmayacağım!”

Daianu ve Ghinda, konuşmacılardan daha büyük bir gayretle, eski inançlarını terk etmeleri için mahkûmlara telkine başladılar. Her ikisi de çok yetenekli konuşmacılardı. Komünizm’in sağladığı mutluluk ve özgürlüğü öven konuşmalarını işitenler, onların gerçekten içtenlikle konuştuklarına inanarak, derinden sarsıldılar.

Ghinda yerine oturduktan sonra, yaşlı ve zayıf bir mahkûm bağırmaya başladı: “Hepiniz beni tanırsınız – Kraliyet Ordusu’ndan General Silvestru’yum. Rütbemi ve sadakatimi reddediyorum. Müttefikimiz Rusya’ya karşı yapılan bu savaşta üstlendiğim rolden utanç duyuyorum. Sömürücü sınıflara hizmet ettim. Ülkemi karaladım.”

Generalden sonra, eski bir polis şefi, sanki oradaki herkes Komünizm’in Ruslar tarafından zorla kabul ettirilmiş olduğunu bilmiyormuş gibi, eğer polis güçleri engellememiş olsaydı Komünizm’in çok önceden başa geçmiş olabileceğini “itiraf etti”.

İnsanlar birbiri ardından ayağa kalkıp adeta bir papağan gibi itiraflarını tekrarlıyorlardı. Bütün bunlar, aylar süren aç bırakılma, aşağılanma ve kitlesel telkine maruz kalmanın ilk meyveleriydi. İlk teslim olanlar, Ghinda ve Daianu gibi yaşamları kişisel suçluluk duygusuyla zaten kemirilmiş olan bireylerdi. Daianu, hep çileciliği vaaz etmişti, ama özel yaşamında yemek ve kadın düşkünüydü. Öğrencilerine, Tanrı için dünyadan vazgeçmelerini öğretmiş, ama kendisi Hitler’in propagandacısı olmuştu. “İsa Mesih’i sevin” demiş, fakat Yahudiler’den nefret etmişti. İmanlı olduğunu düşünüyordu; ancak kişinin inandıkları, onun günlük yaşantısında açığa çıkar. Daianu’nun şiirleri çok ustaca olmasına rağmen, yerine getirilmişliğin verdiği memnuniyeti değil, güçlü özlemleri yansıtıyordu. Ghinda da Daianu gibi, bir yandan Yahudi karşıtlığı, diğer yandan imanı arasında ikiye bölünmüştü. Her iki adam da yaşlanmaktaydılar. Cezaevindeki mahkûmiyetleri on iki yılı geçmişti ve önlerinde burada geçirecek daha çok yıllar vardı.

Rahipler hücresinde bulunan diğerleri o kadar çabuk teslim olmadılar; daha fazla acı onları bekliyordu. Tartışmalarımız en azından durmuştu. Tüm farklılıklarımızın ikiye indirgenebileceğini görmüştük: Bunlardan birincisi tören ve öğretiyi başkalarına saldırmak için geçerli bir bahane haline getiren nefret; ikincisi ise, her çeşit insanın Tanrı önündeki birlik ve kardeşliklerinin farkına vardıkları sevgiydi. Bazen (sürekli olarak tartıştıkları için) rahiplere müjdenin duyurulması gerekiyormuş (bu her şeyden daha önemliymiş) gibi görünmüştü bana. Oysa hücremiz şimdilerde daha sıklıkla etkin bir özveri ruhu ve tazelenmiş iman ateşiyle dolu gibiydi. Böylesi anlarda melekler adeta çevremizdeydi.

Rab’bin Sofrası töreni için ekmeğe ihtiyaç vardı ve herkes kendi payını gönülden vermek istiyordu. Fakat Ortodoks adetlerine göre ekmeğin, imanı uğruna ölmüş olan birinin bedeninden alınmış bir kutsal emanetin (rölikin) bulunduğu sunak üzerinde kutsanması gerekiyordu. Böyle bir kutsal emanet (rölik) yoktu.

Peder Andricu, “Aramızda yaşamakta olan, iman şehitleri var” dedi. Ekmeği ve revirden gizlice sokulan kırık bardaktaki az miktar şarabı hasta ve yatmakta olan Piskopos Mirza’nın bedeninin üzerinde kutsadılar.

Konferanslar sonucunda “dönmüş” olan mahkûmlara, diğerlerine konferans vermeleri bildirildi. Onlar da özgürlüğe kavuşmalarının bu konuda gösterecekleri gayrete dayandığına inanarak bu konuda büyük bir güçle çalıştılar. Bir süre sonra Daianu ve Ghinda’nın taraf değiştirmesinin neden olduğu korkunç bir olayın söylentisi dolaşmaya başladı. Demir Muhafızlar’dan iki kişi bu olayı protesto etmek için marangoz atölyesinden çaldıkları keskiyle damarlarını kesmişler ve kanamadan ölmüşlerdi.

Ghinda ve Daianu’yu hücrenin bir köşesinde buldum. “İhanetinizin size güvenmiş olan iki kişinin yaşamına mal olması konusunda ne düşünüyorsunuz?” dedim.

Ghinda, “Onlar halkın yaşayabilmesi için öldüler!” dedi.

“Daha bir hafta öncesine kadar kendiniz de halkın düşmanları arasında sayılıyordunuz” dedim.

Daianu patladı, “Kime ne olursa olsun! Ben sadece buradan çıkmayı düşünüyorum!”

Yoğun tepki almaları üzerine bu ikili bir başka hücreye nakledildi. Miron şöyle dedi: “Yazılarını derin bir imanla yazmış gibi görünen insanların, bu kadar kolaylıkla ihanet edebilmesi ne gariptir!”

Bu sorunun yanıtı belki de onların yazılarındaydı. Daianu ve Ghinda, Mesih’i bize verdiği armağanlar –esenlik, sevgi, kurtuluş– için yüceltmişlerdi. Oysa gerçek Mesih öğrencisi bu armağanları değil, Mesih’in kendisini arar ve bu uğurda sonuna dek kendini feda etmeye hazırdır. Daianu ve Ghinda, Mesih’in izleyicileri değil, müşterileriydi; yan tarafa dükkân açan Komünistler’in daha ucuza mal sattığını görünce oradan alışveriş etmeye başlamışlardı.

Tekrar ciddi bir şekilde hastalandım. 1963 yılında cezaevi hastanesine nakledildim. Orada bir hafta kalmıştım ki, herkesin dışarı çıkarılması emri geldi. Bazılarımız zorlukla yürüyebiliyorduk, ama aramızdaki güçsüzlere yardım ederek tüm cezaevi mahkûmlarının toplanmış olduğu büyük avluya çıktık. Biz orada ayakta beklerken, seçilmiş bazı mahkûmların rol aldığı bir saat süren bir oyun sahnelendi. Oyunda Hıristiyanlık’la alay ediliyordu. Kumandan ve subaylar güldüklerinde ya da alkışladıklarında, mahkûmlar da onlara katılıyordu.

Oyun sona erdiğinde, Alexandrescu kulak tırmalayıcı bir sesle bağırarak oyun hakkında olumlu ve olumsuz yorumlarımızı bildirmemizi istedi. Kişilerin sadece beğenilerini bildirmesi yeterli olmuyordu, nedenlerinin de açıklanması gerekiyordu. Daianu öncülük etti. Ghinda onu izledi. Mahkûmlar sırayla ayağa kalkıp din karşıtı sloganlar attılar. Aramıza geri döndüklerinde, bazıları gözleri yaşlı bana sarılarak, “Her şey bitene dek, bunları söylememiz gerekiyor!” dediler.

Kumandan bağırarak benim ismimi söylediğinde, eşimin yıllar önce Din İşleri Kongresi’nde bana söylediklerini anımsadım: “Kalk! Mesih’in yüzündeki bu utancı temizle!”

Gherla’da iyi tanınıyordum. O kadar hücre değiştirmiştim ki.

Yüzlerce göz üzerimdeydi ve hepsi de aynı soruyu sorar gibiydi: “O da Komünizm’i yüceltecek mi?”

Binbaşı Alexandrescu bağırdı: “Haydi konuşun!” Muhalefetten korkmuyordu. İnatçıların inadının kırılması –onlara göre bu zaten çok yakında gerçekleşecekti– Parti’nin gücünü gösterecekti.

Sözlerime ihtiyatla başladım: “Bu Pazar sabahı, eşlerimiz, çocuklarımız ve annelerimiz bizim için evlerinde ya da kilisede dua etmekteler. Bizler de onlar için dua etmek isterdik, ancak onun yerine bu oyunu izledik.”

Ailelerinden söz etmem, mahkûmların gözlerinin dolmasına neden olmuştu. Sözlerime devam ettim: “Buradakilerin çoğu İsa Mesih’in aleyhinde konuştular, fakat O’na karşı olduğunuz noktalar nedir? Proletaryadan söz ediyorsunuz; ama İsa da bir marangoz değil miydi? Çalışmayana yemek yok diyorsunuz, ama bu sözler çok daha önceleri İncil’de Aziz Pavlus’un Selanikliler’e yazdığı mektupta yazılmıştı. Zenginlere karşı konuşuyorsunuz, ama İsa Mesih para bozanları kamçıyla tapınaktan kovmuştu. Komünizm istiyorsunuz, ama unutmayınız ki ilk Hıristiyanlar hep bir arada yaşamış ve her şeylerini paylaşmıştı. Yoksulları kalkındırmak istiyorsunuz, ama Meryem Ana’nın İsa’nın doğumuyla ilgili söylediği ezgisinde, Tanrı ‘Sıradan insanları yükseltti’ denir. Komünizm’de iyi olan ne varsa hepsi Hıristiyanlık’tan gelir!”

“Marx, tüm proletaryanın birleşmesi gerektiğini söylemiştir. Oysa içimizde bazılarımız Komünist, bazılarımız Sosyalist, bazılarımız da Hıristiyan’dır. Eğer birbirimizi aşağılar, alay edersek birleşemeyiz. Ben bir ateisti asla aşağılamam. Bu davranış Marksist bakış açısından bile yanlıştır. Çünkü aşağılanmak ve alay edilmek, proletaryayı parçalar.”

Marx’ın Kapital adlı eserinin önsözünden bir alıntı yaptım: Hıristiyanlık, günahtan mahvolmuş bir yaşamın yeniden yapılanması için en ideal dindir. Onlara, içlerinde –Komünist bile olsa– günahı olmayan birinin bulunup bulunmadığını sordum. Çünkü eğer Tanrı’ya karşı günah işlememişseler, Parti’ye karşı günah işlemişlerdi. Onlara kendi Komünist yazarlarından birçok alıntı yaptım. Binbaşı Alexandrescu oturduğu yerde kıpırdandı, ayağının burnuyla yere vurdu, ama konuşmamı kesmedi.

Mahkûmlar da çok sessiz görünüyordu. Onların oldukça etkilenmiş olduğunu gördüm ve birden nerede olduğumu unutup Mesih hakkında, O’nun bizim için neler yaptığı ve O’nun bizim için ne anlama geldiği konusunda vaaz etmeye başladım. Onlara sınavsız bir okul olmadığı ya da işçilerin yaptığı işin iyi olup olmadığının denetlenmediği bir fabrika olmadığı gibi, hepimizin, kendimiz, kardeşlerimiz ve Tanrı tarafından yargılanacağını söyledim. Kumandana bakarak, “Siz de yargılanacaksınız, Binbaşı Alexandrescu” dedim.

Buna da tepki vermedi. Bunun üzerine İsa Mesih’in bizlere nasıl sevmeyi öğrettiğini ve sonsuz yaşam verdiğini anlattım. Konuşmamın sonunda mahkûmlar tezahürata başladı.

Yerime döndüğümde Miron şöyle dedi: “Onların tüm yaptıklarını bu konuşmanızla etkisiz kıldınız.” Ama ben bunun doğru olmadığını biliyordum. Gaston fısıldadı: “Tezahüratı işittiniz mi?” “Onlar bana değil, kendi yüreklerinde keşfettikleri şeyler için tezahürat yapıyorlardı” dedim.

O güne dek sadece az sayıda bir rahip grubu beyin yıkamanın etkisi altına girmişti. Açıkça karşı koyan bizler de sayıca azdık, ama karşı koyma cesaretini gösteremeseler bile, taraftarlarımızın sayısı da oldukça fazlaydı.

Karşı koymak kolay değildi. Bu konuşmam nedeniyle cezaevi hastanesindeki yerimi kaybettim ve rahiplerin hücresine geri gönderildim.

Siyasi görevli bize Daianu ve Radu Ghinda’nın özel hücrelerinde, Halk Cumhuriyeti’nin harika işleri konusunda yazılar yazmaya gönüllü olduklarını bildirdi. Oysa her ikisi de hapiste oldukları için bu harika işleri on iki yıldan beri hiç görmemişlerdi. Kendilerine kâğıt, kalem ve gerek duydukları tüm Parti yayınları ve propaganda malzemesi verilmişti. Her iki adam da yeni inançlarını kanıtlamak için bu fırsatı tam anlamıyla kullandılar ve birkaç hafta sonra serbest bırakıldılar. Bu olay direnişimize güçlü bir darbe indirdi. Yeni düzende ilk serbest bırakılanlar onlar oldu. Ama son olduklarını bilemedik.

Siyasi görevli Teğmen Konya, elinde bir gazeteyle hücreye girdi ve Peder Andricu’ya seslendi.

“Bunu okuyun da, herkes işitsin” dedi.

Andricu manşeti okudu: “GÜLEN BİR ÜLKE VE ŞARKI SÖYLEYEN YÜREKLER.” Bu, Radu Ghinda tarafından yazılmış bir makaleydi ve köşesinde tutuklanmadan önce çekilmiş gülümseyen bir fotoğrafı vardı.

Teğmen Konya, “Bu anlamsız ve modası geçmiş inanışlarınızdan vazgeçip yeni Romanya halkına katıldığınız takdirde her birinizin aynı özgürlük ve iş bulma şansına sahip olacağınızı bilmenizi isterim!” dedi.

Şarkı söyleyen yürekler! Herkes Ghinda’yı bir kemik yığını olarak hatırlıyordu. Ailesinin çok zorda olduğunu ve çocuğuna eğitim hakkı verilmediğini biliyorduk.

Daianu da ismini Sosyalist Romanya’daki özgürlüklerin yüceltilmesi için kullandırtıyordu. Ama not defterlerini mürekkeple lekeledikleri için, “bon pour l’Orient – “Doğu için iyi” değerlendirme notu alan Fransız tıp öğrencileri gibi, Ghinda ve Daianu’nun ürettikleri yazılar da sadece Batı için yararlıydı. Ustalıkları ancak ülke konusunda bilgi sahibi olmayanların üzerinde etkili olabilirdi. Yazdıkları makaleler yurtdışında yaşayan binlerce Rumen vatandaşına gönderilen özel gazete ve dergilerde yayınlanıyordu, ama bunların ülke içinde temini olanaksızdı.

Bu ikilinin serbest bırakılması herkesi heyecanlandırmıştı. Yıllarca zulüm ve aşağılanma görmüş ve direnmiş olan mahkûmlar, şimdi bocalamaya başlamışlardı. Ancak direnmekten vazgeçip teslim olanlar, serbest bırakılmak yerine, değişmiş olduklarını cezaevinde günde 16-18 saat gönüllü olarak çalışarak kanıtlamak zorunda kaldılar. Hücrelerine geri döndüklerinde ise ya başka konferanslara katılmak ya da konferans vermek zorunda kalıyorlardı. Ayrıca, hücrenin “politik ısı çizelgesini” tutmak zorundaydılar. Yani, her birinin kendi komşusunun Komünizm’e karşı tutumunu –ılık, soğuk ya da düşmanca olduğunu– yazılı olarak bildirmesi gerekiyordu.

Yetkililer benim hakkımda iyi raporlar almış olamazlardı. Teğmen Konya bana iki haber vermek üzere hücreye geldi. Birincisi, karım uzun bir süredir tekrar cezaevindeydi. İkincisi, “oyun” sonrasında yaptığım konuşmamda doruğa çıkmış olan süregelen küstahlıklarım ve meydan okumam nedeniyle o gece saat 10’da dayak yiyecektim.

Sabina’yla ilgili haber bana müthiş bir darbe indirdi. Bu düşüncenin verdiği acılar bir süre sonra gelecek olan dayakla ilgili korkuma eklendi. Beklemek hepimiz için dehşet vericiydi. Zaman ağır geçer gibiydi, ancak sonra birden çok hızla geçti ve koridordan yaklaşmakta olan ayak seslerini işittim. Çizme sesleri geçip gitti. Yan hücreden birisini almışlardı. Koridorun sonundan gelen darbelerin iniş sesini ve çığlıkları işitebiliyordum. O gece kimse beni almaya gelmedi.

Ertesi sabah tekrar uyarı aldım. Sonraki altı gün boyunca bu gerilim sürdürüldü. Ardından beni almaya geldiler. Darbeler kızgın demir gibi bedenimi dağlıyordu. Dayak sona erdiğinde nezaret eden Teğmen Konya bağırdı: “Biraz daha vurun!” Ayağa kalkmam biraz zaman aldı. Bu yüzden Konya, “On tane daha!” diye bağırdı. Hücreye yarı sürüklenerek götürüldüm, duvardaki hoparlörlerden şu ses yankılanıyordu:

3

Hıristiyanlık aptallıktır

Hıristiyanlık aptallıktır

Hıristiyanlık aptallıktır

Neden bırakmıyorsun?

Neden bırakmıyorsun?

Neden bırakmıyorsun?

Hıristiyanlık aptallıktır

Hıristiyanlık aptallıktır

Hıristiyanlık aptallıktır

Neden bırakmıyorsun?

Bazı durumlarda, “küçük ihlaller için” atılan dayaklar gardiyanlar tarafından hücrede uygulanıyordu.

“Pantolonunuzu indirin!”

İndirdik.

“Yüzüstü yatın!

Yattık.

“Sırtüstü dönün, ayaklarınızı yukarıda tutun!”

Yuvarlanıp sırt üstü döndük.

Bu arada dua etmeye çalışıyorduk. Bazen bir rahip, “‘Ey Göklerdeki Babamız’ diye dua ediyorum, ama ne biçim bir baba, ne biçim bir Tanrı ki beni bu şekilde düşmanlarıma terk ediyor?” diyordu. Onu yüreklendirmeye çalışıyorduk: “Vazgeçme. ‘Babamız’ demeyi sürdür. İnat et. Direnerek, imanını tazeleyeceksin!” Bizi dinliyordu, çünkü onun acısına ortak oluyorduk.

Nöbetçiler dayak atmaktan sıkıldığında, iki mahkûmu yanlarına çağırıyor ve birine, “Şimdi! Arkadaşının yüzüne tokat at!” diye emrediyorlardı. Eğer mahkûm yapamazsa ona, “Şansını kaybettin” diyor ve diğer mahkûma ilk olarak başlamasını emrediyorlardı. O da gözünü karartıp vuruyordu. Diğerine, “Şimdi sen de karşılık ver!” diyorlardı. Mahkûmlar yüzleri kanayana dek birbirlerine vurmaya devam ediyordu. Nöbetçiler ise kahkahaya boğuluyordu.

Bir gece Teğmen Konya eşyalarımı toplamamı söyledi. “Cezaevi Tedavi Yöntemlerine” cevap vermediğim için “iyileşmeme” yardımcı olacak özel bir bölüme gönderiliyordum. Cezaevinin bu bölümüne dair çeşitli söylentiler duymuştuk. Oradan geri dönenler sayıca çok azdı. Girenler ya orada ölüyor ya da beyin yıkamaya teslim olup dışarı çıkarılıyorlardı. Bunlardan bazıları Komünist doktrinin telkin edilmesinde görev alıyor ve diğerlerinin beynini yıkamayı öğreniyorlardı.

Avluyu geçip birkaç köşe döndükten sonra bir dizi kapının olduğu bir yerde durduk. Kapılardan biri açıldı, içeri sokuldum ve arkamdan iki kez kilitlendi.

Beyaz fayansla kaplı bir hücrede tek başınaydım. Gizli lambalardan gelen keskin ışık beyaz tavandan yansıyordu. Yazın ortasındaydık ama, Gherla’da başka hiçbir yerde çalışmayan, buharlı ısıtma sistemi burada sonuna dek açıktı. Konya beni bıraktığında kelepçelerimi çıkarmamıştı, bu nedenle sadece sırtüstü ya da yan dönüp yatabiliyordum. Tüm bedenim terden ıslanmıştı. İzleme deliği açıldı ve dışarıdaki nöbetçinin kıs kıs güldüğünü işittim. “Isıtmada bir sorun mu var?” Karnım ağrımaya başladı. Yemeğin garip bir tadı vardı; ilaç atılmış olduğundan kuşkulandım. Buradaki hoparlörün farklı bir anonsu vardı:

Şimdi kimse Mesih’e inanmıyor

Şimdi kimse Mesih’e inanmıyor

Şimdi kimse Mesih’e inanmıyor

Kimse kiliseye gitmiyor

Kimse kiliseye gitmiyor

Sen de vazgeç

Sen de vazgeç

Sen de vazgeç

Şimdi kimse Mesih’e inanmıyor

Ertesi sabah Teğmen Konya geri döndü. Kapı açıldığında, içeriye serin bir hava dalgası girdi. Kelepçelerim açıldı. Uyuşmuş kollarımı açmaya çalışırken, emri uyarınca onu koridor boyunca takip etmeye başladım.

Beni yepyeni bir hücre ve temiz giysiler beklemekteydi. Hücrede çarşafları olan bir yatak, üzerinde örtüsü olan bir masa ve vazo içinde çiçekler vardı. Bütün bunlar bana çok fazla geldi. Oturup ağlamaya başladım. Konya gittikten sonra kendime geldim. Masanın üzerindeki gazeteye göz gezdirdim. Tüm mahkûmiyetim boyunca gördüğüm ilk gazeteydi. Gazetede Amerikan 6. Filosu’nun baskı altındaki ülkelerde özgür seçimlerin yapılmasını talep etmek üzere Karadeniz’e gelmiş olduğuna dair Gherla’da yayılan söylentileri destekleyecek bir haber bulmaya çalıştım, fakat bulamadım. Ama Küba’da yönetimi ele geçirmiş ve Amerika’ya kafa tutmakta olan Komünist bir diktatörün haberini okudum.

İlk ziyaretçim Kumandan Alexandrescu idi. Yeni hücremin, istersem elde edebileceğim iyi yaşamın bir örneği olduğunu söyledi. Ardından dine saldırmaya başladı. Mesih’in, Elçiler tarafından köleleri Cennet’te özgürlük umutlarıyla kandırmak üzere uydurulan bir fantezi olduğunu söyledi.

Gazeteyi ona uzattım. “Bu gazete Parti matbaasında basılmış. Temmuz 1963 tarihli. Bu demektir ki, sizce hiç var olmamış birinin doğumundan 1963 yıl sonra basılmış. Mesih’e inanmıyorsunuz, ama onu medeniyetimizin kurucusu olarak kabul ediyorsunuz.”

Alexandrescu omuzlarını silkip, “Bu hiçbir şey ifade etmez. Yılları geleneksel olarak bu şekilde sayıyoruz, sadece o kadar” dedi.

“Eğer Mesih yeryüzüne hiç gelmemişse, bu gelenek nereden kaynaklandı?” diye sordum.

“Birtakım yalancılar başlattı.”

Ona şunları söyledim: “Bana Ruslar’ın Mars’a gittiğini söylediğinizi varsayalım, size bu konuda inanmayabilirim. Ama radyonun düğmesini açıp Amerikalılar’ın Ruslar’ı kutladığını işitirsem, o zaman sözlerinizin doğru olduğunu anlarım. Bizim de aynı şekilde, Mesih’in yeryüzündeki varlığını, en azılı düşmanları Ferisiler tarafından Talmud kitabında kabul edilmesi ve hatta annesi ve elçilerin bazılarının adlarının bu kitapta yer alması nedeniyle, tarihsel bir gerçek olarak kabul etmemiz gerekir. Yine Ferisilerin, İsa Mesih’e mucizeler atfetmesinden ve aynı zamanda bunların kara büyü ile yapılmış olduğu yönünde karşı çıkmalarından da etkilenmeliyiz. Birçok dinsiz yazar da O’nun varlığını kabul etmiştir. Sadece Komünistler, o da kendi kuramlarına uymadığı için, bu yalın tarihsel gerçeği inkâr ediyorlar.”

Alexandrescu konuyu üstelemedi. Onun yerine bana bir kitap gönderdi. Onca yıldan sonra ellerimin arasında –adı “Ateistin El Kitabı” olsa bile– bir kitap tutmak gerçekten harika bir şeydi. Batı’nın bilmediği bu kitap, Demir Perde gerisinde bir yerlere gelmek isteyen herkesin okuması şart olan bir rehberdir.

Elimdeki nüsha resim ve açıklamalar içeren, iyi ciltlenmiş bir kitaptı. İlk kısımlarda dinlerin çıkışı ele alınıyor, Hinduizm, Budizm, Konfüçyüsçülük ve İslam’dan söz ediliyordu. Ardından, Hıristiyanlık’a geçilmişti. Her mezhep için ayrı bir bölüm ayrılmıştı. Katolik mezhebi çok kötülenmişti. Luteryenlikle ilgili bölüm ise nispeten daha olumluydu (Luther Papa’ya karşı geldiği için). Ama hepsi de birer sahtekârlık olarak gösteriliyordu. Bilim bunu kanıtlamıştı, bu yüzden Kilise daima haksız yere bilimi yargılamış ve cezalandırmıştı. Bir bölüm başlı başına, Kilise’nin yüzyıllardır kapitalizmin bir aracı olduğunu ve Mesih’in “düşmanlarınızı sevin” mesajının aslında sömürücülerinize boyun eğinden başka bir anlama gelmediğini anlatmaya ayrılmıştı. Rusya’daki rahiplik müessesesinin yozlaşmışlığını (kitabın Rusça’dan çevrildiği belli oluyordu) ele alan özel bir bölüm vardı. Hıristiyan dini törenlerinin putperest batıl inançlara dayandığını göstermeye çalışan yanıltıcı resimler artarda basılmıştı. Son bölümde ise, “Ateist Propaganda Yöntemleri” analiz ediliyor ve dine karşı çıkarılmış olan Sovyet kararnamelerinin bir listesiyle kitap sona eriyordu. Bu bölüme geldiğimde uyuyakalmışım.

Ertesi birkaç hafta boyunca, bir tehdit edildim, bir vaatlere boğuldum. Bir çiçek vazolu özel odama götürüldüm, bir hoparlörlerin gürlediği ve kör edici keskin ışıkların olduğu hücreye… Bir iyi –ama muhtemelen ilaç katılmış– yemekler verildi, bir aç bırakıldım. Bir düşüncelerimi savunmama fırsat tanındı, bir cezalandırıldım. Bir sabah “ısı tedavim” sırasında içeriye, eski “Kızıl rahip” olan, ancak tövbe etmiş Peder Andricu’yu getirdiler. Zorlukla nefes alıyor ve şiddetli sıcağa dayanmaya çalışıyordu. Sonra oturduğu yerden birden ayağa fırlayarak kapıyı yumruklamaya ve dışarı çıkarılması için yalvarmaya başladı. Az sonra kumandan göründü.

Alexandrescu, “Isıyı daha da yükseltebiliriz!” dedi. Ya da, eğer seçim yaparsak özgür insanlar olabilirdik. “Ama serbest kaldığınızda nasıl davranacaksınız, neleri vaaz edeceksiniz bilmem lazım? Benim için birer taslak hazırlamanızı istiyorum” dedi. Bize kâğıt kalem verip odadan çıktı.

Oturup yazdık. Ben yazdıklarımı Andricu’ya verdim ve onun yazmış olduklarını da alıp okudum.

Andricu, kendini müdafaa edermişçesine konuştu: “Bu tür vaazları her Pazar işitebilirsiniz. İlerici, bilimsel, Marksizm yanlısı.”

Kendisine, “Kendinizi kandırmaya çalışmayınız, Peder” dedim. “Bu yazdıklarınızın tüm inancınızın bir inkârı olduğunu biliyorsunuz. Bir rahip imanını kaybetse bile, bu konuda sessiz kalmalıdır. Tanrı’nın önündeki yargıdan söz etmiyorum. Ama kilise cemaatiniz, dostlarınız ve aileniz bu tür şeyleri vaaz ettiğinizi duyarsa ne düşünürler? Komünistler’in sizi tekrar aldatmasına izin vermeyiniz. Sizi asla tutmayacakları vaatlerle satın alıyorlar.”

Andricu ile uzun bir süre tartıştım ve yüreğinde hâlâ Hıristiyanlık’ın gerçeğini taşıdığını anlattım. En sonunda, “O vaazları bana geri verin” dedi ve hepsini yırtıp parçaladı.

Büyük salonda yüzlerce mahkûmun izleyici olarak katıldığı yeni bir dizi “mücadele toplantıları” başlatılmıştı. Bizleri de özel bölümden bu toplantılara katılmamız için getiriyorlardı. Konuşmacıların birçoğu kısa bir süre önce hücre arkadaşlarımız olan mahkûmlardı. İlk bölümdeki telkin ve talimatların ardından, kendilerine yıllarca acı çektiren Komünizm’i ateşli bir şekilde yüceltiyorlardı. Dine karşı yaptıkları saldırılar çoğunlukla, “Tanrı öldü” ekolünün propagandacıları gibi Kutsal Yazılar’ı inkâr eden bazı modern tanrıbilimcilerin görüşlerine dayanıyordu. Bize, “Kendi düşünürlerinizi tanıyın (öğrenin)! Hepsi Hıristiyanlık’ta hiçbir nesnel gerçek bulunmadığını kanıtlamışlardır” diyorlardı.

Günde on-on iki saat bu konferansları izliyor, tartışmalara katılıyor ve teybe kaydedilmiş sloganları dinliyorduk. Beyni yıkanmış olan konuşmacılar, kişinin İd’ine resmi konuşmacılardan daha şiddetle ve daha sık yöneliyordu. İzleyicilere aktardıkları düşler –özgürlük, para, iyi bir iş– yani Ego’ya saldırı daha inandırıcı ve etkileyici oluyordu.

Her hücrede birkaç kişi, diğerlerinin “politik sağlığını” günlük olarak rapor ediyordu. Bu kişilere dalkavukluk yapan (boyun eğen) mahkûmlar güvenlikte sayılırdı. Bunu yapmayanlarsa çoğunlukla kendilerini özel bölümde buluyordu. İhbarcılık salgın hastalık gibiydi. Yakınımdaki birinin görevliye bir nöbetçinin yatağında arama yaptığını, fakat yatağın altına bakmadığını şikayet ettiğini işittim!

Rusya’yla ateşkesin yıl dönümü olan 23 Ağustos’ta mahkûmların büyük bir çoğunluğu artık kendilerine söylenen her şeye inanmaya hazır bir duruma gelmişlerdi. Büyük salonda bir toplantı yapıldı. Konuşmacı Binbaşı Alexandrescu, “İyi haberlerimiz var” diye söze başladı.

Alexandrescu kolektiflerdeki toprakların gelişmekte olduğunu söylemesi üzerine topraklarına el koyulmuş olan çiftçiler gülümsediler. Ticaretin hızla artmaya başladığını aktardığında ise eski tüccar ve bankacılar alkış tuttular.

Kumandan, “Bazılarınız nihayet gerçeği görüyorsunuz. Diğerleri ise aptallıklarında direniyorlar. Sizi ahmaklar! On-on beş yıldır cezaevinde Amerikalılar’ın gelip sizi kurtarmasını bekliyorsunuz. Size bir haberim var. Amerikalılar geliyorlar. Ama sizi kurtarmaya değil, bizimle ticaret yapmaya!”

Alexandrescu, Başbakan Dej yönetimindeki Parti’nin, Batı bloğu ile ticareti destekleyici adımlar atmış olduğunu bildirdi. Batı’nın yardımıyla krediler veriliyor, fabrikalar yapılıyor ve nükleer reaktörler işletiliyordu.

Alexandrescu, “Sizi budalalar!” diye tısladı. “Hepiniz bir düşte yaşıyordunuz. Biz Amerikalılar’ı sizden iyi tanıyoruz. Onlardan dilenirseniz size bir şey vermezler. Ama onlara hakaret eder, küçümserseniz, her istediğinizi elde edebilirsiniz. Biz sizden daha akıllıyız.”

Birisinin tiz bir sesle güldüğünü işittim, ardından diğerleri de ona katıldı. Çok geçmeden bütün salon gülme seslerinden sarsılıyordu. Ses gittikçe isterikleşiyordu, Kumandan ellerini kaldırıp sesi bastırdı. Sonra keyifli bir tavırla, “Özgürlük Günü” kutlamalarına katılamamamız nedeniyle salona bir televizyon koydurduğunu ve töreni hepimizin izleyebileceğini bildirdi.

TV programı Gheorghiu-Dej’in konuşmasıyla başladı. Ardından diğerleri Romanya’daki Faşist rejimin düşüşüyle ilgili konuşmalar yaptılar. Konuşmacılardan hiçbiri, genç Kral Michael’in, Ulusal Köylü Cephesi siyasetçisi Juliu Maniu’nun ve Komünist Adalet Bakanı Patrascanu’nun 23 Ağustos 1944 tarihinde oynadığı hayati rolden söz etmedi. Çünkü kral sürülmüş, diğer ikisi de cezaevinde ölmüştü.

Komünizm’in ilk yıllarında, halkın yıldönümü geçitlerinden kaçındıklarını anımsadım. Oysa TV’deki resmi geçitte, sonu gelmeyen bir kalabalığın rüzgârla dalgalanan kızıl bayraklarla Marx, Lenin ve Dej’in portelerinin önünden asker adımlarıyla yürüdüklerini görmek beni şaşırttı. Bando sesini, kalabalığın tezahüratını ve “23 Ağustos bize özgürlük getirdi!” bağırışlarını işitiyorduk.

Yanımda duran Peder Andricu’ya, “Eskiden böyle olmazdı” dedim.

Gösteri bitince yerine bir yenisi başladı.

Alexandrescu, “Şimdi kutlamalar hakkında konuşacağız” dedi.

Herkes tek tek izlenimlerini anlattı. Eski subaylar, polisler, toprak sahipleri, köylüler, sanayiciler, hepsi de konuşmalarını “23 Ağustos bize özgürlük getirmiştir!” haykırışıyla bitiriyordu.

Benim sıram geldiğinde, sözlerime günün anlamına değinerek başladım.

“23 Ağustos’un özgürlük getirmiş olduğu birisi varsa, o da benim! Faşistler benden nefret ediyorlardı. Hitler savaşı kazanmış olsaydı, ben şimdiye dek çoktan bir kalıp sabun olmuştum. Ama yaşıyorum. Kutsal Kitap’ta bir deyiş vardır: ‘Sağ köpek ölü aslandan iyidir!’

“Fakat ben başka bir şekilde 23 Ağustos tarihinden önce özgürdüm. Nasıl olduğunu size anlatayım. Eski çağlarda Sirakusa’nın zorba Kralı, bir gün köle-filozof Epiktetos’un eserini okumuş ve o kadar beğenmiş ki, onu özgür bırakmayı teklif etmiş. Epiktetos onun bu teklifine, ‘Siz kendinizi özgür kılın!’ diye yanıt vermiş. ‘Ama ben Kralım!’ Filozof buna şöyle karşılık vermiş: ‘Kendi ihtirasları tarafından yönetilen bir zorba, tutsak sayılır; tutkularına hâkim olan bir köle ise özgürdür. Kral, siz kendi kendinizi özgür kılın!’”

Salon sessizleşmişti. “Ben cezaevinde olsam bile özgürüm. Suçumdan ve zihnimdeki karanlıktan İsa Mesih tarafından özgür kılındım. 23 Ağustos olayları beni Faşistlerden kurtarmış olduğu için minnettar olabilirim. Fakat diğer özgürlüğüm için, yani geçici olan her şeyden ve ölümden kurtuluşum için İsa’ya şükrederim!”

Kumandan ayağa fırlamıştı. “Siz bu saçmalıkları Yuri Gagarin’e anlatın. O uzaya gitmişti, ama Tanrı’nın izine rastlamadı!”

Kumandan güldü. Mahkûmlar da onunla birlikte güldüler.

Kendimden emin ve sakin bir şekilde, “Bir karınca da ayağımın etrafında dolaşsaydı, Wurmbrand’ın izini göremediğini söylerdi!” diye yanıt verdim.

Tekrar Özel Bölüm’e gönderildim. Ben oradayken Alexandrescu özellikle benim için gelip Amerikan Başkanı’nın öldürülmüş olduğunu bildirdi.

“Bu konuda ne düşünüyorsunuz?” diye sordu.

“İnanamıyorum” diye yanıt verdim.

Bana Kennedy’nin bir suikast sonucunda ölmüş olduğunu bildiren bir gazete gösterdi.

“Ne dersiniz?” diye ısrarla sordu. Bu tür soruları sürdürmek mahkûmun kafasındaki düşünceleri açığa çıkartmak için kullanılan bir teknikti.

Kendisine, Kennedy eğer bir Hıristiyan’sa, şimdi Cennet’te mutlu olduğunu söyledim. Alexandrescu hücreden ayrıldı.

Daha sonra hücrede Peder Andricu’yla birlikteyken, nöbetçiler bizi almaya geldiler. Gözlerimiz bağlandı, ellerimiz kelepçelendi ve dışarı çıkarıldık – infaz edilmeye bile götürülüyor olabilirdik.

Nöbetçiler, “Buradan sağa dön! Şimdi buradan sola dön!” gibi emirler veriyorlardı.

Cezaevinin uzak bir köşesinde göz bağlarımız çözüldü. Temiz ve sıcak ofislerin bulunduğu bir bölümdeydik. Andricu’yu genel yönetim merkezine benzer bir yere götürdüler. Ben ise bir kapının önünde nöbetçi nezaretinde ayakta bekliyordum. Bu nöbetçi daha önceleri Mesih hakkında alçak sesle konuşurken beni dinlemişti.

Bana şöyle fısıldadı: “Zavallı dostum! Büyük zorluklar yaşıyorsunuz, ama Tanrı’nın adıyla dayanın!”

Benden birkaç adım uzaklaştı. Suratı ifadesizdi, ama sözleri içimi ısıtmıştı.

Kapı açıldı ve general üniforması giymiş bir adamın bulunduğu odaya girdim. Bu kişi İçişleri Bakan Vekili General Negrea’ydı. Çingene hatlı güçlü yüzünden yayılan enerji, zekâsıyla eşleşmişti. Yanında, siyasi görevli ve Bükreş’ten gelen birtakım yetkililer oturuyordu.

Negrea kibarca, “Dosyanızı inceledim, Bay Wurmbrand. Görüşlerinizi beğenmiyorum, ancak inançlarının arkasında duran kişileri severim. Biz Komünistler de inatçıyızdır. Ben de cezaevlerinde yattım. Benim de düşüncelerimi değiştirmek için çok şey denendi, ancak güçlü bir şekilde direndim” dedi.

“Ortada bir yerde uzlaşmamızın doğru olacağını düşünüyorum. Eğer çektiklerinizi unutmaya hazırsanız, biz de sizin bize yapmış olduklarınızı unuturuz. Yeni bir sayfa açarak, düşman yerine dost olabiliriz. Kendi inanışlarınıza karşı gelmek bir yana, onların arkasında durup yine de verimli bir işbirliğine girebilirsiniz.”

Önünde açık bir dosya vardı. “Vaazlarınızı bile okudum. Kutsal Kitap yorumlarınız şahane bir şekilde derlenmiş, ama bilim çağında yaşadığımızı fark etmeniz gerekir…”

Kendi kendime, “Ne oluyor acaba?” diye sordum. Negrea ise Parti’nin bilimsel görüşünü izah etmeyi sürdürdü. Çok önemli bir bakan 300 kilometrelik yoldan bu amaçla mı gelmişti?

Ovaların üzerinden kıvrılarak döne döne en sonunda Karadeniz’e ulaşan Tuna Nehri gibi, konuşması da nihayet son buldu.

“Sizin gibi insanlara ihtiyacımız var! Kişilerin kendi çıkarları için davamıza katılmasını istemiyoruz. Bunun aksine, insanların geçmişteki hatalarının farkına vararak bize katılmasını istiyoruz. Batıl inançlara karşı sürdürdüğümüz mücadelemizde bize yardım etmeye hazırsanız, hemen şimdiden yeni bir yaşama başlayabilirsiniz. Yüksek maaşlı bir işiniz, yanınızda ise yeniden güvenlik ve rahata kavuşmuş aileniz olacak. Ne dersiniz?”

Kendisine, sürmekte olduğum yaşamdan mutlu olduğumu; Parti’ye yardım etme konusunda ise, özgür kaldığımda uygulayacağım bir yol olduğunu bildirdim.

Siyasi görevli oturduğu yerde dikleşti. Negrea, “Bizim için çalışacağınızı mı söylüyorsunuz?” diye sordu.

“Size önerim, beni en yetenekli Marksist eğitimcinizle birlikte köy ve kasabalara göndermeniz. İlk başta ben kendi cehaletimi ve gerici Hıristiyan dinimin saçmalıklarını herkese duyurabilirim. Ardımdan, Marksist eğitimciniz kendi kuramlarını açıklayabilir. Böylelikle bizi dinleyen insanlar kendi seçimlerini yapabilirler.”

Negrea bana sert bir bakış yöneltti. “Bizi kışkırtıyorsunuz, Bay Wurmbrand. İşte sizden bu nedenle hoşlanıyorum. Bu tutumunuz biz Komünistler’in eski günlerde patronlarımıza karşı sergilediğimiz tutuma benziyor. Oldu, tartışmayalım. Size daha iyi bir teklifim var. Hiç kimse sizden ateist bir propagandacı olmanızı istemiyor. Köhnemiş bir inanca eğer bu denli bağlıysanız –kültürlü bir kişinin bu saçmalıkları nasıl kabul edebileceğini anlayamasam bile– bağlılığınızı sürdürmenize izin veriyoruz. Ancak şunu da aklınızdan çıkarmayın: Güç bizim elimizde! Komünizm dünyanın üçte birini ele geçirmiştir. Kilisenin bu gerçekle yüzleşerek bizimle uzlaşması gerekiyor.”

“Bir seferliğine kartlarımızı masaya yatıralım. Dürüstçe konuşmak gerekirse, her istediğimizi yerine getiren, bazen de fazlasını yapan kilise önderlerinden artık bıktık. Halkın gözünde itibarları zedelendi; ayrıca gelişmelerin çok uzağında kalıyorlar.”

Negrea, görevinin başında kalan piskoposların isimlerini tek tek saydı. Hepsinin ya yetkisi elinden alınmış ya da Parti’ye çalışıyorlardı ve herkes de bu gerçeği biliyordu.

“Oysa sizin gibi bir kişi piskopos olduğu takdirde, hem imanını yaşayabilir hem de Parti’ye sadık kalabilir. Kutsal Kitap’ınızda yetkililere boyun eğmeniz gerektiği, çünkü onların yetkilerinin Tanrı tarafından verilmiş olduğu yazar. O zaman bizim yetkimize neden boyun eğmiyorsunuz?”

Ona karşılık vermedim. Negrea diğerlerine, bizi yalnız bırakmalarını söyledi. Teklifini kabul edeceğimden emindi, bu nedenle diğerlerinin işitmesini istemediği gizli bir konuyu benimle paylaşmak istiyordu.

“Parti, şu sizin Dünya Kiliseler Konseyi’ne saldırmakla hata yaptı. Aslında bir casusluk şebekesi olarak başlamıştı, ama teşkilattaki rahipler çoğunlukla proleter kökenli. Yani demek istediğim, bu rahipler kâr ortakları değil, sadece kıdemli hizmetkârlardı. Bu tür insanların karşısında durmak yerine onları kazanmalıyız ki, konseyin kendisi de bizim bir aracımız olsun.”

Masanın üzerinden bana doğru eğilerek, “Bay Wurmbrand, bu konuda bize yardım edebilirsiniz. Dünya Kiliseler Konseyi için çalışmıştınız. Uluslararası bir ününüz var; hatta hâlâ yurtdışından size ne olduğu hakkında bilgi almak isteyen başvurular alıyoruz. Piskopos olursanız, Dünya Kiliseler Konseyi’ndeki diğer üyelerle birlikte bizim için bir siper –ateizm değil, Sosyalizm ve barış üzerine kurulan bir siper– oluşturabilirsiniz. Atom bombasına ve savaşa karşı yürüttüğümüz mücadelelerin gerisinde yatan evrensel insani idealler kuşkusuz dikkatinizi çekmiştir? Ayrıca istediğiniz gibi ibadet edebileceksiniz; o konuda müdahale etmeyeceğiz.

Bir süre düşündüm.

“Bu işbirliği nereye kadar sürecek? Geçmişte hesabınıza çalışmış olan piskoposlardan kendi rahiplerini ihbar etmeleri istenmişti. Benim de aynısını yapmam istenecek mi?”

Negrea gülmeye başladı. “Yetkilerinizden dolayı özel bir yükümlülük altına girmeyeceksiniz. Devlete zarar verebilecek bir eylemden bilgisi olan herkes bunu işleyen kişiyi ihbar etmek mecburiyetindedir. Siz de bir piskopos olarak gayet tabii bu tür şeyler işiteceksiniz.”

“Romanya Luteryen Piskoposu artık çok yaşlandı. Siz de atanmış-Piskopos olarak Romanya’daki kilisenin başı olacaksınız.”

Negrea’dan bu konuyu düşünmek için zaman istedim.

“Bükreş’e dönmeden önce tekrar buluşup tahliye evraklarınızı işleme koyarız” dedi.

Özel bir hücreye götürüldüm ve tek başıma saatlerce bu konu hakkında düşündüm. Düşünmek için zaman isteyen bir adam hakkında eski bir Yahudi öyküsü anımsadım. Engizisyon Mahkemesi tarafından imanını reddetmesi emredilen bir haham, düşünmek için kendisine süre tanımalarını istemişti. Ertesi sabah haham şöyle konuşmuştu: “Katolik olmayacağım, ama son bir isteğim var. Ateşte yakılmadan önce, ilk başta size hemen gerekli derhal yanıtı vermediğim için dilimin kesilmesini rica ediyorum. Böyle bir isteğe verilecek tek doğru yanıt ‘Hayır!’ olabilir.”

Ancak bu, konunun bir yönüydü. Öte yandan Komünist bir ülkede kilisenin ancak taviz vererek ayakta kalabileceğinin bilincindeydim. Bir Hıristiyan, ateist devlete vergi ödeyerek de taviz vermiş sayılır. Kilisenin “yeraltına” inebileceğini söylemek kolaydı, fakat bir yeraltı kilisesinin, faaliyetleri için bir çatıya gereksinimi vardı. Bu çatı olmaksızın, milyonlarca insan kiliseden yoksun kalacaktı. Toplanıp ibadet edecekleri bir mekânları, Tanrı sözünü vaaz edecek bir rahipleri, kendilerini vaftiz edecek, evlendirecek ve gömecek kimseleri olmayacaktı. Bu, düşünülmesi bile imkânsız bir seçenekti. Oysa ben, bu korkunç olasılığı, onlara yardım etmeyi kabul ederek ve kolektifleşmenin ya da sözde barış kampanyası diye adlandırılan faaliyetlerinin lehinde birkaç söz ederek önleyebilirdim.

Üstelik eşimi ve oğlumu yıllardır görmüyordum; onların hayatta olduklarından bile emin değildim. Siyasi görevli, Sabina’nın cezaevinde olduğunu söylemişti. Yapılan bu teklifi kabul etmediğim takdirde onun ve Mihai’nin başına neler gelirdi?

Kabul etmediğim takdirde, daha çekmek zorunda olduğum on bir yıllık hapis cezam vardı. Bu süre içinde ailemi kendimden mahrum bırakacak ve büyük bir olasılıkla cezaevindeki kötü koşullar nedeniyle ölecektim. Hayır diyebilmek için Tanrı’dan gelecek güce ihtiyacım vardı, ama Tanrı’nın yüzü sanki bir perde ile kapanmıştı ve imanım da zayıflamıştı. Baktığımda dünyanın büyük bir bölümünü ele geçirmiş olan ve geri kalanını da ele geçirmekle tehdit eden Komünizm’in heybetini görüyordum. Hayal gücüm, ölmek ya da tekrar ve tekrar dövülme tehlikesine ve eşim ve oğlumu mahkûm edeceğim yoksulluk ve açlığa yenik düşmüştü. Ruhum kasırgalı denizde batıp çıkan bir gemi gibi, bir dipsiz girdaba iniyor, bir göklere çıkıyordu. O saatlerde ben de Getsemani bahçesindeydim; Mesih’in kâsesinden içiyordum. Ben de İsa gibi yüzükoyun yere kapandım ve kesik hıçkırıklarla dua ederek Tanrı’dan bu korkunç ayartıya karşı koymak için bana yardım etmesini istedim.

Duadan sonra biraz da olsa huzurla dolmuştum. Ama gözlerimi kapadığımda karşımda hâlâ Nichefor Daianu ve Radu Ghinda ve Patrik dâhil, imana zarar vermiş binlerce kişinin yüzlerini görebiliyordum. Ben de kıt imanlı biri olmuştum; ben de bedensel zayıflığım yüzünden onlar gibi yutulup yok olacaktım. Hıristiyanlık gerçeğini savunduğum zamanları dikkatlice düşünmeye başladım. Basit soruları kendi kendime defalarca sordum. Sevgi yolu, nefret yolundan iyi midir? Mesih sırtımdaki günah yükünü ve kuşkuyu kaldırmış mıdır? O gerçekten Kurtarıcı mıdır? Sonunda bütün bu sorulara “Evet” yanıtını vermek benim için zor olmadı. Bunu yaptıktan sonra üzerimden adeta büyük bir yük kalkmış oldu.

Bir saat boyunca yatağımda yatarak, kendi kendime, “Şimdi Mesih’i düşünmemeye çalışacağım” dedim. Ancak bu çabamda başarılı olamadım. Onun dışında başka bir şey düşünemiyordum. Hıristiyanlık olmadan yüreğimde büyük bir boşluk oluşuyordu. Düşüncelerim son bir kez Negrea’nın teklifine yöneldi. Eski Antlaşma’da Babil Kralı Nebukadnessar’ın Yahudiler’in başına kral olarak atadığı zorbaları; Hitler’in Avrupa’ya gönderdiği kuklaları düşündüm. Kartvizitimde, “Richard Wurmbrand, Gizli Polis tarafından atanan Romanya Luteryen Piskoposu” yazacaktı. Kutsal bir yerde hizmet veren Mesih’in bir piskoposu olmayacak; bir devlet dairesinde çalışan polis casusu olacaktım.

Tekrar dua ettim ve ardından ruhum dinginliğe kavuştu.

Ertesi gün tekrar çağrıldım. General Negrea’nın yanında oturan yetkililer arasında Kumandan Alexandrescu da vardı. Tekliflerini kabul edemeyeceğimi bildirdiğimde, konuyu benimle tekrar görüştüler. Dünya Kiliseler Konseyi konusuna gelindiğinde, General Negrea yine yanındakilere bizi yalnız bırakmalarını söyledi. Ardından kararımı tekrar gözden geçirmem için ısrar etti.

Kendisine, “Kendimi piskoposluğa layık görmüyorum. Zaten rahipliğe de layık değildim; basit bir Hıristiyan olmak bile benim için fazla büyük bir şeydi. İlk Hıristiyanlar ölüme ‘Christanus sum!’ – ‘Ben bir Hıristiyan’ım’ diyerek gittiler. Ben ise bunu yapmadım. Bunun yerine sizin utanç verici teklifinizi düşündüm. Ama kabul etmem olanaksız.”

General, “Biz de kabul edecek bir başkasını buluruz” diye beni uyarmak istedi.

“Benim hatalı olduğumu kanıtlayacağınıza inanıyorsanız, tüm ateist iddialarınızı ileri sürebilirsiniz! Benim de imanımla ilgili iddialarım var ve yalnızca gerçeğin peşindeyim.”

“Bunun geleceğiniz için ne anlama geldiğini biliyorsunuz, değil mi?” diye sordu.

“Çok iyi düşündüm. Tüm tehlikeleri tarttım. Son gerçek olduğundan emin olduğum bir şey uğruna acı çekmek beni sevindiriyor.”

Negrea zamanını boşa harcamış olduğunun farkına varan birisi gibi suratıma baktı. Son dakikaya kadar kibardı. Başını salladı, çantasını kapadı, ayağa kalktı, pencereye doğru gitti ve dışarıyı izlemeye başladı. O sırada nöbetçiler de ellerime kelepçelerimi takmaktaydılar.

Ne kadar olduğundan emin olmadığım uzun bir süre daha “özel bölümde” kaldım. Zaman, cezaevinde geçirdiğim belirli dönemleri, iç içe geçirip kocaman tek bir gün haline getirmişti. Beyin yıkama şiddetini artırmış, ama yöntemleri çok az değişmişti. Şimdi hoparlörlerden şu anons duyuluyordu:

Hıristiyanlık öldü

Hıristiyanlık öldü

Hıristiyanlık öldü

Çok net anımsadığım bir gün var. Ailemizi bizi ziyaret etmeleri ve paket getirmeleri üzere davet etmemiz için bize kartpostallar vermişlerdi. Belirlenen o gün nihayet geldiğinde, tıraş edildim, yıkandım ve giymem için temiz bir gömlek verildi. Ama saatler geçti… Hücremin beyaz fayanslı duvarlarına bakarak bekledim, kimse gelmedi. Akşamüzeri geldiğinde tek değişen nöbetçilerdi. O zamanlar aileme gönderdiğimi sandığım kartpostalın asla postalanmamış olduğundan haberim yoktu. Aynı oyun benim gibi inatçı diğer mahkûmlar üzerinde de oynanmıştı. Hoparlörlerden şöyle anons ediliyordu:

Seni artık kimse sevmiyor

Seni artık kimse sevmiyor

Seni artık kimse sevmiyor

Ağlamaya başladım. Hoparlörden şöyle sesleniliyordu:

Artık seni tanımak istemiyorlar

Artık seni tanımak istemiyorlar

Artık seni tanımak istemiyorlar

Bu sözleri işitmeye artık dayanamıyordum ve bu sesi engelleyemiyordum.

Ertesi gün, hayal kırıklığına uğramış olanlara yönelik zorlu bir “mücadele toplantısı” daha düzenlendi. Konuşmacı, birçok mahkûmun eşlerinin onları ziyaret ettiklerini söyledi. Bizler budalaydık. Terk edilmiştik. Kadınlarımız –o anda– başka erkeklerle birlikte yataktaydılar. Konuşmacı onların ne yapmakta olduklarını müstehcen bir şekilde anlatmaya gayret etti. Ya çocuklarımız neredeydi? Hepsi sokağa düşmüş, ateist olmuşlardı! Babalarını görmek istemiyorlardı bile. Ne aptaldık!

Özel bölümde, her gün hoparlörlerden yapılan yayını dinledim:

Hıristiyanlık öldü

Hıristiyanlık öldü

Hıristiyanlık öldü

Zamanla onların aylar boyunca bize söylediklerinin gerçek olduğuna inanmaya başladım. Hıristiyanlık ölmüştü. Kutsal Kitap, bir imandan sapış zamanının geleceğini önceden haber verir ve ben de o zamanın gelmiş olduğuna inanıyordum.

Mecdelli Meryem’i düşündüm. Ve belki de bu düşünce, beyin yıkamanın en son ve en kötü evresinin ruhu öldürücü zehrinden korunmama her şeyden daha fazla yardımcı oldu. Mecdelli Meryem’in çarmıh üzerinde, “Tanrım, Tanrım, beni niçin terk ettin?” diye seslenen Mesih’e nasıl sadık kaldığını anımsadım. O öldüğünde, mezarının yakınında durup ağlamış ve O dirilene dek beklemişti. Ben de Hıristiyanlık’ın artık öldüğüne inandığımda, kendi kendime şöyle dedim: “Öyle olsa bile, ben inanmaya devam edeceğim ve Hıristiyanlık tekrar dirilene kadar, ki biliyorum kesinlikle dirilecektir, mezarında ağlayarak bekleyeceğim.”

IX. BÖLÜM

1964 yılı Haziran ayında, tüm mahkûmlar büyük salonda toplandılar. Kumandan görevlilerle birlikte içeri girdi; bizler de kendimizi “mücadele toplantısı”nın yeni bir evresine hazırladık. Ama bunun yerine Binbaşı Alexandrescu hükümetin ilan etmiş olduğu genel af şartları uyarınca tüm siyasi mahkûmların serbest bırakılacaklarını bildirdi.

Duyduklarıma inanamadım. Çevreme baktığımda herkesin yüzünde boş bir ifade gördüm. Ardından Alexandrescu bağırarak bir emir verdi ve tüm salon birden coşkulu sevinç çığlıklarına boğuldu. Onlara, “Yarın hepiniz öldürüleceksiniz” demiş olsaydı bile, “Çok doğru! Biz yaşamayı hak etmiyoruz!” diyerek yine tezahüratlarını sürdürürlerdi.

Bu duyuru, ilk başta kuşkulandığımız gibi, bir aldatmaca değildi. O yaz sayısız, binlerce mahkûm tahliye edildi. Genel affı Doğu-Batı arasındaki “yumuşamaya” ve –o zamanlar henüz bilmediğim– Gheorghiu-Dej’in yüreğinin gerçekten değişmesine borçluyduk. Dej, uzun yıllar Komünist doktrinden kuşku duyduktan sonra en sonunda çocukken içinde yetiştirildiği ve annesinin de hiçbir zaman terk etmediği inanca geri dönmüştü. Dej evinde çalışan bir hizmetçi kadın ve sık sık Kutsal Kitap üzerine konuşan onun amcası aracılığıyla iman etmişti. Açıkça itiraf etmese de, Hıristiyanlık ona Sovyet efendilerine meydan okuma gücü vermişti. Sovyetler’in tehditlerine kulak asmayıp Batı’yla yeni ilişkiler başlatmış, böylelikle ülkesi gibi tutsak edilmiş olan diğer ülkelere bir örnek teşkil etmişti. Ne yazık ki, bu gelişmelerin birkaç ay sonrasında ölmüştü. Sonunun Sovyet ajanları tarafından çabuklaştırıldığı söyleniyordu.

Özgürlük sırası bana gelmişti. Kendimi salonda toplanmış olan yaklaşık yüz kişilik son mahkûm gruplarından birinin içinde buldum. Bizler neredeyse Gherla’da kalan son mahkûmlardık. Koridorları garip bir sessizlik kaplamıştı. Her birimizin saçları kesilmişti; eskimiş, ama temiz giysiler verilmişti.

Üzerimdeki giysinin ilk sahibine ne olduğu konusunda düşünceye dalmışken, birisinin beni çağırdığını işittim. “Wurmbrand kardeş!” Yanıma yaklaşan adam Sibiu’dan olduğunu söyledi, bu nedenle kendisini oradaki kilise cemaatimizin bir üyesi sandım.

“Oğlunuzdan sizin hakkınızda çok şeyler duydum; aynı hücreyi paylaşıyorduk” dedi.

“Oğlum mu? Cezaevinde mi? Hayır, yanılıyor olmalısınız!”

“Demek ki, haberiniz yoktu. Altı yıldır cezaevinde yatıyor.”

Öte yana döndüm, o da yanımdan uzaklaştı. Bu haberle aldığım darbe neredeyse kaldıramayacağım kadar ağırdı. Mihai’nin sağlığı zaten çok iyi olmamıştı, uzun süreli cezaevi hayatının zorluklarına asla dayanamazdı.

Kumandan Alexandrescu’nun bana yaklaşmakta olduğunu gördüm; o anda beynim acı ve şokla donmuş gibiydi. Meraklı bir ifadeyle, “Ee Wurmbrand, artık özgür olduğunuza göre nereye gideceksiniz?” diye sordu.

“Bilmiyorum. Karımın cezaevinde olduğu resmen tarafıma bildirilmişti. Biraz önce, oğlumun da cezaevinde olduğunu öğrendim. Hiç kimsem yok” dedim.

Alexandrescu omuzlarını silkti, “Oğlunuz da ha! Hapishane kuşu bir erkek evlat sahibi olmak nasıl bir şey?” diye sordu.

“Cezaevine hırsızlık ya da diğer suçlardan girmemiş olduğu konusunda hiçbir kuşkum yok. Eğer Mesih uğruna hapiste tutuluyorsa, o zaman onunla gurur duyuyorum.”

“Ne!” diye bağırdı. “Sizi yıllarca kilit altında tutmak için onca para harcıyoruz. Siz ise böyle nedenlerden dolayı hapse atılmış bir ailenizin olmasından gurur duyuyorsunuz, öyle mi?”

“Benim için hiçbir şey harcamanızı istememiştim” dedim.

Bu konuşmanın ardından ayrıldık. Ben cezaevinden dışarı çıktım; üzerimde bir başkasının giysileriyle yürümeye başladım. Gherla’nın sokakları göz alıcı görünüyordu. Arabalar gürültüyle geçip gidiyorlardı, bense şaşırıp, irkildim. Yanımdan yürüyen kadının paltosunun rengi ya da bir çiçek buketi –renklerinden ötürü– gözlerimi kamaştırıyordu. Açık pencereden dışarı taşan müzik sesi, bol şekerli enfes bir kahve tadındaydı. Havada, sanki kasabanın dışında bir yerlerde saman taşınıyormuş gibi, taze ve temiz bir koku vardı. Tüm bu güzelliklere rağmen eşim ve oğlumun cezaevinde olduğu düşüncesi beni son derece kederlendiriyordu.

Otobüsle yakındaki Cluj kasabasına gittim. Orada dostlarım vardı, ama evlerinden taşınmış olduklarını öğrendim. Bunaltıcı yaz sıcağında bir kapıdan diğerine, en sonunda onları bulana dek dolaştım. Bana kek, meyve ve güzel yiyecekler ikram ettiler. Masanın üzerinde harikulade kahverengi bir soğan duruyordu ve benim asıl istediğim de oydu. Cezaevi yemeklerinin tadını bastırması için yıllar boyu bir soğanın öylesine özlemini çekmiştim ki. Ama yine de onu almaya çekindim.

Telefonla Bükreş’teki bir komşumuzu aradım. Telefona cevap veren, Sabina idi!

“Ben Richard. Cezaevinde olduğunu sanıyordum!”

Sesler bir süre karışıp uzaklaştı, ardından telefona Mihai çıktı. “Bir dakika bekle, annem bayıldı!” dedi. Tekrar garip sesler gelmeye başladı. Daha sonra Mihai yeniden telefona gelerek, “Annem şimdi iyi. Biz senin öldüğünü sanıyorduk!” dedi.

Mihai cezaevine hiç girmemişti. Bu yanlış haber beyin yıkamaya karşı tepkilerimi son bir kez daha denemek amacıyla bana verilmişti.

Bükreş trenine bindim. İstasyona yaklaşmaya başladıkça kadın, erkek ve çocuklardan oluşan bir kalabalık gördüm. Elleri çiçeklerle doluydu; beklemekte oldukları bu şanslı kişi kim diye merak ettim. Ardından tanıdık yüzler seçmeye başladım ve pencereden sarkarak onlara el salladım. Trenden aşağıya inerken, tüm kilise cemaatim beni karşılamak üzere adeta koşarcasına yanıma geldi. Ardından eşim ve oğlumu kucakladım.

O gece Sabina, ölüm haberimin yıllar önce kendisine verilmiş olduğunu anlattı. O ise daha sonra eski mahkûm olduklarını ve benim gömülüşüme tanık olduklarını söyleyen bazı kişilerin beyanlarına rağmen bu habere inanmayı reddetmişti.

Onlara, “Ben onu bekleyeceğim” demişti.

Yıllar geçmiş ve o telefonuma dek benden tek bir haber bile alamamıştı. Onun için adeta ölümden dirilmiştim.

Özgür kaldıktan aylar sonra, bir Pazar günü bir grup okul çocuğunu parkta yürüyüşe götürdüm. Gizli Polis ilk önceleri bizi izlemeye başladı, ancak Hayvanat Bahçesi’ne girdiğimizi görünce peşimizi bıraktı.

Çocukları aslanların olduğu bölmeye götürdüm ve onları çevreme topladım. Böylece sessizce konuşabilirdim, onlar da rahatça beni duyabilirdi.

Onlara, “Hıristiyan atalarınız bunlar gibi vahşi hayvanlara atılmıştı. Onlar sevinç içinde öldüler, çünkü İsa’ya inanıyorlardı. Sizler de bir Hıristiyan olduğunuz için günün birinde hapse girebilir ve acı çekebilirsiniz. Şimdi o güne göğüs germeye hazır olup olmadığınıza karar vermelisiniz” dedim.

Her biri gözlerinde yaşlarla bana dönüp, “Evet” dedi. Onlara daha başka soru sormadım. Onlar, ben ülkeden ayrılmadan önce kiliseme katılan son gruptu.

Önsözde ülkemi terk etme kararımın nedenini ve Batı’ya gelişimi açıklamıştım. Şimdi ekleyeceğim tek bir şey daha var. Washington D.C.’deki resmi bir binanın duvarında Amerika Birleşik Devletleri’nin anayasasının yazılı olduğu bakır kabartma büyük bir plaket asılıdır. Plakete ilk baktığınızda anayasa metnini görürsünüz; ancak bir adım geri atarsanız, ışığın açısının değişmesiyle, George Washington’un bakıra ustaca işlenmiş yüzü görülür.

Bir insanın yaşamından bölümler ve onunla birlikte cezaevinde yaşayanların öykülerini içeren bu kitap da aynen öyle olmalıdır. Hepsinin gerisinde, bizi imanda korumuş ve galip gelmemiz için bize güç vermiş olan, gözle görünmeyen bir varlık, İsa Mesih durmaktadır.

1 Mezmurlar’da geçen ve İsa Mesih’in de çarmıhta tekrarladığı sözler.

Bu Kitap beğendiniz mi?

Daha fazla ücretsiz e-Kitaplar Hristiyan Kitaplar.com'dan indirebilirsiniz.

yazar olarak beğendiniz mi? Yazarın tüm kitaplar şuradan indirebilirsiniz.

Türkiye'de Kilise Adresleri

İçindekiler

ÖNSÖZ

I. BÖLÜM

II. BÖLÜM

III. BÖLÜM

IV. BÖLÜM

V. BÖLÜM

VI. BÖLÜM

VII. BÖLÜM

VIII. BÖLÜM

IX. BÖLÜM